جاۋدىڭ ەكى تانكىسىن جويعان التىنشاش
ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس باستالىپ, ەل باسىنا كۇن تۋعاندا ەرلەر عانا ەمەس, ارۋلارىمىز دا اسقاق رۋحپەن مايدان دالاسىندا ءجۇردى. جاۋ جاعادان العاندا, اجال ەتەكتەن شالعان سونداي جاۋجۇرەك قىزداردىڭ ءبىرى, گۆارديا لەيتەنانتى – التىنشاش نۇرعوجينا. جات جەردە دۇنيە ەسىگىن اشقاندىقتان بولار, سوڭعى جىلدارعا دەيىن التىنشاش نۇرعوجينا جايلى كەڭ تىنىستى زەرتتەۋلەر جاسالمادى. سول سەبەپتى دە قالىڭ بۇقارا بۇل باتىرىمىز تۋرالى كوپ بىلە بەرمەيدى.
التىنشاش وسكەنبايقىزى نۇرعوجينا 1924 جىلى قازىرگى رەسەي استاناسى ماسكەۋ قالاسىندا دۇنيەگە كەلگەن. اكەسى وسكەنباي نۇرعوجين – شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ تۋماسى. كەڭەس وداعىنىڭ استاناسىندا قىزمەت ەتكەن زيالى ازامات بولسا كەرەك. سوعىسقا دەيىن ماسكەۋدەگى ۇلكەن پوليانكا داڭعىلىنداعى 19-ءۇيدىڭ 13-پاتەرىندە تۇرعان. 1941 جىلى وسكەنبايدىڭ شىناشاقتاي 17 جاستاعى قىزى ءوزى سۇرانىپ, اسكەر قاتارىنا الىنعان. 1942 جىلى التى ايلىق كۋرستى ءتامامداپ, 18 جاسقا تولا سالا سوعىس دالاسىنا اتتانادى. كومسومول جۇمىستارىن ۇيىمداستىرۋشى بولىپ قىزمەت ەتە ءجۇرىپ, ورتالىق ۆورونەج, 4-ۋكراين مايداندارى قۇرامالارىنا قاراستى اتقىشتار باتالونىنىڭ ساپىندا جاۋمەن شايقاستى.
1944 جىلدىڭ 30 قىركۇيەگىندە پولشا جەرىندە 70-گۆارديالىق اتقىشتار ديۆيزياسى قۇرامىنداعى 207-گۆارديالىق اتقىشتار پولكى جاۋ قورشاۋىندا قالادى. التىنشاش نۇرعوجينا ساپىندا بولعان روتانىڭ كومانديرى وققا ۇشىپ, قارشاداي قازاق قىزى كومانديرلىك مىندەتتى موينىنا الادى. قيانكەسكى شايقاستا جاۋدىڭ ەكى تانكىسى مەن ون شاقتى ساربازىن جەر جاستاندىرىپ, سول كۇنى ءوزى دە شەيىت كەتتى. التىنشاشتىڭ كوزسىز باتىرلىعىنىڭ ارقاسىندا قىزىل اسكەر جاۋ شابۋىلىن تويتارىپ, قورشاۋدان سىتىلىپ شىعادى.
جيىرما جاستاعى ەرجۇرەك بويجەتكەننىڭ بۇل ەرلىگى كەڭەس وداعىنىڭ ەڭ جوعارى ماراپاتىنا لايىق دەپ تانىلعانىمەن, التىنشاشقا اتاق بەرىلمەدى.
ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا «كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى» اتاعىنا قازاقتىڭ ءتورت قىزى ۇسىنىلىپ, مانشۇك مامەتوۆا مەن ءاليا مولداعۇلوۆالار التىن جۇلدىزدى الدى. ال كوك اسپاندا 300 اسكەري تاپسىرمانى ءساتتى ورىنداعان ۇشقىش قىزىمىز حيۋاز دوسپانوۆا تاۋەلسىزدىكتەن كەيىن عانا «حالىق قاھارمانى» اتاندى. ال گۇل عۇمىرىن مايدان دالاسىندا كۇلگە اينالدىرعان «قىزىل جۇلدىزدى» التىنشاش قىزدى ەلى ءالى دە جەتە تاني قويعان جوق.
