ءداستۇرلى جيىنعا توراعالىق جاساعان پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ: «مەن جاپپاي تسيفرلاندىرۋ مەن جاساندى ينتەللەكتىنى بارلىق سالاعا كەڭىنەن ەنگىزۋ ماسەلەسىنە ۇنەمى نازار اۋدارامىن. قازىر قاي ەلدىڭ جاڭا تەحنولوگيالاردى ءوز پايداسىنا جاراتا الاتىنى, قاي ەلدىڭ كوش سوڭىندا قالاتىنى انىقتالىپ جاتقان شەشۋشى كەزەڭگە قادام باستىق», دەپ اتاپ ءوتتى. سونداي-اق مەملەكەت باسشىسى تسيفرلاندىرۋ جانە جاساندى ينتەللەكت ماسەلەلەرىمەن جەكە ءوزى اينالىسىپ جاتقانىن ايتىپ, بۇل ماسەلە تىكەلەي باقىلاۋىندا ەكەنىن جەتكىزدى.
كەلەلى كەڭەس اياسىندا ۇلتتىق قۇرىلتاي مۇشەسى جانە ەلىمىزدىڭ عىلىمي قاۋىمداستىعىنىڭ وكىلى رەتىندە ء«بىلىم جانە عىلىم» سەكتسياسىنىڭ جۇمىسىنا قاتىستىم. وندا ساراپشىلار ءبىلىم مەن عىلىم سالاسىنداعى رەفورمالاردى جەتىلدىرۋ, جوو-لارداعى كادر تاپشىلىعىن جويۋ, وڭىرلىك عىلىم ورتالىقتارىن دامىتۋ, عىلىم مەن ءوندىرىستىڭ بايلانىسىن ارتتىرۋ, جاساندى ينتەللەكت تەحنولوگيالارىن ەنگىزۋ ماسەلەلەرىن تالقىلادى. وسى ورايدا قازاق ءتىلىن زاماناۋي عىلىم تىلىنە اينالدىرىپ, جي تەحنولوگيالارىن جەتىلدىرۋدە ۇلتتىق بىرەگەيلىكتى ساقتاۋ, اقپاراتتىق جۇيەلەردە مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ ۇلەسىن كوبەيتۋ تۋرالى ۇسىنىس-پىكىرىمدى ورتاعا سالسام دەيمىن.
قازىرگى تسيفرلاندىرۋ داۋىرىندە ەلىمىز ۇلتتىق مادەنيەت پەن بىرەگەيلىكتى ساقتاۋدا, اسىرەسە اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردىڭ قارقىندى دامۋى كەزىندە كۇردەلى ماسەلەلەرمەن بەتپە-بەت كەلىپ وتىر. ويتكەنى اعىلشىن ءتىلدى جانە باتىستىق مازمۇنعا باعىتتالعان جاھاندىق تسيفرلىق پلاتفورمالار ۇلتتىق مادەنيەتتىڭ مارگينالدانۋىنا اسەر ەتەدى.
ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, قازاق تىلىندەگى رەسۋرستار بۇكىل ينتەرنەتتىڭ 0,1 پايىزىنان ازىن الىپ جاتىر. قازاقتىلدى ينتەرنەت كەڭىستىگىنىڭ 10 جىلداعى دەرەكتەرى بويىنشا سايتتاردىڭ تەك 5,6 پايىزىندا قازاق تىلىندەگى كونتەنت بولسا, 12 پايىزى اقپاراتتى اعىلشىن تىلىندە جاريالايتىنىن كورسەتەدى. وزگە تىلدەگى اقپاراتتاردىڭ ينتەرنەتكە ەنۋ دەڭگەيى 90 پايىزدان اساتىندىقتان, بۇل تەڭگەرىمسىزدىك ميلليونداعان پايدالانۋشىلار ءۇشىن انا تىلىندە اقپاراتتىڭ قولجەتىمدىلىگىن ايتارلىقتاي شەكتەيدى. قازىرگى زامانعى جاساندى ينتەللەكت تەحنولوگيالارى, سونىڭ ىشىندە GPT, LLAMA, Deepseek جانە Gemini قازاق ءتىلىن تولىق وڭدەۋگە بەيىمدەلمەگەن. بۇل ولاردىڭ عىلىمدا, بيزنەستە جانە ءبىلىم بەرۋدە ءتيىمدى قولدانىلۋىنا كەدەرگى كەلتىرەدى. وسى جاعداي تسيفرلىق تەڭسىزدىكتى كۇشەيتىپ, جاستاردىڭ ۇلتتىق ءداستۇر مەن قۇندىلىقتارعا قىزىعۋشىلىعىن تومەندەتەدى. اتالعان ءۇردىس مادەني مۇرامىزدىڭ قۇنسىزدانۋىنا جانە ۇلتتىق بىرەگەيلىكتىڭ السىرەۋىنە اكەلۋى مۇمكىن. سوندىقتان الدىمەن بىرقاتار ماڭىزدى ماسەلەنى شەشۋ قاجەت.
