تانىم-تۇسىنىكتەر قايشىلاسقان ۋاقىتتا سان الۋان كوزقاراستى ءبىر ارناعا توعىستىراتىن قۋاتتى كۇش – زاڭ. زاڭ ۇستەمدىك قۇرعان قوعامدا عانا ادام قۇقى مەن بوستاندىعى قورعالادى. بۇل جونىندە مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ حالىققا جولداۋىندا زاڭ ۇستەمدىگى ورنىقپاسا, ازاماتتاردىڭ قاۋىپسىزدىگىنە كەپىلدىك بەرىلمەسە, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋدىڭ بىردە-ءبىر مىندەتى تابىستى جۇزەگە اسپايتىنىن اتاعان ەدى.
ەلىمىزدە قۇقىقتىق ساۋات ماسەلەسى وتە وزەكتى بولىپ وتىر. كەيىنگى جىلدارى ازاماتتاردىڭ قۇقىقتىق ساۋاتىن ارتتىرۋ ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك, نەنى وزگەرتۋ قاجەت دەگەن ساۋال ءجيى كوتەرىلەتىن بولدى. بۇعان باستى سەبەپ بۇقارانىڭ مۇددەسىن قورعاۋ بولسا, ەكىنشى جاعىنان زاڭدى ەلەمەۋدىڭ سالدارىنان ورىن الاتىن ءتۇرلى كەلەڭسىزدىكتەردىڭ بەتىن قايتارۋ.
زاڭگەر ولجاس ەسەنباەۆ قۇقىقتىق مادەنيەت ماسەلەسىنىڭ اۋقىمى كەڭ ەكەنىن, مۇنى ەلەمەۋ جەكە ادامداردىڭ عانا ەمەس, مەملەكەتتىڭ تاعدىرىنا اسەر ەتەتىن جايتتارعا اكەلەتىنىن ايتادى.
«كەز كەلگەن دامىعان ەلدە زاڭ ۇستەم, ازاماتتاردىڭ قۇقىن قورعاۋ كورسەتكىشى جوعارى بولاتىنى بەلگىلى. بۇل – مەملەكەت ءۇشىن ماڭىزدى ماسەلە. اتالعان رەيتينگتە ەلىمىز بۇرىنعى كەڭەس وكىمەتى قۇرامىندا بولعان ءبىراز ەلدەن ىلگەرى تۇرعانىمەن, ادام قۇقىن قورعاۋ, جەمقورلىق, اشىق ۇكىمەت ماسەلەلەرىندە شەشىلمەگەن ءتۇيىن از ەمەس. وتباسىنداعى كيكىلجىڭدەردىڭ اسقىنۋى, الاياقتار ارباۋىنا ءتۇسۋ, تۇتىنۋشى قۇقىنىڭ اياقاستى بولۋى – زاڭدىق ساۋاتتىڭ تومەندەۋى سالدارىنان ورىن الاتىن وقيعالار تىزبەگىندە. تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتان بولاتىن ءولىم جاعدايلارى جيىلەگەنى جان اۋىرتادى. رۋحاني تاربيەمەن قاتار, تۇرمىستىق يگىلىكتەردەن قاعىلعان قانشاما جەتكىنشەك اكە قامقورلىعىنا ءزارۋ. بۇگىندە جاعدايى بولا تۇرا اليمەنت تولەۋدەن جالتاراتىندار كوبەيگەن. وتباسىندا ويران سالاتىنداردىڭ دەنى دە – ادامگەرشىلىك قاعيدالارىن ايتپاعاندا, قۇقىقتىق ساۋاتى تومەن ادامدار. دەگەنمەن ولاردى الەۋمەتتىك ساناتقا جىكتەۋگە بولمايدى. مۇنداي قادامعا باراتىنداردىڭ ىشىندە اۋقاتتى ادامدار دا, الەۋمەتتىك جاعدايى تومەن ازاماتتار دا, ءتىپتى جوعارى لاۋازىمدى شەنەۋنىكتەر مەن اسا تانىمال تۇلعالار دا بار. ءبىز ماسەلەنىڭ وزىمەن ەمەس, ونىڭ سەبەپ-سالدارىمەن كۇرەسۋىمىز كەرەك. ايەلدەرگە قاتىستى كەمسىتۋشىلىكتەردىڭ بارلىق نىسانىن جويۋ ماڭىزدى. كەيىنگى جىلدارى سالاداعى وزىق ماماندار اتالعان پروبلەمانى شەشۋدىڭ وڭتايلى جولدارىن ۇسىنىپ, ءتۇرلى ءىس-شارالار وتكىزۋ, ۇگىت-ناسيحات جۇمىستارىن جۇرگىزۋ, الىمجەتتىككە الىپ باراتىن ءاربىر فاكتورعا توسقاۋىل قويۋ سىندى باستاما كوتەرىپ ءجۇر. مۇنىڭ ءبىر ۇشى تاعى دا سول وتباسىلاردىڭ قۇقىقتىق ساۋاتتىلىعى ماسەلەسىنە كەلىپ تىرەلەدى», دەيدى و.ەسەنباەۆ.
