قايبىر عىلىمي جيىندا وزگە مادەنيەتتىڭ جەتەگىندە وسكەن ءبىر زامانداس «قازاق لەكسيكونىنداعى «ايەل زاتى» دەگەن تىركەس دۇرىس ەمەس. ايەل – زات ەمەس, ادام عوي...» دەپ, پىكىر ايتىپ قالدى. بۇل – وسى ۇعىمدى ءۇستىرت نەمەسە كالكالاپ ءتۇسىنۋدىڭ سالدارى. بىرىنشىدەن, قازاق «ادامزات» دەپ جاھاننىڭ سانالى جان يەسىن جيناقتاپ ايتادى. ەكىنشىدەن, حالقىمىز ساپالى جانە جاۋاپتى ادامدى «زات ادام» دەپ باعالايدى. ۇشىنشىدەن, ءداستۇرى شىعىسپەن تىعىز بايلانىستاعى الاش جۇرتىندا «زاتتىڭ» ارعى توركىنى – زادا. سوندا «ايەل زاتى» كۇندەلىكتى قولدانىستاعى «ايەل بالاسىنىڭ» ءبىر نۇسقاسى بولىپ شىعادى.
ايەل بالاسى تۋرالى عاسىر تەزىنەن وتكەن حالىق دانالىعى ءبىزدى ءار كەز ويلاندىرىپ-تولعاندىرادى. «قىزى جاقسىنى قىدىر قوريدى, قىزى جاماندى سايتان توريدى» نەمەسە «قازانىنا قاراي – وشاعى, قىزىنا قاراي – مونشاعى» – مىڭ جىلدىق ءمارمار ماقالدار. جوعارىدا ايتىلعان «زات ادام» (نەمەسە «زاتى ادام») وسىنداي اقىلدى سىڭىرگەن, تۇيسىنگەن, سوعان لايىقتى بوي تۇزەگەن جاننان شىعادى.
قازىر وتباسى بەرەكەسىنە كىمنىڭ جاۋاپتى ەكەنىن ەرتەلى-كەش تالقىلاعاننان گورى ۇندەمەي-اق, ەشبىر جارناماسىز قۇداي بۇيىرتقان ومىرلىك ميسسياسىن ابىرويمەن اتقارىپ جۇرگەن ازاماتتارعا اۋىزدى اشىپ ەمەس, ءىس-ارەكەتىن ساناعا قۇيىپ قاراۋ كەرەك. «قىزىم جاقسى بولسىن دەسەڭ, قىزى جاقسىمەن كورشى بول!» دەپتى بابالارىمىز.
جالپى, ونەگە قوعامنىڭ قايناۋىنان, تاڭداۋىنان شىققانى ءجون. ۇلت ۇستازى احمەت بايتۇرسىن ۇلى باستاعان الاش زيالىلارى 20-جىلدارى اققاعاز دوسجاندى قازاق قىزدارىنا ۇلگى ەتىپ, باسپاسوزدە, ءتۇرلى جيىنداردا «ۇلت ماقتانىشى» دەڭگەيىنە كوتەرگەندە, ەكى ماقساتتى كوزدەدى. ءبىرىنشىسى – «قازاق قىزى زامان قيىندىعىنا قاراماي, ەرتەڭگە سەنىپ, لايىقتى كاسىپ تاڭداسىن» دەگەن وي. ەكىنشىسى – «اققاعاز باستاعان ساپالى جاستاردىڭ دارىگەر ماماندىعىن ۇزدىك ءبىتىرۋى – بۇگىنگى جانە بولاشاقتاعى ۇلت سالاماتتىلىعىنىڭ كەپىلى» دەگەن وي.
ءدال وسى تۇستا الاش زيالىلارى مەن كەڭەستىك ۇلت قايراتكەرلەرى مۇددەسى تۇيىسە كەتەدى. 1922 جىلى اققاعازدىڭ ۋنيۆەرسيتەت ءبىتىرۋ كەشى تاشكەنتتە ەلدىك شارا رەتىندە اتالىپ وتەدى. وعان تۇركىستان رەسپۋبليكاسى حالىق كوميسسارلار كەڭەسىنىڭ توراعاسى (پرەمەر-مينيستر) تۇرار رىسقۇلوۆ پەن جاۋاپتى قىزمەتتەگى سۇلتانبەك قوجانوۆ باستاپ, تانىمال دەگەن بارشا الاش زيالىسى قاتىسادى. ەلدىك شاراعا وراي اققاعازدى قىزمەتكە ورنالاستىرۋ, جاڭا مەديتسينالىق قۇرالمەن قامتاماسىز ەتۋ, الەۋمەتتىك ماسەلەسى ۇكىمەت باسشىسى دەڭگەيىندە شەشىلەدى (100 مىڭ سوم سىيلىق, 10 مىڭ سومعا حيرۋرگيالىق جابدىق جانە پاتەر كىلتى بەرىلگەن).
