تسيفرلىق پورتال عىلىمداعى ۇدەرىستى جەدەلدەتەدى

تاسقىن سۋ 2-3 كۇن بۇرىن حابارلانادى

ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار ءمينيسترى ەرلان نىسانباەۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇگىندە ەل اۋماعىنىڭ 71%-ى قار جامىلعان. مۇنى وتكەن اپتامەن سالىستىرساق 15%-عا از. ناۋرىزداعى جىلۋدىڭ سەبەبىنەن باتىس پەن وڭتۇستىك وڭىردە قار ەرىپ جاتىر. تەمپەراتۋرا تاعى كوتەرىلسە, ەرىگەن قار سۋىنىڭ اسەرىنەن تاسقىن ءجۇرۋى ىقتيمال. ال ورتالىق پەن سولتۇستىكتە قار ءالى جينالىپ جاتىر. ونىڭ ۇستىنە وسى ايدا قار نورمادان ەكى ەسە كوپ تۇسەدى دەپ بولجانىپ وتىر.

بيىل كۇن ەرتە جىلىناتىندىقتان, بىرقاتار ايماقتا تاسقىن سۋ ءجۇرۋى مۇمكىن. قاۋپى جوعارى وڭىرلەر قاتارىندا اقتوبە, قوستاناي, ۇلىتاۋ, اباي, قاراعاندى, اقمولا, سولتۇستىك قازاقستان جانە شىعىس قازاقستان وبلىستارى بار. وسى جىلى «قازگيدرومەت» العاش رەت ءار وبلىس بويىنشا ەگجەي-تەگجەيلى انىقتاما دايىنداپتى. وندا گيدرولوگيالىق بەكەتتەر بويىنشا سۋ دەڭگەيىنىڭ جانە اعىسىنىڭ كۇتىلەتىن ەڭ جوعارى ءمانى, اعىن كولەمى, سونداي-اق قاۋىپ ايماعىندا ورنالاسقان ەلدى مەكەندەردى بەلگىلەپ, بولجامدى باس­تالۋ كۇندەرى كورسەتىلەدى.

ەستە بولسىن, وتكەن اپتادان باستاپ «قازگيدرومەت» اپتا سايىنعى گيدرو­لوگيالىق بولجامداردى شىعارا باستادى. گيدرومەتەورولوگيالىق احۋال كۇرت وزگەرگەن جاعدايدا «قازگيدرومەت» داۋىلدى ەسكەرتۋدى 2-3 تاۋلىك بۇرىن حابارلايتىن بولادى.

بىرىڭعاي ۋاقىت بەلدەۋى وزگەرمەيدى

ءماجىلىستىڭ «Amanat» فراكتسياسىندا بىرىڭعاي ۋاقىت ماسەلەسىن تالقىلاۋ قورىتىندىسى بويىنشا مەديتسينا, نەيروعىلىم, بيوفيزيكا, گەنەتيكا, استروفيزيكا, فيزيولوگيا سالالارىنداعى عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى, سالالىق ساراپشىلاردى, بارلىق دەڭگەيدەگى ءماسليحات دەپۋتاتتارى جانە مۇددەلى تۇلعالاردىڭ قاتىسۋىمەن, بىرىڭعاي ۋاقىت بەلدەۋىنىڭ حالىق دەنساۋلىعىنا, ەنەرگيا تۇتىنۋ جانە ەڭبەك ونىمدىلىگىنىڭ اسەرىنە مونيتورينگ جۇرگىزىلدى.

«جۇمىس بارىسىندا دەرەكتەردى زەرتتەۋ, ساۋالناما ناتيجەلەرى مەن ۋاقىت بەلدەۋى وزگەرۋىنە دەيىنگى جانە ودان كەيىنگى كورسەتكىشتەردى سالىستىراتىن كەشەندى ءتاسىل قولدانىلدى. قىرىقتان استام مەتريكا مەن كورسەتكىشتەردى قامتيتىن ۋاقىت بەلدەۋىنىڭ وزگەرۋى حالىقتىڭ دەنساۋلىعىنا, ەنەرگيا تۇتىنۋعا, ەڭبەك تيىمدىلىگىنە, وقۋشىلاردىڭ ۇلگەرىمىنە, جول كولىك وقيعالارى كورسەتكىشىنە, قىلمىسقا جانە باسقا اسپەكتىلەرگە اسەرىن باعالاۋ بويىنشا زەرتتەۋ ادىستەمەسى بەكىتىلدى. ناقتى دەرەكتەرگە نەگىزدەلگەن ناتيجەلەر ۋاقىت بەلدەۋىنىڭ وزگەرۋى حالىق ءومىرىنىڭ نەگىزگى كورسەتكىشتەرىنە تەرىس اسەرى بولماعانىن ايقىندايدى», دەدى ساۋدا جانە ينتەگراتسيا ءمينيسترى ارمان شاققاليەۆ.

