جول قاۋىپسىزدىگىن قالاي رەتتەيمىز؟

پرەزيدەنت: «جول-كولىك ينفرا­قۇ­رى­لىمىن جاقسارتۋ جانە ينتەللەك­تۋال­دىق جۇيەنى ەنگىزۋ ارقىلى جول قاۋىپسىز­دىگىن قامتاماسىز ەتۋگە بولادى. بۇل – جەرگىلىكتى عانا ەمەس, رەسپۋبليكالىق جولدارعا دا قاتىستى ماسەلە», دەدى. سەناتور نۇرلان بەكنازاروۆتىڭ ايتۋىنشا, جول-كولىك وقيعالارىنىڭ سالدارىنان تۋىندايتىن الەۋمەتتىك جانە ەكونوميكالىق شىعىنداردىڭ ارتۋى جول قوزعالىسىن قامتاماسىز ەتۋدە مەملەكەتتىك دەڭگەيدەگى ماڭىزدى ماسەلەگە اينالىپ وتىر. ول قازىرگى قولدانىستاعى زاڭنامادا جول قوزعالىسى سالاسى كەڭىنەن رەتتەلگەنىن, جول قوزعالىسىنا قاتىسۋشىلاردىڭ ءومىرى مەن دەنساۋلىعى ءبىرىنشى كەزەكتە ەكەنىن, سونداي-اق جول ەرەجەلەرىن بۇزعانى ءۇشىن قاتاڭ جاۋاپكەرشىلىك بەكىتىلگەنىن ايتادى. دەگەنمەن سوعان قاراماستان ازىرگە وڭ ناتيجەگە قول جەتكىزۋ مۇمكىن بولماي تۇر. ونىڭ سەبەبى نەدە؟

«باس پروكۋراتۋرانىڭ اقپاراتى­نا سايكەس, 2024 جىلى جول-كولىك وقيعالا­رى سانى 98,9%-عا ءوسىپ, 31 597 وقيعانى قۇرادى. جاراقات العاندار سانى 109%-عا ءوسىپ, 40 873 ادامعا جەتتى. سونداي-اق قازا تاپقاندار سانى 1,4%-عا ءوسىپ, 2 579 فاكتىنى قۇرادى. جول-كولىك وقيعالارىنان زارداپ شەككەن بالا سانى 133,7%-عا, ياعني 4 342-دەن 10 149 ادامعا جانە قايتىس بولعانداردىڭ 3,5%-عا, ياعني 317-دەن 328 ادامعا دەيىن وسكەنى ەرەكشە الاڭداۋشىلىق تۋعىزادى», دەيدى سەناتور.

مەملەكەت باسشىسى تاپسىرعان جول­داعى قاۋىپسىزدىكتى كۇشەيتۋ بويىنشا قولعا الىنۋعا ءتيىس قاتاڭ شارالار قا­تارىندا زاڭنامانى جەتىلدىرۋ, جۇر­گىزۋ­شىلەر جاۋاپكەرشىلىگىن كۇشەيتۋ, مەملەكەتتىك باقىلاۋدىڭ تيىمدىلىگى مەن جۇرگىزۋشىلەردى دايارلاۋ ساپاسىن ارتتىرۋ بار. سونىمەن قاتار جول ينفرا­قۇرىلىمىن جاقسارتۋ دا – جول-كولىك اپاتىنىڭ سانىن ازايتۋعا سەپتىگىن تيگىزەتىن نەگىزگى فاكتوردىڭ ءبىرى.

كولىك ۆيتسە-ءمينيسترى ءساتجان ابلا­ليەۆتىڭ ايتۋىنشا, بىلتىر ەلىمىزدە جول جوندەۋ جۇمىسى رەكوردتىق كولەمدە ورىندالعان.