پسيحولوگ دينا حاسەنوۆا قازىرگى تولاسسىز اقپاراتتار اعىنى ازاماتتاردىڭ قۇقىقتىق-مورالدىق پروبلەمالارىنىڭ ۋشىعۋىنا تۇرتكى بولىپ وتىرعانىن ايتادى. بۇل, اسىرەسە, جوعارىدا ايتقان تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق ماسەلەسىنە قاتىستى. سەبەبى اقپارات كەڭىستىگىندە زورلىق-زومبىلىققا قاتىستى ادام ايتسا نانعىسىز وقيعالار ءورىپ ءجۇر. بۇل ادام پسيحولوگياسىنا اسەر ەتپەي قويمايدى. جاعا ۇستاتار جاڭالىقتار قالىپتى جايعا اينالىپ كەتسە, باسقالاردىڭ دا سانا-سەزىمىن تۇمشالاپ, ەلىرۋىنە اسەر ەتەدى دەيدى مامان.
«قازاقستاندا ءاربىر ءتورتىنشى ايەل تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىققا تاپ بولادى. بۇل – ۇلكەن پروبلەما. مۇنىمەن مەملەكەتتىك دەڭگەيدە, حالىقارالىق اۋقىمدا كۇرەسۋىمىز قاجەت. الەمدە 3,8 ملن ادام جىلىنا وتباسىلىق زورلىق-زومبىلىققا ۇرىنادى ەكەن. وسىنىڭ 1,8 ميلليونى – ايەلدەر. وتباسىنداعى زورلىق-زومبىلىقتى الەمنىڭ 80-گە جۋىق ەلى ءتۇرلى زاڭدىق نورمالارمەن رەتتەپ وتىرسا, 60 ەلدە ارنايى زاڭ شىعارىلعان, 7 ەلدە ناقتى ايەلدەرگە, بالاعا قاتىستى زاڭدار قابىلدانعان. ەلىمىزدە دە اتالعان باعىتتا زاڭ قاتايتىلىپ, وزگەرىستەر ەندى. قازىر كەز كەلگەن ازامات زورلىق-زومبىلىق جايلى ءتيىستى ورىندارعا حابارلاي الادى. دەگەنمەن تەك زاڭدى قاتايتۋ ارقىلى پروبلەما شەشىلمەيدى. ءبىز ءاربىر ءتورتىنشى اكەنى تۇرمەگە توعىتا بەرسەك پروبلەمادان قۇتىلامىز با؟ البەتتە, جوق. ەڭ الدىمەن, وتباسىلىق قۇندىلىقتار دەگەن دۇنيەنى العا ۇستاپ, ءتالىم-تاربيەنى جولعا قويۋىمىز قاجەت. بۇل – ەڭ الدىمەن ادام قۇقىنىڭ بۇزىلۋى. ءبارى وسكەن ورتادان, وتباسىندا العان تاربيەدەن باستاۋ الادى. ءاربىر اتا-انا ءوزىنىڭ بالاسىنا ادامنىڭ باعا جەتپەس قۇندىلىق ەكەنىن, جاقىن جانداردى قادىرلەۋ, قۇرمەتتەۋ قاجەتتىگىن قۇلاعىنا قۇيىپ وسىرۋگە ءتيىس. قوعامدا توزۋشىلىك بولماۋى كەرەك ءارى الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىكتى كۇشەيتۋ ماڭىزدى», دەيدى مامان.