ءبىرىنشى. قازاق ءتىلى مەن ءداستۇرلى مادەني قۇندىلىقتاردىڭ تسيفرلىق كەڭىستىكتە ماردىمسىز دەڭگەيدە ۇسىنىلۋى. قازۇۋ عالىمدارىنىڭ زەرتتەۋ ناتيجەلەرى بويىنشا, ينتەرنەتتەگى قازاق تىلىندەگى كونتەنت از جانە قازاق ءتىلىن وڭدەۋ مەن تالداۋ ءۇشىن زاماناۋي اقپاراتتىق تەحنولوگيالار جەتكىلىكسىز. وسىنىڭ سالدارىنان اعىلشىن ءتىلدى جانە باتىستىق مازمۇنداعى جاھاندىق تسيفرلىق پلاتفورمالاردىڭ ۇستەمدىگى بەلەڭ الىپ تۇر. سونىمەن قاتار شەتەلدىك كونتەنتتىڭ اگرەسسيۆتى كەڭەيۋىنە بايلانىستى جاستاردىڭ مادەني داستۇرلەرگە قىزىعۋشىلىعى تومەندەپ بارادى. بۇل جاعداي تسيفرلىق مادەنيەت سالاسىندا مەملەكەتتىك قولداۋدى جانە ستراتەگيالىق رەتتەۋدى قاجەت ەتەدى. وسى ماقساتتا تسيفرلىق كەڭىستىكتە قازاق ءتىلى مەن ۇلتتىق مادەني مۇرانى ىلگەرىلەتۋ بويىنشا جاڭا باستامالار ەنگىزىلۋى كەرەك.
كوللاجدى جاساعان – الماس ماناپ, «ەQ»
ەكىنشى. قازاق ءتىلىن وڭدەۋ جانە تالداۋ ءۇشىن جي تەحنولوگيالارىنىڭ ازدىعى ءبىلىم, عىلىم جانە بيزنەستىڭ تيىمدىلىگىن تومەندەتەدى. جاساندى ينتەللەكت اۋىل شارۋاشىلىعى مەن مەديتسينادان باستاپ, مەنەدجمەنت پەن ءبىلىم, عىلىم سالالارىنا ەنگىزىلىپ جاتىر. قازىردىڭ وزىندە ءتورتىنشى ونەركاسىپتىك رەۆوليۋتسيا جانە ونىڭ جاھاندىق ەڭبەك نارىعىنا اسەرى تۋرالى كوپ ايتىلىپ ءجۇر. IBM مالىمەتتەرى بويىنشا الداعى ءۇش جىلدا الەمدە جۇمىسشىلاردىڭ 40 پايىزى جي سالدارىنان ماماندىقتارىن اۋىستىرۋعا ءماجبۇر بولادى. باستى ارتىقشىلىق تەحنولوگيامەن تولىعىمەن الماستىرىلعان ادامدار ەمەس, سمارت جۇيەلەرمەن ۇيلەسىمدى جۇمىس ىستەي الاتىن بىلىكتى ماماندارعا بەرىلەدى.