«اتاپ ايتقاندا, 12 مىڭ شاقىرىم جولدا جوندەۋ جۇمىستارى باستالىپ, ونىڭ 7 مىڭ شاقىرىمىندا نەگىزگى جۇمىستار اياقتالعان. وعان 10 مىڭنان اسا قۇرىلىس تەحنيكاسى مەن 25 مىڭ ادام جۇمىلدىرىلعان. بيىل 13 مىڭ شاقى­رىم جولدى جوندەۋ جوسپارلانىپ وتىر. ونىڭ ىشىندە 9,5 مىڭ شاقىرىمىن جوندەۋگە قارجى ءبولىندى. قالعان بولىگىنىڭ قۇجاتتارى دايىن, ەندى قارجىلاندىرۋ ماسەلەسى پىسىقتالىپ جاتىر. وسى جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن رەسپۋبليكالىق جولداردىڭ 94, جەرگىلىكتى جولداردىڭ 91 پايىزى ءتيىستى نورماتيۆتىك جاعدايعا جەتكىزىلەدى», دەدى ۆيتسە-مينيستر.

جولدى سالۋ مەن جوندەۋ بار دا, كەيىن ونى ساپالى دەڭگەيدە ۇستاپ تۇرۋ بار. پايدالانۋعا بەرىلگەن ۋچاسكەلەردى نورماتيۆتە كوزدەلگەن ساپا دەڭگەيىندە ۇستاپ تۇرۋ تاعى دا قارجىعا كەلىپ تىرە­لەتىنى راس. س.ابلاليەۆتىڭ ايتۋىنشا, بيۋد­­جەتكە تۇسەتىن جۇكتەمەنى ازايتۋ مەن ءوزىن-ءوزى اقتاۋ ماقساتىندا جون­دەۋ جۇمىستارى اياقتالعان ۋچاسكەلەردە «اقىلى جول» مارتەبەسىن كەزەڭ-كەزەڭىمەن ەنگىزۋ كوزدەلىپ وتىر.

«قازىر رەسپۋبليكا بويىنشا 3,9 مىڭ شاقىرىم جول – اقىلى. بىلتىر ول اۋماق­تار­داعى ءتۇسىم 48 ملرد تەڭگەنى قۇرادى. بيىل تاعى 4 مىڭ شاقىرىم اقىلى ۋچاسكە ەن­گىزىل­مەك. ولاردان كەلەتىن ءتۇسىم كولە­مى بيىل 60 ملرد, ال كەلەسى جىلى 100 ملرد تەڭگەگە دەيىن جەتەدى», دەيدى ۆيتسە-مينيستر.

تۇسكەن قاراجاتتىڭ ءبىر بولى­گىن قۇ­رىلىس جۇمىستارىنا الىن­عان قارىز­داردىڭ پايىزدىق مولشەرلەمەلەرىن وتەۋگە جۇمساۋ قاراستىرىلىپ جاتىر. سونىمەن قاتار ول جاياۋ جۇرگىنشىلەر زارداپ شەگەتىن جول-كولىك وقيعالارىنىڭ الدىن الۋ ءۇشىن قالالار مەن ەلدى مەكەندەردە 65 اينالما جولى جانە 34 جەر­ۇستى وتكەلى سالىنعانىن, جانۋارلار­دىڭ جولعا شىعۋىنا توسقاۋىل قويۋ ءۇشىن 2 مىڭ شاقىرىم قورشاۋ تۇرعىزىلعانىن اتاپ ءوتتى.

پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ جول ۇستىندەگى اپاتتار سانىن ازايتۋعا ينتەللەكتۋالدىق جۇيەلەردى ەنگىزۋدىڭ دە پايداسى بولاتىنىن ايتىپ, ارنايى تاپسىرما بەرگەنى بەلگىلى. كولىك ۆيتسە-ءمينيسترى وسى باعىتتا اتقارىلىپ جاتقان بىرقاتار جۇمىسقا توقتالىپ ءوتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, قازىر بارلىق اقىلى جول ۋچاسكەسىندە «KazToll» جول ءجۇرۋ اقىسىن تولەۋ جۇيەسى ءساتتى جۇمىس ىستەپ تۇر. 2024 جىلى ونى باس پروكۋراتۋرانىڭ ەراپ جۇيەسىمەن ينتەگراتسيالاۋ اياقتا­لىپ, «ورتاشا جىلدامدىق» جوباسى ىسكە قوسىلعان.