ازاماتتار ءوز قۇقىقتارىن ءتيىستى دەڭگەيدە قورعاۋ ءۇشىن ولاردىڭ زاڭ سالاسىنداعى بىلىمدەرىن كەڭەيتۋگە باعىتتالعان ءتۇرلى جوبالار قولعا الىنعان. كۇنى بۇگىن اۋىلداعى قاراپايىم قاراشاعا مەملەكەتتىك تىلدە ساۋاتتى ءىس جۇرگىزە الاتىن زاڭگەرلەر اسا قاجەت. «فەميدا قازاقستان» زاڭگەرلىك ورتالىعى – بۇل باعىتتا تالاي تاعدىرعا اراشا بولعان, كوپتەگەن وتباسىنا قۇقىقتىق قولداۋ كورسەتكەن ۇيىمداردىڭ ءبىرى.
«بۇگىنگە دەيىن ءبىراز الەۋمەتتىك ءالسىز توپتارعا تەگىن قۇقىقتىق كومەك بەردىك. سونداعى بايقاعانىمىز ءارى جانىمىزعا باتقانى – قاراپايىم حالىقتىڭ قۇقىقتىق ساۋاتىنىڭ تومەندىگى. ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن حابارلاساتىن سان مىڭداعان ادام سوتتا, پروكۋراتۋرا سەكىلدى مەملەكەتتىك ورگانداردا وكىلدىك ەتۋ, ازاماتتىق, اكىمشىلىك جانە قىلمىستىق ىستەر بويىنشا ادۆوكات بولۋ, سوتقا دەيىنگى تەرگەۋ امالدارىنا قاتىسۋ بويىنشا كومەك سۇراپ جاتادى. قاراپايىم جۇرت ءبىر-بىرىنە قارىز بەرگەندە, نوتاريۋسكە بارىپ, زايم شارتىن جاساۋ نەمەسە قولحات الۋ كەرەكتىگىن بىلە بەرمەيدى», دەيدى زاڭگەرلىك ورتالىق ماماندارى.
قۇقىقتىق ساۋات قوعامدى العا جەتەلەيدى دەسەك, كۇيبەڭ تىرشىلىكتە كەزدەسەتىن كۇندەلىكتى توسىن ءارى قولايسىز جاعدايلاردا ءوز قۇقىن بىلمەگەندەر ءتۇرلى كەلەڭسىزدىككە تاپ بولىپ جاتادى. سونداي داۋلى ماسەلەنىڭ ءبىرى – مۇراگەرلىك قۇقىق. ەنشىگە يە بولۋ ماقساتىندا باۋىر-تۋىس اراسىندا سوتتاسۋعا دەيىن بارىپ جاتاتىن جاعدايلار دا كوپتەپ كەزدەسىپ ءجۇر. زاڭگەر باۋىرجان بۋرحان م ۇلىكتى مۇراعا قالدىرۋ كوپ قيىندىق پەن كۇدىك تۋعىزاتىنىن, ءتىپتى كەيدە مۇددەلى تاراپتاردىڭ اراسىندا داۋ-دامايعا اكەپ سوعۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتادى. «وسىنداي ماسەلەلەردى وركەنيەتتى تاسىلمەن شەشۋ ءۇشىن مۇراگەرلىك تۋرالى قۇقىقتىق ساۋاتىڭىز بولعانى ابزال», دەيدى مامان. زاڭگەر سونداي-اق كوپ ازاماتتار تۇرعىن ءۇي ساتىلىمى كەزىندە قۇجاتتاردىڭ زاڭدى ەكەنىن انىقتاماي, سان سوعىپ جاتاتىنىن تىلگە تيەك ەتتى.
