سۋرەتتەردى تۇسىرگەن – يگور بۋرگاندينوۆ
پرەزيدەنتتىڭ ىشكى ساياسات ماسەلەلەرى جانە كوممۋنيكاتسيالار جونىندەگى كومەكشىسى ارمان قىرىقباەۆ مودەراتور بولعان «ازاماتتىق قوعام» سەكتسيالىق وتىرىسىندا 2024 جىلى وتكەن ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ ناتيجەلەرى مەن قازىرگى ۋاقىتتا قوعامدى الاڭداتىپ وتىرعان بىرقاتار وزەكتى ماسەلە تالقىعا سالىندى.
«1 اقپان كۇنى ءدال وسىنداي جيىن ءوتىپ, 40-تان اسا ۇسىنىس ايتىلدى. ولاردىڭ 16-سى – اقپاراتتىق ساياساتقا, 8-ءى – ءبىلىم سالاسىنا, تورتەۋى – ءدىن, ۇشەۋى – وتباسىلىق ساياسات ماسەلەلەرىنە, قالعانى ءتۇرلى تاقىرىپتارعا قاتىستى بولدى. باسىم كوپشىلىگى بۇگىندە ءتۇرلى دەڭگەيدە ىسكە اسىپ جاتىر», دەدى پرەزيدەنت كومەكشىسى.
ول بىرقاتار ماڭىزدى ۇسىنىسقا توقتالدى. سونىڭ ءبىرى – ءماجىلىس دەپۋتاتى ەرمۇرات باپي تاراپىنان ايتىلعان ينتەرنەتتە جاڭا قازاقستان يدەياسىنا قارسى جانە مەملەكەتتى كۇستانالاۋعا باعىتتالعان اقپاراتتىق شابۋىلدار بويىنشا جۇمىستى شيراتۋ.
«قازىر مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگى تاراپىنان الەۋمەتتىك جەلىگە جانە بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنا مونيتورينگ جۇرگىزۋ جولعا قويىلعان. ناتيجەسىندە, ءتۇرلى شارا قابىلدانىپ جاتىر. بىلتىر مينيسترلىك تاراپىنان 26 053 ينتەرنەت رەسۋرسقا 800-دەن اسا ەسكەرتۋ جىبەرىلگەن. سونىمەن قاتار «ونلاين پلاتفورمالار جانە ونلاين جارناما تۋرالى» زاڭ بويىنشا اكىمشىلىك تالاپتار كۇشەيتىلىپ, شەتەلدىك ونلاين پلاتفورمالاردىڭ ەلىمىزدەگى وكىلدەرى تاعايىندالدى. قازىر ۆكونتاكتە, Facebook, Telegram, TikTok سەكىلدى جەلىلەردىڭ وكىلدەرى بار. بۇل جۇمىس قانشالىقتى ناتيجەلى دەگەن سۇراققا كەلسەك, تۇراقتى مونيتورينگ ارقىلى TikTok جەلىسىندە جىل باسىنان بەرى 1 667 قۇقىق بۇزۋشىلىق ماتەريالى جاريالانعانى انىقتالىپ, سونىڭ 96 پايىزى جويىلدى. ارنايى وكىل تاعايىندالعانعا دەيىن ناتيجە بۇدان الدەقايدا تومەن بولاتىن», دەدى ا.قىرىقباەۆ.
پرەزيدەنت كومەكشىسى بەلگىلى جۋرناليست ەرقانات كوپجاسار تاراپىنان جالعان اقپارات تاراتۋمەن كۇرەسكە قاتىستى ۇسىنىس ايتىلعانىن دا تىلگە تيەك ەتتى. ەلىمىزدىڭ قىلمىستىق جانە اكىمشىلىك كودەكستەرىندە مۇنداي قۇقىق بۇزۋشىلىققا قاتىستى جاۋاپكەرشىلىك كوزدەلگەنىن, بىلتىر ەلىمىزدە وننان اسا قىلمىستىق جانە 100-دەن اسا اكىمشىلىك ءىس قوزعالعانىن ايتتى. سەكتسيالىق وتىرىس بارىسىندا دەپۋتاتتار, قوعام بەلسەندىلەرى, ءتۇرلى سالا جەتەكشىلەرى ءسوز الىپ, تاقىرىپ اياسىندا ويلارى مەن ۇسىنىستارىن ورتاعا سالدى.