جاساندى ينتەللەكت بىزگە كۇندەلىكتى تاپسىرمالاردان ارىلۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بىراق وقۋ باعدارلامالارىن بايىپتى قايتا قاراۋدى جانە جاڭا داعدىلاردى دامىتۋدى تالاپ ەتەدى. ەلىمىزدە قازىردىڭ وزىندە جي ناۋقاس تۇرلەرىن دياگنوستيكالاۋ, مۇناي ءوندىرۋدى باسقارۋ جانە قورشاعان ورتانىڭ لاستانۋىن بولجاۋ ءۇشىن قولدانىلادى. بىرقاتار ۋنيۆەرسيتەتتە: ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ, ت.ب. جوعارى وقۋ ورىندارىندا جي بويىنشا ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارى قۇرىلدى. الايدا رەسپۋبليكادا ينتەللەكت تەحنولوگيالارىنىڭ قارقىندى دامىماۋى قازاق ءتىلىنىڭ جەتكىلىكسىز بەيىمدەلۋىنە بايلانىستى بولىپ وتىر.
ءۇشىنشى. ساندىق پلاتفورمالاردىڭ باتىستىق مازمۇنعا بەت بۇرۋى ۇلتتىق مادەنيەت پەن انا ءتىلىمىزدىڭ اياسىن تارىلتادى. يۋنەسكو دەرەكتەرى بويىنشا, بۇگىندە ينتەرنەت مازمۇنىنىڭ 50 پايىزدان استامى – اعىلشىن تىلىندە. ناتيجەسىندە, دامۋشى ەلدەردىڭ جەرگىلىكتى تىلدەرى مەن مادەني ماتەريالدارى اقپاراتتىق كەڭىستىكتىڭ 2-5 پايىزىنان اسپايدى. قازاقستاندا ونلاين-پلاتفورمالار مەن الەۋمەتتىك جەلىلەردىڭ ايتارلىقتاي بولىگى ۇلتتىق كونتەنتتى ناسيحاتتاۋعا ارنالماعان. بۇل بىرتە-بىرتە جاستاردىڭ قازاق مادەنيەتىنە, سالت-داستۇرىنە, تىلىنە دەگەن قىزىعۋشىلىقتىڭ جوعالۋىنا اكەپ سوعادى.
بىرقاتار الەۋمەتتىك زەرتتەۋدىڭ ناتيجەسى بويىنشا, ەلىمىزدىڭ رۋحاني كەڭىستىگىندە مۋزىكا, كينو, ادەبيەت, ونەر سالالارىندا باتىستىق ۇلگىلەر باسىم. جەرگىلىكتى كونتەنتتى دامىتۋعا كەدەرگى كەلتىرەتىن ءىرى ونلاين پلاتفورمالار مەن ىزدەۋ جۇيەلەرىندە قازاق ءتىلىنىڭ بولماۋى, جاساندى ينتەللەكت پەن ۇسىنىس الگوريتمدەرىنىڭ ۇلتتىق مادەني ەرەكشەلىكتەرگە بەيىمدەلۋىنىڭ شەكتەلۋى جەرگىلىكتى اۆتورلار مەن جوبالاردىڭ تانىلۋىنا كەرى اسەر ەتەدى.
مادەنيەت جانە باق سالاسىنداعى ساراپشىلار حالىقتىڭ 60 پايىزعا جۋىعى ينتەرنەتتەگى اعىلشىن ءتىلىنىڭ ۇستەمدىگى ۇرپاقتار اراسىنداعى مادەني الشاقتىقتى ۇلعايتىپ, ۇلتتىق بىرەگەيلىكتىڭ ساقتالۋىنا قاۋىپ توندىرەدى دەپ ەسەپتەيدى.
ءتورتىنشى. اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردىڭ قارقىندى دامۋى جاعدايىندا ۇلتتىق بىرەگەيلىكتى ساقتاۋدا كۇردەلى مىندەتتەر بار. تسيفرلىق سەرۆيستەردىڭ, ءموبيلدى قوسىمشالاردىڭ جانە جاھاندىق پلاتفورمالاردىڭ قوعامنىڭ كۇندەلىكتى ومىرىنە جىلدام ەنۋى اقپاراتقا قولجەتىمدىلىكتى كەڭەيتىپ قانا قويماي, مىنەز-ق ۇلىق پەن قۇندىلىقتار جۇيەسىنىڭ جاڭا ۇلگىلەرىن قالىپتاستىردى. ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, ۇلتتىق بىرەگەيلىككە IT-الىپتاردىڭ ستاندارتتى ۇسىنىستار جۇيەسى كوبىنەسە شەكتەۋلى قازاق ءتىلدى سەگمەنتتى ىعىستىرىپ تاستايدى.