«ساتىپ الاردا نەمەسە ساتار كەزدە جىلجىمايتىن م ۇلىكتىڭ بارلىق قۇجاتى تۇپنۇسقا ەكەنىن تەكسەرىپ الىڭىز, ياعني م ۇلىكتىڭ قۇقىقتارىن بىلدىرەتىن: ساتىپ الۋ-ساتۋ شارتى, سىيعا تارتۋ شارتى, مۇراعا قۇقىق تۋرالى كۋالىگى, جەكەمەنشىككە بەرۋ كۋالىگى, سالىنعان ءۇيدىڭ زاڭداستىرىلعان اكتىسى جانە ت.ب. قۇجاتتارى بولۋى كەرەك. وسى قۇجاتتاردا ءبىرىنشى نوتاريۋستىڭ نەمەسە قۇجاتتى بەرگەن مەكەمەنىڭ كوك بوياۋلى ءمورى جانە ساتىپ الۋشى مەن ساتۋشىنىڭ, جاۋاپتى ورىنداۋشىنىڭ قولى قويىلعان بولۋى كەرەك, ەكىنشى مەملەكەتتىك تىركەۋدەن ءوتتى دەگەن ءمورى نەمەسە مەملەكەتتىك تىركەۋ تۋرالى ەلەكتروندىق حابارلاماسى بولۋى مىندەتتى. سونىمەن قاتار م ۇلىكتىڭ تەحنيكالىق جوسپارى, جەر تەلىمىنىڭ مەملەكەتتىك اكتىسى بولۋى شارت. ەگەر ءسىز ساتىپ الۋشى بولساڭىز, ءۇي يەسىمەن نوتاريۋسقا نەمەسە حالىققا قىزمەت كورسەتۋ ورتالىعىنا بارىپ قۇجاتتارىڭىزدى كورسەتىپ, جىلجىمايتىن م ۇلىككە تىركەلگەن قۇقىقتار (اۋىرتپالىقتاردى) جانە ونىڭ تەحنيكالىق سيپاتتامالارى تۋرالى انىقتامانى الىپ, قۇجاتتاردىڭ ورتالىق بازادا دۇرىس تىركەلگەنىن تەكسەرىپ العانىڭىز دۇرىس بولادى», دەيدى ب.بۋرحان.
تۇرعىنداردى تۇقىرتقان تاعى ءبىر ماسەلە تۇتىنۋشىلار قۇقىنا تيەسىلى. ءوز قۇقىن ءتيىستى دەڭگەيدە بىلمەگەن ازاماتتار وسىنداي جوسىقسىز جاعدايلارعا ءجيى ۇرىنادى. الماتى قالالىق ساۋدا جانە تۇتىنۋشىلار قۇقىقتارىن قورعاۋ دەپارتامەنتى بىلتىر جاۋاپسىز كاسىپكەرلەردەن جاپا شەككەندەرگە 303 ملن تەڭگە قايتارىلۋىنا سەپ بولعان.
وتباسىنداعى قۇقىقتىق ساۋات قوعامنىڭ العا جىلجۋىنا, زاڭدى جانە ءادىل تۇرعىدا شەشىمدەر قابىلداۋعا ىقپال ەتەدى. بۇل, اسىرەسە, بالالاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ, ايەلدەر مەن ەرلەردىڭ تەڭ قۇقىقتى بولۋىن قامتاماسىز ەتۋ جانە وتباسىلىق داۋلاردى بەيبىت جولمەن شەشۋ ءۇشىن ماڭىزدى. بۇل باعىتتا ازاماتتارعا قۇقىقتىق ءبىلىم بەرۋ مەن اقپاراتتاندىرۋ شارالارى ۇزدىكسىز جالعاسا بەرۋگە ءتيىس.
الماتى