مادەنيەت جانە اقپارات ءمينيسترى ايدا بالاەۆا مودەراتورلىق ەتكەن «مادەنيەت. ونەر. رۋحانيات» سەكتسيالىق وتىرىسىندا 20-دان اسا قاتىسۋشى ءسوز الىپ, وزەكتى ماسەلەلەر بويىنشا وي ءبىلدىردى. مينيستر بۇعان دەيىن وتكەن بىرقاتار باسقوسۋدا ايتىلعان ۇسىنىس-پىكىردىڭ ءبارىن قۇرىلتاي حاتشىلىعى بەكىتىپ, مۇقيات زەردەلەگەنىن اتاپ ءوتتى. سونىمەن قاتار ول وتكەن جيىندا كوتەرىلگەن جايتتارعا توقتالدى.
«بىرىنشىدەن, جۇمىس وتىرىسىندا تالقىلانعان ماسەلەنىڭ ءبىرى – قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىنىڭ جاعدايى. تاياۋدا مەملەكەت باسشىسى تۇركىستانعا ەرەكشە مارتەبە بەرۋ تۋرالى زاڭعا قول قويدى. قۇجاتتا ەلىمىزدىڭ رۋحاني, تاريحي-مادەني, تۋريستىك ورتالىعى جانە ساۋلەت مۇراسى رەتىندە تۇركىستان قالاسىنىڭ ەرەكشە مارتەبەسى بەكىتىلدى. سونداي-اق قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسى مەن باسقا دا ەسكەرتكىشتەردى ساقتاۋ, قورعاۋ ايماعىندا بيىكتىگى مەن ساۋلەتى ۇيلەسپەيتىن عيماراتتاردى سالماۋ سياقتى بىرقاتار ماسەلە قاراستىرىلعان», دەدى ا.بالاەۆا.
سونىمەن قاتار ول ونوماستيكا سالاسىنداعى جۇمىستاردى جانداندىرىپ, تاريحي نەگىزى جوق جەر-سۋ اتاۋلارىن وزگەرتۋ بويىنشا شارالاردى كۇشەيتۋ, مۇگەدەكتىگى بار جاندارعا مادەني مەكەمەلەردىڭ قولجەتىمدىلىگى جونىندە ستاندارتتاردى قايتا قاراستىرىپ, قاجەتتى اقپاراتتىڭ قولجەتىمدى بولۋىن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرىنە توقتالدى.
«اتاۋ بەرۋ, قايتا اتاۋ جۇمىستارى 2024–2025 جىلدارعا ارنالعان جول كارتاسى نەگىزىندە جۇزەگە اسادى. وندا توتەنشە جاعداي كەزىندە, ءورت ءسوندىرۋ, جەدەل جاردەم, پوليتسيا قىزمەتكەرلەرىنىڭ مەكەنجايعا دەر كەزىندە بارۋىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا ەڭ الدىمەن اتاۋى جوق نەمەسە اتاۋى قايتالاناتىن كوشەلەردى عانا وزگەرتۋگە باسىمدىق بەرىلىپ وتىر. ا.بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتى م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىمەن بىرلەسىپ, ەلدى مەكەندەرگە اتاۋ بەرۋ كەزىندە پايدالانىلاتىن «جەر-سۋ اتاۋلارى» جانە ء«داستۇرلى اتاۋلار» تىزبەسى قايتا قارادى. سونىمەن قاتار ونوماستيكالىق جۇمىستى ۇيىمداستىرۋ بويىنشا ادىستەمەلىك ۇسىنىمدارعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلدى», دەدى مينيستر.
مينيسترلىك ينكليۋزيۆتى كوممۋنيكاتسيانى دامىتۋ جانە مۇگەدەكتىگى بار ادامداردىڭ قوعام ءومىرىنىڭ بارلىق سالاسىنا تولىققاندى قاتىسۋىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا ينكليۋزيۆتى قوعامدى قولداۋ جونىندە جۇيەلى شارالار قابىلداپ كەلەدى. ماسەلەن, ەلىمىزدە 7 391 مادەني وبەكتى بار بولسا, ونىڭ 2 393-ءى «قولجەتىمدى قازاقستان» كارتاسىنا ەنگىزىلگەن, ياعني بۇل نىساندار مۇگەدەكتىگى بار ادامدارعا مۇمكىندىگىنشە ىڭعايلى بەيىمدەلگەن.