مەرگەن بايان
قازاقتا ابىلاي حاننىڭ الامانى بولعان بايان باتىردى بىلمەيتىن جان جوق. رەسەي جەرىنەن ۇدەرە كوشكەن قۇبا قالماقتان ءوش الماققا بەكىنگەن بايان باتىر حاقىنداعى ەرلىك اڭىزدار ءارتۇرلى سارىندا ايتىلادى. ماسەلەن, بايان باتىر ۇلى اقىنىمىز ماعجان جۇماباەۆتىڭ پوەماسىندا قالماقتىڭ تۇتقىن قىزىنا عاشىق بولىپ, ەلدەن كەتكەن ءىنىسى نوياندى ولتىرەدى. ال تاريحي دەرەكتەر مەن اڭىزدارعا سۇيەنسەك, اڭگىمەنىڭ اۋانى «بايان باستاعان قازاق قولى اتا-بابا كەگىن قۋدى» دەگەن كەپكە اۋادى.
1943 جىلدىڭ 15 قازانى كۇنى پۋلەمەتشى قىزىمىز مانشۇك مامەتوۆا ماڭگىلىككە كوز جۇمدى. بۇل قارالى حابار قازاق دالاسىنداعى بوزبالا مەن بويجەتكەندەرگە اۋىر سوققى بولىپ ءتيدى. مانشۇكتىڭ كەگىن الماققا جۇزدەگەن جىگىت پەن قىز ءوز ەركىمەن مايدانعا سۇرانعان. ولاردىڭ اراسىندا اباي وبلىسىنىڭ اباي اۋدانىنا قاراستى ارقات اۋىلىنىڭ تۋماسى, 18 جاستاعى بايان بايعوجينا دا بار ەدى.
باياعى ەر بايانداي جاۋىنا كەكتەنگەن ارۋ بايان ەكى جىل ىشىندە قۇرالايدى كوزگە اتقان مەرگەنگە اينالىپ, قارسىلاستىڭ 24 جاۋىنگەرىنىڭ كوزىن جويادى. اسكەري ماڭىزى بار كوپىردى جارۋعا كەلگەن جانسىزدى تىرىدەي قولعا تۇسىرەدى. بەلارۋس, ليتۆا, پولشا مەن گەرمانيا جەرلەرىن ازات ەتۋ ۇرىستارىنا قاتىسىپ, كەۋدەسىنە «قىزىل جۇلدىز» وردەنىن قاداپ, ەكى رەت «داڭق», ءبىر رەت «وتان سوعىسى» وردەنىمەن ماراپاتتالادى.
بايان بايعوجينا تۋرالى 1945 جىلى 8 ناۋرىزدا «پراۆدا» گازەتىندە «دەۆۋشكا يز چينگيز-تاۋ» اتتى ماقالا باسىلىپ, باتىر قىزدىڭ ەسىمى مۇقىم ەلگە ءمالىم بولدى. وسى ماقالا جاريالانىپ, ارادا بار بولعانى ءبىر جارىم اي وتكەن سوڭ, سوعىستىڭ اياقتالۋىنا نەبارى 12 كۇن قالعاندا بايان دا قۇربىسى مانشۇكتىڭ ارتىنان كەلمەستىڭ كەمەسىنە ءمىنىپ, گەرمانيانىڭ گيددەمبۋرگ قالاسى ماڭىندا شەيىت كەتتى.
پارتيزان تۇرعانبيكە
ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا جاۋ تىلىندا قالىپ, پارتيزان وتريادتارىنىڭ قاتارىندا جاۋمەن سوعىسقان قازاقتىڭ قىزدارى دا بولعان. سولاردىڭ ءبىرى – 1922 جىلى قازىرگى قىزىلوردا وبلىسىنا قاراستى جالاعاش اۋدانىندا دۇنيەگە كەلگەن تۇرعانبيكە (تۇرعاش) جۇماباەۆا.
تۇرعانبيكە جۇماباەۆا 1939 جىلى ورتا مەكتەپتى ءتامامداپ, باتىرحان قاراجىگىتوۆ ەسىمدى جىگىتپەن وتاۋ قۇرادى. باتىرحان لەيتەنانت شەندى اسكەري مامان ەدى. كۇيەۋىنىڭ قىزمەتى بارىسىمەن بەلورۋسسيانىڭ بوريسوۆ اۋدانىنا قونىس اۋدارىپ, 1940 جىلدىڭ شىلدە ايىندا ۇلدى بولادى.
