«بۇل جادىگەردىڭ بيىكتىگى 16,5 سم, ديامەترى 36 سم جانە قابىرعاسىنا اراب عارپىمەن « ۇلى سۇلتانىمىز ءال-ماليك ءال-اشراف جەڭىمپاز قايتپاي» دەپ جازىلعان» دەيدى استاۋدىڭ فوتوسىن العاش رەت وتكەن جىلى جارىق كورگەن «شەركەس ماملۇك سۇلتاندارى» اتتى كىتابىندا جاريالاپ, كوپشىلىككە تانىستىرعان شىعىستانۋشى عالىم قايرات ساكي.
جوعارىداعى تۋىندىدا ايتىلعانداي ورتاعاسىرلىق مىسىر تاريحشىسى يبن ياستىڭ جازۋى بويىنشا, قايتپاي مىسىر جەرىندەگى قىرىق ءبىرىنشى تۇركى, ون بەسىنشى شەركەس سۇلتانى. جارىقتىق 1416 جىلى دۇنيەگە كەلىپ, 1496 جىلى باقيعا وزعان. سۇلتاننىڭ ءتۇپ-تۇقيانى حاقىندا شام الىپ زەرتتەگەن ماملۇكتانۋشى قايرات ۇزاقپاي ۇلى, بۇل سۇلتاننىڭ ءتۇبى تۇرىك, سونىڭ ىشىندە قازاقتىڭ كىشى ءجۇز قۇرامىنداعى شەركەس تايپاسىنىڭ جۇرناعىنان دەيدى.
قايتپاي دا وزىنەن بۇرىنعى بەيبارىس سۇلتان سياقتى 13 جاسىندا مىسىرعا قۇلدىققا ساتىلىپ كەتەدى. ونى اتاقتى شاقماق سۇلتان ساتىپ الىپ, ماملۇك جاسايدى. كەيىن باس بوستاندىعىن الىپ, جاۋىنگەرلىك رۋحىنىڭ ارقاسىندا 1468 جىلى تاققا وتىرادى. ۇزبەي 28 جىل بيلىك جۇرگىزەدى.
«قايتپاي سۇلتان بۇكىل ءومىرىن قۇرمەت پەن مولشىلىقتا وتكىزدى. بەك اتانىپ, سۇلتان بولعانعا دەيىن باسقالار سياقتى قاماۋعا الىنىپ, كىسەندەلىپ اباقتىدا جاتقان ەمەس, جەر اۋدارىلعان ەمەس. اقىلدى, مەملەكەتتىك ىستەردى بىلەتىن. ءار زاتتى ورنىنا قوياتىن, اسىقپاي شەشىم قابىلدايتىن اقىلدى بيلەۋشى بولدى. ءوزى وتە باي بولعاندىقتان مەملەكەت قازىناسىنا قول سۇقپاي, بيلەۋشى رەتىندە ەلەۋلى قايىرىمدىلىق شارالارىن جاساي الدى» دەپ جازادى سول ءداۋىر تاريحشىلارى.
قايتپاي سۇلتان ءوز بيلىگى كەزىندە مەككە, ءمادينا, يەرۋساليم, داماسك, الەپپو, الەكساندريا, كاير قالالارىندا 230-عا جۋىق ونەر ەسكەرتكىشى بوي كوتەرىپتى. سولاردىڭ جۇرناعى ءالى بار. اتاپ ايتار بولساق, يەرۋساليم مەن گازادا سالدىرعان سۋبۇرقاقتى مەدرەسە عيماراتتارى بۇگىنگە جەتسە, 1481 جىلى ماديناداعى پايعامبار مەشىتىندە ورىن العان ۇلكەن ورتتەن كەيىن, ب ۇلىنگەن مەشىتتى قايتپاي سۇلتان جاڭادان سالدىرىپ, ءۇستىن 72 شاعىن كۇمبەزبەن كومكەرگەن. مەشىتكە كىرىپ-شىققانداردى باقىلاۋ ءۇشىن بۇرىنعى 24 ەسىكتى جاۋىپ, 4-اق ەسىك قالدىرعان. ونىمەن قويماي پايعامبار زيراتىنىڭ ۇستىنە ۇلكەن كۇمبەز تۇرعىزادى. كەيىن ۇلكەن كۇمبەزدى جاسىل تۇسپەن بوياتادى.
سونىمەن قاتار مەشىتتىڭ ءتورت بۇرىشىنا ماملۇك ستيلىندە ءتورت مۇنارا جاڭادان ورناتادى. وسى ءتورت مۇنارانىڭ ءبىرى «قايتپاي مۇناراسى» دەگەن اتپەن ءالى كۇنگە امان تۇر. مۇنارانىڭ بۇزىلماۋىنا سەبەپ, تاعانى 10 مەتر تەرەڭدىكتە قۇيىلعان ەكەن.
ءوز زامانىندا «پاتشالاردىڭ پاتشاسى» دەپ دارىپتەلگەن قايتپاي سۇلتان مىسىر مەملەكەتىنىڭ ەكونوميكاسىن تۇراقتاندىرادى. وسمان يمپەرياسىمەن ساۋدا بايلانىس ءىسىن دامىتتى. قايتىس بولعان سوڭ مۇردەسى ءوزى سالدىرعان كايردەگى سولتۇستىك مازارعا جەرلەنەدى.
قايتپاي سۇلتاننىڭ ارتىندا مۇرا بولىپ قالعان جادىگەرلەرى كوپ. جوعارىدا ايتقانىمىزداي, مارقۇمنىڭ مىس استاۋى ىستانبۇلداعى تۇرىك جانە يسلام ونەرى مۋزەيىندە تۇرسا, قىلىشى مەن بايراعىنىڭ ايشىعى توپقاپى سارايىنىڭ قارۋ-جاراق مۇراجايىندا ساقتالعان. ەڭ باعالى سىيى – سۇلتان ءوز قولىمەن جاساتقان مىنبەرى ماديناداعى پايعامبار مەشىتىندە تۇر.