«57 رەسپۋبليكالىق تەاتردىڭ بارىندە مۇگەدەكتىگى بار ادامدارعا ارنالعان قايىرىمدىلىق كونتسەرتتەرى, سپەكتاكلدەر تۇراقتى تۇردە ءوتىپ تۇرادى. مۇگەدەكتەر ارباسىنا ارنالعان پاندۋستار جانە مۇگەدەكتىگى بار ادامدار ءۇشىن ارنايى ورىندار كوزدەلگەن. سونداي-اق جىل باسىندا قابىلدانعان زاڭعا مۇگەدەكتىگى بار ادامداردىڭ اقپاراتقا قولجەتىمدىلىگى جونىندە بىرقاتار تۇزەتۋ ەنگىزىلدى», دەدى ا.بالاەۆا.
بىلتىرعى ۇلتتىق قۇرىلتاي وتىرىسىندا كوتەرىلگەن تاعى ءبىر ماسەلە – قوعامدا وتباسىلىق قۇندىلىقتاردى جۇيەلى تۇردە ناسيحاتتاۋ, وتباسى ينستيتۋتىن نىعايتاتىن كەشەندى شارالار ازىرلەۋ. مينيستر بىلتىر «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە ايەلدەردىڭ قۇقىقتارى مەن بالالاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ قابىلدانعانىن اتاپ ءوتتى.
«زاڭعا سايكەس, مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگى وتباسىن قولداۋ ورتالىقتارىنىڭ قىزمەتىن ۇيلەستىرەدى جانە ادىستەمەلىك باسشىلىقتى جۇزەگە اسىرادى. بۇگىندە وتباسىلارعا ءارتۇرلى ومىرلىك جاعدايلاردى شەشۋدە جان-جاقتى قولداۋ شارالارىن كورسەتۋ ءۇشىن وتباسىن قولداۋدىڭ 103 ورتالىعى جۇمىس ىستەيدى. ولاردىڭ نەگىزگى فۋنكتسياسى – مەملەكەتتىڭ وتباسىلىق ساياسات شارالارىن ىسكە اسىرۋ, ومىرلىك قيىن جاعدايعا تاپ بولعان ادامداردى (وتباسىلاردى) قولداۋ بويىنشا جۇمىستى ۇيلەستىرۋ, تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق بەلگىلەرى بار ادامدارعا قولداۋ كورسەتۋ جانە ءموبيلدى توپتاردىڭ جۇمىسىن ۇيىمداستىرۋ. قازىرگى كەزدە اقپاراتتىق-ءتۇسىندىرۋ جۇمىسىن ارتتىرۋ ءۇشىن 2025 جىلعا ارنالعان ءداستۇرلى وتباسىلىق قۇندىلىقتاردى دارىپتەۋ جونىندەگى مەديا-جوسپار ازىرلەنىپ, بەكىتىلدى», دەدى مينيستر.
ايدا بالاەۆا اقىن سۆەتقالي نۇرجان ايتقان قازاق ءتىلىنىڭ قولدانىس اياسىن كەڭەيتۋ, قازاقشا كونتەنتتى كوبەيتۋ تۋرالى ۇسىنىسقا دا ايرىقشا توقتالدى. 2024 جىلدىڭ اقپانىنداعى جاعدايعا سايكەس, ەلىمىزدە 5 834 رەسمي مەديا تىركەلگەن. ونىڭ 3 991-ءى – گازەت-جۋرنال, 657-ءسى – اقپاراتتىق اگەنتتىك, 582-ءسى – جەلىلىك باسىلىم, 218-ءى – تەلەارنا, 90-ى – راديو. مەملەكەتتىك اقپاراتتىق ساياساتتى جۇرگىزۋدىڭ باستى ماقساتىنىڭ ءبىرى – قازاق تىلىندە ساپالى جانە باسەكەگە قابىلەتتى كونتەنت دايىنداۋعا ىقپال ەتۋ.