ءبىز ايەل زاتىن القالاعاندا ەلدىگىمىزدى ساپالاندىرعان ۇلتتىق اعارتۋ, ويانۋ كەزەڭىن اينالىپ وتە المايمىز. حح عاسىردىڭ دۇربەلەڭ تاڭىنداعى «باقىتسىز جامالدان» باستاپ «اقبىلەككە» دەيىنگى رومان كوشىنىڭ بارشاسىنا دەرلىك وزەك – قازاق قىزىنىڭ تاعدىرى. الەم ادەبيەتىندە ايەل بەينەسى – ۇلت, حالىق بەينەسى. قىزىڭ, ايەلىڭ قانداي – حالقىڭ دا سونداي. وقىماسا, قورلانسا, ازاپ شەكسە, ۇلتىڭ دا ءدال سول دارەجەدە. قوعام, اينالاسى قورعان بولا الماعان باقىتسىز جامال اجال قۇشتى. قورلانعان, زورلانعان اقبىلەك جىگەرىن جانىپ, جاڭا ومىرگە اياق باستى. بىراق جان جاراسى تولىق جازىلمادى...
كەڭەس كەزەڭىندەگى فيزيولوگ-اكادەميك نايليا بازانوۆا, ديپلومات-مينيستر بالجان بولتىرىكوۆا, گەولوگ-اكادەميك پاتشايىم تاجىبەۆا, وپەرا انشىلەرى كۇلاش بايسەيىتوۆا, روزا باعلانوۆا سىندى عىلىمدا, ساياساتتا, ونەردە ايرىقشا ءىز قالدىرعان ءبىرتۋارلار – سول زيالىلار سومداعان جامال مەن اقبىلەك ءۇمىتىنىڭ ومىردە جانعانى, جالعاسى دەپ سانايمىز.
مىڭ جىلدىق دانالىقتاعى قازان دا, وشاق تا بىرتە-بىرتە ءبىلىمنىڭ, مادەنيەتتىڭ, جاڭا ەلدىك ۇيلەسىمنىڭ ۇعىمىنا اينالدى. وتاناسى قايناتقان قازان ءبىر مەزگىلدە ۇيدەگى بەرەكەنىڭ دە, قوعامدىق ەڭبەكتەگى بىرلىكتىڭ دە ءرامىزى بولدى. وشاق تا ءدال سونداي اعارتۋدىڭ, وركەنيەتتى يگەرۋدىڭ كورىگىنە, تەتىگىنە جارايتىنىن دالەلدەدى.
مونشاق – ۇلت ۇعىمىندا ءسان, اشەكەي بولعانىمەن, حالىق ناقىلىنداعى ءمانى – ابىروي جانە ەڭبەكتىڭ ناتيجەسى. بۇگىنگى تىلدە ايتساق – ماراپات. ءبىز قوعامنىڭ مۇشەسى رەتىندە ۇل-قىزىمىزدى قالاي وسىرسەك, اتا-انا رەتىندە جاراتقاننان ءھام حالىقتان سوعان ساي اتاق-دارەجە الامىز. بۇل باعداردا دا انانىڭ, ايەل زاتىنىڭ الەۋەتى جوعارى, الەمى كەڭ. قاسيەتتى قۇراننىڭ قادىرلى ءبىر سۇرەسىنىڭ اتاۋى – ء«ان-نيسا» (ايەل). وسىندا تازالىققا, نەكەگە, وتباسىنا, جەتىمگە, جەسىرگە, جاۋاپكەرشىلىككە, سەرتكە ادالدىق تۋرالى ايتىلىپ, «مۇمىنگە – سىيلىق» ءمالىم ەتىلگەن. ءدىندارلار دا, ءدىنتانۋشىلار دا وسى اقيقات پەن مەڭزەۋلەردەن ۇلىستىڭ, قوعامنىڭ, اۋلەتتىڭ, اتا-انانىڭ تەپە-تەڭدىگىن ءتۇسىندىرىپ, تۇجىرىمدايدى.
اعارتۋ دانىشپاندارى ايتقانداي, نەكەلەنگەن ەر مەن ايەل شاڭىراعىندا مارتەبەسىنە ساي قۇقىق پەن مىندەت, الەۋمەتتىك ءرول مەن مىنەز-ق ۇلىق رەتتەلسە, ايرانداي ۇيىعان, ونەگەلى وتباسى قالىپتاسادى. قىز كۇنىندە دۇرىس تاربيە كورگەن جان, حالىق تاجىريبەسى ءمالىم ەتكەندەي, نيەتىمەن ءھام ماڭداي تەرىمەن «كەرەگەنى التىن ەتەدى». بۇل اسىل كەرەگە – القالاعان الەۋمەتتىڭ ىزگى ارمانى.