«جاساندى ينتەللەكت تەحنولوگيالارى ارقىلى جول جاعدايىن باعالاۋ مەر­زىمىن 4 ساعاتقا دەيىن قىسقارتۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن Smart Road Diagnostic System (SRDS) جۇيەسى ەنگىزىلدى. ول 95%-دان جوعارى دالدىكپەن دياگنوستيكا جاساپ, 100 كم جولدىڭ دياگنوستيكاسىن 4 كۇننەن 4 ساعاتقا دەيىن قىسقارتادى. سونداي-اق بيىل اۆتوماتتاندىرىلعان ولشەۋ ستانسالارى جۇيەسىنىڭ ەراپ-پەن ينتەگراتسياسى اياقتالادى. بۇل اۋىر جۇك كولىكتەرىنە قاتىستى اكىمشىلىك ءوندى­رىستى وڭتايلاندىرۋعا جاعداي جاسايدى», ­دەيدى ول.

ءىىم اكىمشىلىك پوليتسيا كوميتەتى­نىڭ توراعاسى, پوليتسيا پولكوۆنيگى قايسار سۇلتانباەۆ جىل باسىنان بەرى جول-كولىك اپاتىنىڭ سانى ارتقانىمەن, قازا تاپقاندار سانى ازايعانىن اي­تا­دى. مىسالى, قاڭتار مەن اقپاننىڭ ­25-ىنە دەيىن ەلىمىزدە 3 599 اپات تىركەلىپ, ­وندا 207 ادام قايتىس بولعان. ادام شى­عىنى وتكەن جىلدىڭ سايكەس مەرزىمىمەن سالىستىرعاندا 15%-عا تومەن.

ونىڭ ايتۋىنشا, جكو بويىنشا ستا­تيستيكالىق دەرەكتەر مەن زارداپ شەككەندەر سانىنىڭ وسۋىنە بىلتىر اپاتتاردى ەسەپكە الۋ ءتاسىلىنىڭ وزگەرۋى اسەر ەتىپ وتىر. وعان دەيىن تەك ولىمگە اكەلىپ سوققان, دەنساۋلىعىنا ءتۇرلى دارەجەدە زيان كەلتىرگەن اپاتتار عانا تىركەلەتىن. قازىر مەديتسينالىق كومەككە جۇگىنگەن بارلىق ادام اپات سالدارىنان جاراقات العاندار رەتىندە تىركەلىپ ءجۇر.

«كەيدە بۇل ابسۋردتىق جاعدايلارعا اكەپ سوعادى. مىسالى, بيىل اقپان ايىندا جكو-نى ەسەپكە الۋ ءتارتىبىن تەكسەرۋ ءۇشىن ءبىز اكىمشىلىك پوليتسيا كوميتەتى قىزمەتكەرلەرىنىڭ توبىن اتىراۋ وبلىسىنا جىبەردىك. سوندا دەنساۋلىق ساقتاۋ ورگاندارىنا جۇگىنگەن بارلىق ادامنىڭ اپات سالدارىنان جاراقات ال­عان­دار رەتىندە دەرەكقورعا ەنگىزىلەتىنى انىقتالدى. ايتالىق, 2 قاڭتاردا اتىراۋ قالاسىندا جول-كولىك اپاتى ورىن الىپ, كامەلەتكە تولماعان 3 ادام زارداپ شەك­كەنى كورسەتىلگەن. الايدا تەكسەرە كەلە كامەلەتكە تولماعانداردىڭ بىرەۋى عانا دەنە جاراقاتىن العانى, قالعان ەكەۋى پروفيلاكتيكا رەتىندە جاي دارىگەرگە قارالعانى بەلگىلى بولدى», دەيدى اپك توراعاسى.