1941 جىلدىڭ 22 ماۋسىمىندا سوعىس باستالىپ, كۇيەۋىنىڭ تاپسىرۋىمەن ءبىر جاسار بالاسىن الىپ, ەلگە قايتپاق بولادى. بىراق قانتوگىس باستالىپ كەتكەندىكتەن, بالالى انانىڭ ەلگە جەتۋى مۇمكىن ەمەس ەدى. سوعىستىڭ العاشقى كۇندەرى تۇرعانبيكە اسكەري قالاشىقتاعى تۇرعىندارمەن بىرگە لوگايسك ورمانىن پانالايدى. ءۋالي ورازباەۆ اتتى قازاق جىگىتى بوسقىنداردىڭ باسىن قوسىپ, «بولشەۆيك» اتتى پارتيزان وتريادى قۇرىلادى. از ۋاقىتتىڭ ىشىندە بۇل وترياد ششورس اتىنداعى پارتيزاندار بريگاداسىنىڭ قۇرامىنا قوسىلادى. پارتيزان بريگاداسىنا كەڭەستىك ارميامەن بايلانىسۋ ءۇشىن راديوستانتسيا مەن راديست كەرەك ەدى. 1942 جىلدىڭ العاشقى كۇندەرى پارتيزاندار ساپىنا ماسكەۋدەن ارناۋلى راديوتەحنيكا مەكتەبىن بىتىرگەن نۇرعانىم بايسەيىتقىزى دەگەن قازاق قىزى جىبەرىلەدى. تۇرعانبيكە جەرلەسى نۇرعانىمنان ءراديستىڭ جۇمىسىن مەڭگەرىپ, قۇپيا شيفرلەردى وقۋدى ۇيرەنەدى. كەيىپكەرىمىزدىڭ مەكتەپتە نەمىس ءتىلىن مىقتى وقىعاندىعى دا پايداعا اسادى. پارتيزاندار بريگاداسىندا ءجۇرىپ, بارلاۋشىلار قۇرامىنا كىرىپ, نەمىستەردىڭ تىلىنا بارىپ ء«تىل» اكەلۋ, قولعا تۇسكەن تۇتقىنداردان جاۋاپ الۋ سەكىلدى جۇمىستاردى تىڭعىلىقتى اتقارادى.
تۇرعانبيكە جەتى رەت ءىرى شايقاسقا قاتىسىپ, ولاردىڭ بارلىعىندا دا ماڭدايى جارقىراپ, ەرلىك كورسەتىپ, «ەرلىگى ءۇشىن», ء«ى دارەجەلى پارتيزان» سەكىلدى مەدالدارىمەن ماراپاتتالادى.
ەڭ وكىنىشتىسى سول, بىردە پارتيزاندار مەن جاۋ اسكەرى بەتپە-بەت كەلىپ قالىپ, تۇرعانبيكە ارقاسىنا تاڭىپ العان ءسابيىن قۇتقارۋ ءۇشىن قاشۋعا ءماجبۇر بولادى. وسى ساتتە ارقالاعان بالاسىنا جاۋدىڭ وعى ءتيىپ, ءسابي ماڭگىلىككە كوز جۇمادى. تۇرعانبيكە قاسىنداعى سەرىكتەرىمەن بىرگە نەمىستەردىڭ جازالاۋشى وتريادىنىڭ قولىنا تۇسەدى. ودان دا قاشىپ شىعىپ, قايتا پارتيزاندار ساپىنا قوسىلادى.
1945 جىلى تۇرعانبيكە جۇماباەۆا دا, كۇيەۋى باتىرحان قاراجىگىتوۆ تە ەلگە امان-ەسەن ورالدى. بىراق, امال نە, وت پەن وقتىڭ اراسىنان امان شىققان باتىر قىزدىڭ دەنساۋلىعى سىر بەرىپ, 1947 جىلى 25 جاسقا قاراعان شاعىندا دۇنيە سالادى.
مەدبيكە ءرازيا
ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا دارىگەر ماماندىعىن يگەرگەن جۇزدەگەن قازاق قىزى اسكەري بورىشىن ادال اتقارعانى بەلگىلى. ولاردىڭ اراسىندا جارالىلاردى ەمدەپ قانا قويماي, قانقۇيلى سوعىسقا قويىپ كەتكەن ارۋلارىمىز دا بولعان. مىسالى, «سوتسياليستىك قازاقستان» (قازىرگى «Egemen Qazaqstan») گازەتىنىڭ 1943 جىلدىڭ 6 ماۋسىمىنداعى №118 سانىندا «مايدانداعى قازاق قىزى» اتتى ماقالادا اتى-ءجونى بەلگىسىز قازاق قىزىنىڭ بوراعان بومبانىڭ, جاۋعان وقتىڭ استىندا جۇگىرىپ ءجۇرىپ اۋىر جارالىلاردى ارقالاپ, تىلعا تاسىعانى, پۋلەمەتشىنىڭ ءبىرى وققا ۇشقاندا ونىڭ قارۋىنا يە بولىپ, جاۋ اسكەرىن كوپ قىرعىنعا ۇشىراتىپ, كەرى شەگىندىرگەنى جازىلعان.