«قازىرگى باسىم باعىتتىڭ ءبىرى – قازاق ءتىلىنىڭ قولدانىس اياسىن كەڭەيتۋ, قازاق ءتىلىن تسيفرلاندىرۋعا جاڭا تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ. ءتىلدى تسيفرلاندىرۋ, تىلدىك پلاتفورمالاردى دامىتۋ جانە Qazgramma جانە KazLLM سياقتى زاماناۋي ات-شەشىمدەردى جاساۋ بويىنشا بەلسەندى جۇمىس جۇرگىزىلىپ جاتىر. ۇلتتىق اقپاراتتىق ساياسات اياسىندا مەدياداعى قازاق كونتەنتىنىڭ ءرولى ارتىپ كەلەدى. ماسس-مەديا تۋرالى زاڭعا ساي, بيىلدان باستاپ مەملەكەتتىك تىلدەگى تەلەراديوباعدارلامالاردىڭ ۇلەسى 55%, ال 2027 جىلدان باستاپ 60%-عا جەتەدى. وسىلايشا, مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ ۇلەسى كەزەڭ-كەزەڭمەن ارتىپ وتىرادى», دەدى مينيستر.
تۇستەن كەيىن پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى – ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى سەرىك جۇمانعارين مودەراتورلىق ەتكەن «الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ», عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم ءمينيسترى ساياسات نۇربەك جۇرگىزگەن ء«بىلىم مەن عىلىم», سەكتسيالىق وتىرىستارىندا دا قۇرىلتاي مۇشەلەرى جالپىۇلتتىق قۇندىلىقتاردى ودان ءارى دامىتۋ قاجەتتىلىگىنە, بيىلعى جۇمىسشى ماماندىقتارى جىلى اياسىندا ەڭبەكقورلىق پەن كاسىبيلىك قۇندىلىقتارىن دارىپتەۋگە نازار اۋداردى. ولار ءبىلىم مەن عىلىمدى قولداۋ جانە دامىتۋ بويىنشا قابىلدانعان شارالاردى وڭ باعالاپ, «جايلى مەكتەپ» باعدارلاماسىنىڭ ناتيجەلەرى, ستيپەنديانىڭ كوتەرىلۋى, شەتەلدىك جوو-لاردىڭ فيليالدارىنىڭ اشىلۋى, كورنەكتى عالىمدار مەن پەداگوگتەردىڭ مەملەكەتتىك ماراپاتتارمەن ىنتالاندىرىلۋى قاجەتتىگىن ەرەكشە اتاپ ءوتتى.
بۇعان قوسا لۋدومانيا مەن ەسىرتكىگە قارسى كەشەندى جوسپار, تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىققا قارسى كۇرەس, لگبت ناسيحاتىنا توسقاۋىل قويۋ, ءدىني سالاداعى ءتۇرلى كەلەڭسىزدىكتەر, باق پەن ورتا مەكتەپ اراسىنداعى بايلانىستى نىعايتۋ, ت.ب. وزەكتى ماسەلەلەردى كوتەردى. جالپى, جۇمىس سەكتسيالارىنىڭ قاتىسۋشىلارى ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ ءۇش جىل ىشىندە يدەيالاردى ۇسىنۋ مەن قوعامنىڭ بىرلىگىن نىعايتۋعا باعىتتالعان ستراتەگيالىق قادامداردى قالىپتاستىرۋدىڭ باستى ينستيتۋتىنا اينالعانىن اتاپ ءوتتى.
سونىمەن قاتار جينالعان قاۋىمعا ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ ءۇشىنشى وتىرىسىندا پرەزيدەنتتىڭ ەنەرگەتيكا, كولىك, تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى جانە گازداندىرۋ سالالارىنداعى كەڭ كولەمدى ينفراقۇرىلىمدىق باستامالارىن ىسكە اسىرۋ ناتيجەلەرى تۋرالى اقپارات بەرىلدى. اتاپ ايتقاندا, بىلتىر 2029 جىلعا دەيىنگى ۇلتتىق ينفراقۇرىلىمدىق جوسپار قابىلداندى. ونىڭ اياسىندا جالپى قۇنى 40 ترلن تەڭگەدەن اساتىن 200-دەن استام جوبا ىسكە اسىرىلماق.