سونىمەن قاتار جي دەرەكتەر بازاسىندا قازاق تىلىندەگى تولىققاندى, ساپالى مازمۇننىڭ بولماۋى سالدارىنان ۇلتتىق داستۇرلەر مەن قۇندىلىقتار جاستار اراسىندا كەڭىنەن ناسيحاتتالمايدى. اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىك پەن دەرەكتەردى قورعاۋ تەتىكتەرىنىڭ جوقتىعى, جاھاندىق كورپوراتسيالاردان قازاقستاننىڭ مادەني ەرەكشەلىكتەرىن ەسكەرۋدى تالاپ ەتەتىن ناقتى نورماتيۆتىك قۇجاتتار مەن ستراتەگيالاردىڭ بولماۋى جاپپاي باتىستىق مازمۇننىڭ جۇيەسىز تارالۋىنا الىپ كەلەدى. سالدارىنان قازاقستاندىق جاستاردىڭ 70 پايىزعا جۋىعى اعىلشىن تىلىندەگى رەسۋرستاردى «امبەباپ» جانە ماڭىزدىراق دەپ سانايدى.
وسى قيىندىقتارعا قارسى تۇرۋ ءۇشىن ۇكىمەت پەن قوعامدىق ينستيتۋتتار رەتتەۋشى ستاندارتتاردى ەنگىزۋگە ۇمتىلىپ جاتىر. قازاقستاندىق جي تەحنولوگيالارىن دامىتۋ, جەرگىلىكتى مامانداردى دايارلاۋ, قازاق تىلىندە ۇلتتىق دەرەكتەر جيناعىن قۇرۋ جاھاندىق اقپاراتتاندىرۋ داۋىرىندە «تسيفرلىق تاۋەلسىزدىكتى» قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان.
قازىر ساپالى قازاقتىلدى رەسۋرستار از, ۇلتتىق مادەني داستۇرلەردى تسيفرلىق قولداۋ ءالسىز, سوندىقتان جاستار شەتەلدىك پلاتفورمالاردى تۇتىنادى. وسى سىن-قاتەرلەرگە قارسى تۇرۋ ءۇشىن ورتالىقتاندىرىلعان مەملەكەتتىك شارالار قاجەت: جي-ءدىڭ جەرگىلىكتى شەشىمدەرىن ازىرلەۋ, ۇلتتىق دەرەكتەر جيناقتارىن قۇرۋ, قازاق ءتىلدى كونتەنتتى قولداۋ, جاھاندىق تسيفرلىق كەڭىستىكتە قازاق ءتىلىن اۋدارۋدى اۆتوماتتاندىرۋ ءۇشىن ماشينالىق اۋدارما جانە ءسوزدى تانۋ جۇيەلەرىن ازىرلەۋ, قازاق ءتىلىن داۋىستىق كومەكشىلەرگە, چات-بوتتارعا جانە ءبىلىم بەرۋ پلاتفورمالارىنا بىرىكتىرۋ, ونىڭ قولجەتىمدىلىگىن ارتتىرۋ جانە كۇندەلىكتى قولدانۋدا تانىمال ەتۋ.