سونداي-اق ەكى مارتە «كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى» اتاعىن العان گەنەرال-پولكوۆنيك داۆيد دراگۋنسكيدىڭ ەستەلىگىندە: «بىردە ادام ايتسا سەنگىسىز سۇمدىق وقيعانىڭ كۋاگەرى بولدىم. ءبىزدىڭ ءبىر تانكىمىز وتقا وراندى. قاراسام, بۇيىرىندە قىزىل كرەست بەلگىسى بار سومكە ۇستاعان قازاق قىزى جالىن قۇشقان تەحنيكانىڭ قاقپاعىن اشىپ, تانك ىشىنە سۇڭگىپ كەتتى. وسىلايشا, اجال اپانىنا ءتورت رەت كىرىپ, ەكيپاج مۇشەلەرىنىڭ ءبارىن قۇتقارىپ قالدى...», دەپ جازادى.
دراگۋنسكيدىڭ ەستەلىگىندەگى ايتىلعان كوزسىز ەرلىكتىڭ يەسى ءرازيا ىسقاقوۆا بولاتىن. ول قىزىلوردا وبلىسىنىڭ جاڭاقورعان اۋدانىنا قاراستى جايىلما اۋىلىندا دۇنيەگە كەلىپ, فەلدشەر ماماندىعى بويىنشا شىمكەنت قالاسىنداعى مەديتسينالىق ۋچيليششەنى تامامداعان. 1941 جىلدىڭ قازان ايىندا 19 جاسىندا اسكەرگە اتتانىپ, ۋكراينا مايدانىنداعى, سونداي-اق ستالينگراد, كۋرسك, حاركوۆ, كيەۆ, ۆارشاۆا قالالارىن ازات ەتۋ شايقاستارىنا قاتىسقان. گەنەرال-پولكوۆنيك پ.رىبالكو قولباسشىلىق ەتكەن اتاقتى تانك ارمياسىنىڭ قۇرامىنداعى 55-بريگادانىڭ فەلدشەرى بولعان.
داۆيد دراگۋنسكيدىڭ ەستەلىگىندە ايتىلماي قالعان تاعى ءبىر جايت بار. ءدال سول كۇنى ءرازيا ءبىر ءوزى 15 جارالىنى ايقاس الاڭىنان امان الىپ شىعادى.
كەڭەس وداعى بويىنشا حالىقارالىق «فلورەنتس نايتينگەيل» مەدالىن العان 26 مەدبيكە بار. سونىڭ ءبىرى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا 400-دەن اسا جاۋىنگەردىڭ ءومىرىن اجالدان اراشالاپ قالعان ءرازيا ىسقاقوۆاعا بۇيىرعان.
2010 جىلى ومىردەن وتكەن ءرازيا اجەمىز تۋرالى قۇجاتتار لوندون مەن ماسكەۋدىڭ مۋزەيلەرىندە ءالى كۇنگە قۇندى جادىگەر بولىپ تۇرۋى قازاق قىزىنىڭ جەڭىسكە سىڭىرگەن ەڭبەگىنىڭ ۇشان-تەڭىز ەكەنىنىڭ ايعاعى ىسپەتتى.