ونىڭ ايتۋىنشا, وسىنداي جاعداي­لار ستاتيستيكا مالىمەتتەرىنىڭ بۇرما­لانۋىنا, ياعني جاراقات العاندار سانى­نىڭ تىم كوپ بولۋىنا اكەپ سوعىپ وتىر. پوليتسيا پولكوۆنيگى ق.سۇلتانباەۆ ىشكى ىستەر مينيسترلىگى پارلامەنت دە­پۋتاتتارىنان جول-كولىك اپاتتارىن­دا «قازا تاپقان» مەن «جاراقات العان» دەگەن انىقتامانى زاڭنامالىق دەڭ­گەي­دە رەتتەۋ­گە باستاماشىلىق جاساۋدى ۇسى­ناتى­نىن جەتكىزدى. ويتكەنى بۇل جاعداي جول قاۋىپ­سىزدىگىنىڭ نەگىزگى ينديكاتورلارى بويىنشا ەلىمىزدىڭ حالىقارالىق رەي­تينگىنە دە تەرىس اسەر ەتەدى.

اپك توراعاسى ەلىمىزدەگى جول-كولىك اپاتتارىنا سەبەپ بولىپ وتىرعان نەگىزگى فاكتورلاردى اتادى. سونىڭ ءبىرى – جول ينفراقۇرىلىمى. ونىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدەگى 95 مىڭ شاقىرىم جولدىڭ 3 مىڭى عانا قازىرگى زامانعى قاۋىپسىزدىك تالاپتارىنا سايكەس كەلەدى. ول ءسوز اراسىندا اۋا رايى ناشارلاپ, جولدىڭ كورىنۋى تومەندەگەن جاعدايدا قالا سىرتىنداعى تاسجولداردا رۇقسات ەتىلەتىن جىلدامدىق كورسەتكىشىن ساعاتىنا 60 شاقىرىمعا دەيىن شەكتەۋ ءۇشىن جۇمىس جۇرگىزىلىپ جاتقانىن ايتتى.

ەلدى مەكەندەر ىشىندەگى ينفراقۇرى­لىمدى جاقسارتۋ ماسەلەسى وتە وزەكتى. ويتكەنى قازىر جول اپاتتارىنىڭ 81%-ى سول جەردە ورىن الادى. ادام شىعىنى تىركەلەتىن اپاتتاردىڭ ۇشتەن ءبىرى – جاياۋ جۇرگىنشىلەردى قاعىپ كەتۋ وقيعالارى.

«قاراپايىم جاعدايلاردىڭ جاسال­ماۋىنا بايلانىستى ازاماتتار جابدىق­تالماعان جەرلەرمەن جولدى كەسىپ وتۋگە نەمەسە تروتۋارلار مەن جارىقتاندىرۋ جوق جەردە جولدىڭ شەتىمەن جۇرۋگە ءماجبۇر. بۇل قايعىلى وقيعالارعا جانە جاياۋ جۇرگىنشىلەردىڭ ءولىمى مەن جارا­قاتىنا اكەلىپ سوعادى. ەلىمىزدە 600-گە جۋىق رەتتەلەتىن جاياۋ جۇرگىنشىلەر وتكەلى مەن 60 مىڭ كم تروتۋار سالۋ قاجەت. بۇعان قوسا 10 مىڭ شاقىرىمنان اسا قورشاۋ تۇرعىزىپ, ۇزىندىعى 15 مىڭ شاقىرىمنان اساتىن كوشەلەردى جارىقتاندىرۋ كۇن تارتىبىندە تۇر. وتكەن جىلدىڭ سوڭىندا وسى جۇمىستاردى ءتيىستى دەڭگەيدە ۇيىمداستىرا الماعانى ءۇشىن جامبىل, ماڭعىستاۋ, اقتوبە وبلىستارى مەن شىمكەنت قالاسى اكىمدەرىنىڭ ورىنباسارلارى تارتىپتىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلدى», دەدى ول.