تسيفرلىق ورتادا مادەني قاتىسۋدى نىعايتۋعا كومەكتەسەتىن جەرگىلىكتى مازمۇن مەن ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى ناسيحاتتايتىن مامانداندىرىلعان ۇسىنىستار الگوريتمدەرىن قۇرۋ كەرەك. بۇل ورايدا مادەني مۇرانى تسيفرلىق مۇراعاتتاۋ, تاريحي قۇجاتتاردىڭ, قولجازبالاردىڭ, ونەر تۋىندىلارىنىڭ جانە اۋىز ادەبيەتىنىڭ Aت ارقىلى جاسالعان ساندىق مۇراعاتىن ۇيىمداستىرۋ قاجەت. كەڭ اۋديتوريا ءۇشىن مادەني قۇندىلىقتارعا قولجەتىمدىلىكتى قامتاماسىز ەتەتىن ۆيرتۋالدى مۇراجايلار مەن تاريحي ەسكەرتكىشتەردى 3D رەكونسترۋكتسيالاۋ, قازاق ءتىلىن, تاريحىن جانە ەتنوگرافياسىن وقۋعا ارنالعان ينتەراكتيۆتى ءبىلىم بەرۋ قوسىمشالارىن ازىرلەۋ كەرەك. سوندىقتان جەرگىلىكتى مادەني كونتەكستى ەسكەرە وتىرىپ, الەۋمەتتىك جەلىلەردە جانە تسيفرلىق مەديادا العا جىلجىتاتىن الگوريتمدەر مەن مازمۇندى باسقارۋدىڭ ۇلتتىق ستراتەگياسىن ازىرلەۋ ماڭىزدى.
سونىمەن قاتار مەملەكەتتىك ءتىل مەن مادەنيەتتەردى ساقتاۋعا باعىتتالعان جاساندى ينتەللەكتىنى ەتيكالىق پايدالانۋدىڭ الەمدىك ستاندارتتارىن ازىرلەۋگە بەلسەندى قاتىسۋ – ۋاقىت تالابى. قازاق مادەنيەتىنىڭ جاھاندىق تسيفرلىق كەڭىستىكتەگى ۇستانىمىن نىعايتۋ ءۇشىن مادەني مۇرا جانە تسيفرلىق ديپلوماتيا سالاسىندا تۇركى ەلدەرىمەن جانە حالىقارالىق سەرىكتەستەرمەن بىرلەسكەن جي جوبالارىن قۇرۋ قاجەت. بۇل شارالاردى جۇزەگە اسىرۋ ۇلتتىق بىرەگەيلىك پەن قازاق ءتىلىن ساقتاپ قانا قويماي, بەلسەندى تۇردە دامىتۋعا, ولاردى زاماناۋي تسيفرلىق تەحنولوگيالارعا بىرىكتىرۋگە جانە ەلدىڭ تۇراقتى مادەني, ەكونوميكالىق دامۋىن قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى قازاق ءتىلىن عىلىم تىلىنە اينالدىرۋ, قازاق تىلىندە جاساندى ينتەللەكت قۇرۋ, اقپاراتتىق جۇيەلەردە مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ ۇلەسىن كوبەيتۋ, انا ءتىلىن جاڭا ادىستەرمەن وقىتۋ ماسەلەلەرىنە باسىمدىق بەرەدى. ۋنيۆەرسيتەت عالىمدارى بۇل باعىتتا جەمىستى ەڭبەك ەتىپ, اۋقىمدى جوبالارمەن اينالىسىپ جاتىر. بىلتىردان بەرى قازۇۋ عالىمدارى «قازاق ءتىلىن جانە تەحنولوگيالىق پروگرەستى قولداۋ ءۇشىن ۇلكەن تىلدىك مودەلدى (LLM) قۇرۋ» مەگاجوباسىن ىسكە اسىرىپ جاتىر. قازاق ءتىلىنىڭ زاماناۋي تىلدىك مودەلىن قۇرۋ باعىتىنداعى جوبانى قازۇۋ, نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى, ا.بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتى, ش.شاياحمەتوۆ اتىنداعى ء«تىل-قازىنا» ۇلتتىق عىلىمي-پراكتيكالىق ورتالىعى, اقپاراتتىق جانە ەسەپتەۋ تەحنولوگيالارى ينستيتۋتىمەن بىرلەسىپ ورىنداۋعا كىرىستى. ۋنيۆەرسيتەت مەملەكەتتىك ءتىل مارتەبەسىن كوتەرۋ, عىلىم سالاسى رەتىندە دامىتۋ, جاساندى ينتەللەكت جۇيەسىن ەنگىزۋ باعىتىنداعى جۇمىستاردى جۇيەلى جالعاستىرا بەرەدى.
جانسەيىت تۇيمەباەۆ,
ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ باسقارما توراعاسى-رەكتور