زەنيتشى قالزيا
1942 جىلى مامىر ايىندا 126 قىزىلوردالىق قىز ءوز ەركىمەن مايدانعا اتتانادى. ولاردىڭ اراسىندا مەكتەپتى جاڭا بىتىرگەن قالزيا اقىلباەۆا (كەيىن كۇيەۋىنىڭ تەگىنە ءوتىپ, اسانوۆا دەگەن قۇجات العان) دا بار ەدى. ول بىردەن ساراتوۆ قالاسىنا جولداما الىپ, قىسقا مەرزىم ىشىندە زەنيتشى ماماندىعىن يگەرىپ, اسپانداعى ۇشاقتى اتىپ ءتۇسىرۋ ءىسىن مەڭگەردى. 16-ارميانىڭ اۆياتسيالىق پولكىنىڭ 27-باتالونىندا اسكەري بورىشىن وتەپ, نەمىس شتۋرموۆيكتەرىنىڭ شابۋىلىنا تويتارىس بەرۋ شايقاستارىنا قاتىستى. ەڭ العاش ورەل قالاسىندا نەمىس ۇشاقتارىنىڭ شابۋىلىن تويتارىپ, كوزگە تۇسەدى. 1943 جىلدىڭ جازىنداعى شايقاستاردىڭ بىرىندە قالزيا اقىلباەۆا جاۋدىڭ ەكى ۇشاعىن اتىپ ءتۇسىرىپ, «ەرلىگى ءۇشىن» مەدالىمەن ماراپاتتالادى. ورەل, كۋرسك, سۋمى, گومەل, مينسك, برەست, ت.ب قالالاردى ازات ەتۋ ءۇشىن شايقاستارعا قاتىسقان باتىر قىز بەرليندە اسكەري قىزمەتتە جۇرگەن تانك ءبولىمىنىڭ كومانديرى قازي اسانوۆپەن تانىسىپ, بولاشاق جارىمەن بىرگە رەيحستاگقا دەيىن جەتتى. جەڭىستەن كەيىن ءبىر جىلدان سوڭ, مايدان تابىستىرعان قوس عاشىق شاڭىراق كوتەرىپ, وتباسى قۇردى. قازاقتىڭ زەنيتشى قىزى 2010 جىلعا دەيىن ءومىر ءسۇرىپ, 86 جاسىندا باقيعا اتتاندى.
شترافباتتاعى حاليدا
الاش بالاسىندا جيعان داۋلەتى ەل يگىلىگىنە جاراعان نەبىر اتىمتاي جومارت وتكەن. سولاردىڭ اراسىندا مامان تۇرىسبەك بالالارىنىڭ ۇلتقا سىڭىرگەن ەڭبەگى ۇشان-تەڭىز. جەتىسۋداعى «مامانيا» مەكتەبىنىڭ نەگىزىن قالاعان, «قازاق» گازەتىنە قارجىلاي كومەك كورسەتىپ, الاشوردا كوسەمدەرىن قولداعان, تۇڭعىش قازاق رومانىنا بايگە جاريالاپ, ادەبيەتىمىزدىڭ دامۋىنا دا ۇلەس قوسقان اۋلەتتىڭ ۇرپاقتارى كەڭەس وكىمەتى ورناعان سوڭ, نەبىر قيىن تاعدىردى باستان كەشتى. بايدىڭ ۇرپاعى رەتىندە وسى اۋلەتتىڭ 36 ادامى قۋعىن كورىپ, 15 ازاماتى اتۋ جازاسىنا كەسىلگەن.
ءبىز ءسوز ەتكەلى وتىرعان حاليدا مامانوۆا سولاقاي ساياساتتىڭ تاياعىن جەگەن سول اۋلەتتىڭ قىزى ەدى. بايدىڭ تۇقىمى بولعاندىقتان, سەنىمسىز ادامدار ساناتىنا جاتقىزىلىپ, وعان مەديتسينا ينستيتۋتىن بىتىرگەندە كىشى لەيتەنانت شەنى بەرىلمەدى, سوعىستا مەدبيكە بولىپ جۇمىس ىستەۋگە دە رۇقسات ەتىلمەدى. شىناشاقتاي قىز مايداندا بەيىت پەن وكوپتىڭ جەرىن قازىپ, اۋىر جۇمىسقا جەگىلدى.
وزىنە تيەسىلى شەنىن الا الماي, ماماندىعى بويىنشا جۇمىس ىستەي الماعان حاليدا سول كەزدەگى كەڭەس وداعىنىڭ باسشىسى ستالينگە: «ەگەر دە «حالىق جاۋى» بولسام, وندا مەنى شترافباتقا جىبەرىڭىز. ەگەر ءتىرى قالسام, مەنىڭ جانە تۋىستارىمنىڭ موينىنداعى بۇكىل ايىپتى الىپ تاستاڭىز!» دەپ حات جازادى.
قايسار قىز وسى حاتتان كەيىن دەگەنىنە جەتتى. شترافباتتاعى سوتتالعاندار مەن ساياسي تۇتقىندارمەن بىرگە سوعىستىڭ ەڭ سۇراپىل نۇكتەلەرىندە بولىپ, بەرلينگە دەيىن جاۋمەن شايقاستى. سوعىستان كاپيتان شەنىمەن امان ورالىپ, عىلىمعا دەن قويىپ, مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى دارەجەسىنە دەيىن جەتتى.
قانات بىرلىك ۇلى,
«Egemen Qazaqstan»