نەگىزگى بەس باعىت

وتىرىستا عىلىمدى دامىتۋ مەن تسيفر­لاندىرۋ ماسەلەلەرى تۋرالى عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم ءمينيسترى ساياسات نۇربەك بايانداما جاسادى. ول مەملەكەت باسشىسىنىڭ سالاعا قاتىستى تاپسىرماسىنا كەڭىنەن توقتالدى. پرەزيدەنت 2022 جىلى عىلىم اكادەمياسى سەسسياسىندا عىلىمنىڭ ەكونوميكاعا اسەرىن ارتتىرىپ, وندىرىسپەن ۇيلەستىرىپ, عىلىمنىڭ قولدانبالى مودەلىنە كوشۋ بويىنشا ناقتى تاپسىرما مىندەتتەدى. سوعان وراي 2023–2029 جىلدارعا ارنالعان جوعارى ءبىلىم مەن عىلىمدى دامىتۋ تۇجىرىمداماسى مەن «عىلىم جانە تەحنولوگيالىق ساياسات تۋرالى» جاڭا زاڭ نەگىزىن قالادى. تۇجىرىمداما اياسىندا 5 نەگىزگى باعىت انىقتالدى. ول – عىلىمدى باسقارۋدىڭ جاڭا مودەلى, زياتكەرلىك الەۋەتتى نىعايتۋ, ۋنيۆەرسيتەت عىلىمىن دامىتۋ, قولدانبالى زەرتتەۋلەر مەن ونىڭ ناتيجەلەرىن كوممەرتسيالاندىرۋ, ينفراقۇرىلىم مەن تسيفرلاندىرۋ ءىسى.

«عىلىم جانە تەحنولوگيالىق ساياسات تۋرالى» زاڭدى ىسكە اسىرۋ اياسىندا 71 ءنورماتيۆتى قۇقىقتىق اكتى قابىلداندى. عىلىمي ازىرلەمەنى جەتىلدىرۋ مەن بارلىق كەزەڭدە قولداۋ ءۇشىن «تەحنو­لوگيالىق دايىندىق دەڭگەيىن» (TRL) انىقتاۋدىڭ حالىقارالىق ادىستەمەسىن ەنگىزدى. عىلىمدى كوممەرتسيالاندىرۋ ەكوجۇيەسىن دامىتۋ قۇرالى قاراس­تىرىلىپ, عىلىم قورىنا جاڭا فۋنكتسيالار بەرىلدى: عىلىمي جوبانى جەدەلدەتۋ, تەحنولوگيالىق بيزنەس-ينكۋباتسيا­لاۋ, تەحنولوگيالىق بروكەرلىك جانە ۆەنچۋر­لىق قارجىلاندىرۋ», دەدى س.نۇربەك.

ونىڭ ايتۋىنشا بيىلعى قاڭتاردان باستاپ وڭىرلىك عىلىمنىڭ ءرولى كۇشەيەدى. جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار عىلىمي-تەحنولوگيالىق ساياساتتى ىسكە اسىرۋعا وكىلەتتىك الدى. بيزنەستى عىلىمي زەرتتەۋ مەن ازىرلەمەنى قارجىلاندىرۋعا ىنتالاندىرۋ ءۇشىن سالىقتىق جەڭىل­دىك, جوبالاردى سۋبسيديالاۋ مەن قوسا قارجىلاندىرۋ تەتىگى ەنگىزىلدى. مەم­لەكەتتىك قارجىلاندىرۋدان جەكە ينۆەس­تيتسيالاردى تارتۋعا كوشۋ ءجۇرىپ جاتىر. ال عىلىمعا ارنالعان مەملەكەتتىك تاپسىرىس وندىرىستىك سەكتوردىڭ قاتىسۋى­مەن قالىپتاستىرىلۋدا. ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ مارتەبەسى كۇشەيىپ, جاس عالىمدى ماتەريالدىق ىنتالاندىرۋ مەن قولداۋ شاراسى كوزدەلگەن.

ستارتاپتارعا ارنالعان ۆەنچۋرلىق قور

كوممەرتسيالاندىرۋدى گرانتتىق قارجىلاندىرۋ جوعارى سۇرانىس پەن مەملەكەتتىك ينۆەستيتسيانىڭ ماڭىزدى ەكەنىن كورسەتتى. بۇل كونكۋرستىڭ قارجىلاندىرۋ كولەمى كەيبىر وڭىرلىك جانە ماكرووڭىرلىك ۆەنچۋرلىك قوردىڭ ورتاشا كورسەتكىشىنەن اسىپ ءتۇستى. ناتيجەسىندە, عىلىم قورى deep tech جوبالارىن تۇراقتى قولدايتىن ينستيتۋت رەتىندە قالىپتاسۋعا مۇمكىندىك الدى.