پوليتسيا پولكوۆنيگى جول-كولىك وقي­عا­لارىنىڭ 90 پايىزى جۇرگىزۋشىلەر كىناسىنەن ورىن الاتىنىن ايتادى. وسىعان وراي قالا كوشەلەرىندە ءتارتىپتى كۇشەيتۋ قاجەت. قازىرگى تاڭدا ەرەجە بۇزۋدى اۆتوماتتى تۇردە تىركەيتىن 25 مىڭ كامەرا جۇمىس ىستەپ تۇر. ولاردىڭ كومەگىمەن ەرەجە بۇزۋدىڭ 78%-ى انىقتالادى.

«بۇعان قوسا پاترۋلدىك كولىكتەردى رادارى بار كامەرالارمەن جابدىقتا­دىق. «جاسىرىن» پاترۋلدەۋدى ەنگىزدىك. ونىڭ اياسىندا قىزمەتتىك جانە قوعامدىق كولىكتەرگە, جەدەل جاردەم كولىكتەرىنە كامەرالار ورناتىپ جاتىرمىز. سونى­مەن قاتار اپاتتىق ۋچاسكەلەردە درون كومەگىمەن اۋەدەن پاترۋلدەۋ جۇر­گىزەمىز», دەيدى ول.

كەيىنگى جىلدارى ەلىمىزدىڭ جولدا­رىندا جاڭا جول قاتىسۋشىلارى – موپەد­تەردىڭ پايدا بولعانى بەلگىلى. مەملەكەت باسشىسى ولارعا قويىلاتىن تالاپتى قاتاڭداتۋ تۋرالى زاڭعا قول قويدى. ءىىم وكىلىنىڭ ايتۋىنشا, 2025 جىلدىڭ قاڭتارىنان موپەدتەردى تىركەۋ باستالىپ, قازىردىڭ وزىندە 2,5 مىڭنان اسا تەحنيكا تىركەلىپ ۇلگەرگەن.

«بيىل 4 ساۋىردەن باستاپ موپەدتەردى باسقارۋ ءۇشىن ا1 ساناتىنداعى (ا نەمەسە ۆ ساناتىنداعى) جۇرگىزۋشى كۋالىگى تالاپ ەتىلەدى. جىلدامدىقتى ساعاتىنا 60 شاقىرىمنان اسىرعانى ءۇشىن 40 اەك (157 مىڭ تەڭگە) مولشەرىندە ايىپپۇل تولەۋ تۇرىندە جاۋاپكەرشىلىك ەنگىزىلدى. وسى كۇنگە دەيىن 1 680 موپەد جۇرگىزۋشىسىنە ايىپپۇل سالىندى», دەدى ول.

مامانداردىڭ پىكىرىنشە, ەلىمىزدىڭ جولدارىنداعى اپاتتاردىڭ كوبەيۋىنە كو­لىك سانىنىڭ جەدەل ارتۋى دا سەبەپ. ءىىم كەلتىرگەن دەرەككە سۇيەنسەك, كەيىنگى 5 جىل ىشىندە اۆتوكولىك سانى 34%-عا ارتىپ, 5,5 ملن-عا جەتكەن. ياعني ەلىمىز­دەگى ءاربىر ءتورتىنشى ادامدا كولىك بار دە­گەن ءسوز. بىلتىر عانا ەلدەگى كولىك سانى 300 مىڭعا وسكەن. بۇعان قوسا ءبىر جىل ىشىن­دە ەلىمىز ارقىلى 3,5 ملن كولىك تران­زيتپەن وتكەن. مۇنىڭ ءبارى جول­دار­دىڭ وتكىزۋ مۇمكىندىگىنە جۇك ءتۇسىرىپ وتىر­عانى بەلگىلى. كولىك سانىنىڭ ءوسۋىن ەش­كىم تەجەي المايدى. سول سەبەپتى اپات سانىن ازايتۋدىڭ نەگىزگى جولى – جول ينفراقۇرىلىمىن جاقسارتىپ, جۇرگىزۋشىلەردىڭ قۇقىقتىق ساۋاتىن ارتتىرۋ.