«وسى باعىتتا عىلىم قورى كەزەڭ-كەزەڭىمەن ترانسفورماتسيالانىپ, ۆەنچۋرلىك تەتىكتەردى ازىرلەۋدى باستادى. بۇل جەكە كاپيتالدى تارتىپ, ۆەنچۋرلىق قورلارعا, سونىڭ قاتارىندا حالىقارالىق قورلارعا ينۆەستيتسيا سالۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل ءتاسىل تاۋەكەلدەردى مەملەكەت پەن جەكە ينۆەستورلار اراسىندا بولۋگە, تەحنولوگيالار ترانسفەرتىن جەدەلدەتۋگە جانە عىلىمدى قاجەتسىنەتىن سالالارداعى ستارتاپتار ءۇشىن ەكوجۇيە قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعان. وسى ماق­ساتتا عىلىم قورى تەحنولوگيالىق برو­كەرلىك تەتىكتى ىسكە قوسادى», دەدى مينيستر.

ستۋدەنتتەر مەن وقىتۋشىلار جي-ءدى مەڭگەرەدى

جاڭا باعدارلاما 100 مىڭ ستۋدەنت پەن 600 وقىتۋشىنى جي جانە كاسىپكەرلىك داعدىلارىن دامىتۋعا تارتادى. ەرەكشە نازار Deep Tech-ستارتاپتاردى قۇرۋعا باعىتتالادى. باعدارلاما ستەنفورد جوعارى ءبىلىم بەرۋ مەكتەبىنىڭ باس تەحنولوگيالىق ديرەكتورى پول كيمنىڭ قاتىسۋىمەن ازىرلەندى. «AI-Sana» ستارتاپ-ۇلت يدەولوگياسىن قالىپتاستىرۋدىڭ نەگىزگى درايۆەرى بولادى. باعدارلاما ادامي كاپيتالدى دامىتۋعا, جوعارى تەحنولوگيالىق شەشىمدەردى ەنگىزۋگە جانە تەحنولوگيالىق كاسىپكەرلىكتى قولداۋعا ىقپال ەتەدى.

سونداي-اق عىلىم سالاسىنداعى دەرەكتىڭ تسيفرلىق ەكوجۇيەسى قۇرىلۋدا. «عىلىم جانە تەحنولوگيالىق ساياسات تۋرالى» زاڭ اقپاراتتى جيناۋ, وڭدەۋ جانە تالداۋ ءۇشىن بىرىڭعاي تسيفرلىق ينفراقۇرىلىمدى قالىپتاستىرۋدى كوزدەيدى. بۇل ەكوجۇيە ساندىق عىلىمي پورتالعا نەگىزدەلگەن. ول عالىمدار, عزي, جوو, مەملەكەتتىك ورگان مەن ساراپشىعا بىرىڭعاي تەرەزە بولادى.

بيزنەس-ۇدەرىس تيىمدىلىگى 70%-عا ءوستى

عىلىمنىڭ تسيفرلىق ترانسفورما­تسياسى دەرەك نەگىزىندە قابىلداناتىن زاماناۋي  تەحنولوگيا مەن شەشىمگە سۇيەنەتىن ۇلتتىق ەكوجۇيەنى قالىپ­تاستىرۋعا باعىتتالعان. بۇل ءتاسىل عىلىمي ءبىلىمدى نەعۇرلىم ءتيىمدى مەملەكەتتىك باسقارۋدى قامتاماسىز ەتەدى. قازىر عىلىم سالاسىندا مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ 12 ءتۇرى كورسەتىلەدى, ونىڭ ءبارى ونلاين-فورماتتا قولجەتىمدى. وتكەن جىل قورى­تىن­دىسى بويىنشا 15 مىڭنان استام مەم­لەكەتتىك قىزمەت جاسالدى. ونىڭ 95%-ى ەلەكتروندىق فورماتتا كورسەتىلگەن.

«تسيفرلىق ترانسفورماتسيا شەڭبەرىن­دە ەڭ كوپ سۇرانىسقا يە 19 بيزنەس-ۇدەرىس­كە رەينجينيرينگ جۇرگىزىلدى. ناتيجەسىندە, بىرقاتار بايلانىستى ۇدەرىستەردى جەتىلدىرۋگە مۇمكىندىك تۋدى. ولار – عىلىمي زەرتتەۋدى قارجىلاندىرۋ, عىلىمي نەمەسە عىلىمي-تەحنيكالىق قىزمەت سۋبەكتىسىن اككرەديتتەۋ تۋرالى كۋالىك بەرۋ, عالىمدى ىنتالاندىرۋ, مىسالى, عىلىم سالاسىنداعى سىيلىق­تار مەن ستيپەنديالار. رەينجينيرينگ ناتيجەسىندە بيزنەس-ۇدەرىستەردىڭ تيىمدىلىگى 70%-عا ءوستى», دەدى  تسيفرلىق دامۋ, يننوۆاتسيالار جانە اەروعارىش ونەركاسىبى ءمينيسترى جاسلان ماديەۆ.

ەندى سالاداعى بارلىق ۇدەرىستەردى «ۇلتتىق يننوۆاتسيالىق جۇيەنىڭ بىرىڭعاي تەرەزەسى» ارقىلى تسيفرلاندىرۋ ۇسىنىلادى. ءارى قاراي ناقتى ۋاقىت رەجىمىندە تيىمدىلىكتى باقىلاۋ مەن تالداۋ ءۇشىن جاساندى ينتەللەكت اگەنتى ەنگىزىلەدى.

عىلىمدى قارجىلاندىرۋ ءىجو-ءنىڭ 1%-ىنا دەيىن ارتادى

پرەمەر-مينيستر مەملەكەت باسشىسى ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا عىلىم سالاسىنداعى رەفورمانىڭ  قارقىنى مەن ساپاسىن ساقتاۋ ءىسىنىڭ  ماڭىزى تۋرالى ايتقانىن اتاپ ءوتتى. كەيىنگى جىلدارى وتاندىق عىلىمنىڭ دامۋىنا وڭتايلى جاعداي جاسالىپ كەلەدى.

6 جىلدا عىلىمدى رەسپۋبليكالىق بيۋد­جەت ەسەبىنەن قارجىلاندىرۋ 6 ەسەگە ۇلعا­يىپ,  بيىل 252,5 ملرد تەڭگەنى قۇرادى.

«عىلىمدى دامىتۋدىڭ 2029 جىلعا دەيىنگى تۇجىرىمداماسىنا سايكەس سالانى قارجىلاندىرۋ ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 1%-ىنا دەيىن ارتاتىن بولادى. عىلىمي, عىلىمي-تەحنيكالىق جانە يننو­ۆاتسيالىق قىزمەتتى سالاارالىق ۇيلەس­تىرۋ ماقساتىندا وتكەن جىلى «عى­لىم جانە تەحنولوگيالىق ساياسات تۋرالى» جاڭا زاڭ قابىلداندى», دەدى و.بەكتەنوۆ.

ونىڭ ايتۋىنشا, بيزنەستىڭ عىلىمعا ينۆەستيتسيا سالۋىن ىنتالاندىرۋعا بيىل 1 قاڭتاردان باستاپ سالىق جەڭىلدىكتەرى ەنگىزىلدى. عالىمداردى الەۋمەتتىك قولداۋ باعىتىندا بىرقاتار ناقتى شارا قابىلداندى. عىلىم­نىڭ باسىم باعىتتارى بويىنشا ىرگەلى زەرتتەۋلەرمەن اينالىساتىن عالىمدار تىكە­لەي قارجىلاندىرۋعا يە بولدى. جىل سا­يىن 250-دەن استام جاس عالىم  الەم­نىڭ جەتەكشى عىلىمي ورتالىقتارىندا تاعىلىمدامادان وتەدى.

عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيستر­لىگىنە قازاقستانعا ەڭ ۇزدىك شەتەل­دىك ۋنيۆەرسيتەتتەردى تارتۋ جۇمى­سىن جانداندىرۋدى تاپسىرعان ۇكىمەت باسشىسى, الەمدىك تاجىريبە كورسەتىپ وتىرعانىنداي, عىلىمعا نەگىزدەلگەن اۋماقتاردىڭ – عىلىمي قالاشىقتاردىڭ قۇرىلۋى عىلىمنىڭ, تەحنولوگيالار مەن يننوۆاتسيانىڭ دامۋىنا سەرپىن بەرەتىنىن العا تارتتى.

قورىتا ايتقاندا, وتاندىق عىلىمنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرىپ, ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعىن, بارلىق ۇدەرىستىڭ اشىق ءارى بۇكپەسىز بولۋىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن جۇمىستى بارىنشا جانداندىرۋ قاجەت بولادى. ۇكىمەت باسشىسى وسىعان بايلانىستى بىرقاتار مىندەت جۇكتەدى.