التىنەمەل, ايعايقۇم – تابيعات سىيى

جالپى, قۇلاندار پو­پۋلياتسياسىنىڭ كوپ بولىگى وسى اي­ماققا تيەسىلى, 3 600-دەي قۇ­لان كەربۇلاق اۋدانىنىڭ «ال­تىنەمەل» ۇلتتىق تابيعي پار­كىنىڭ اۋماعىن مەكەن ەتەدى. تۋريستەر وسى اسەم جاراتىلىستى كورۋگە ارنايى كەلەدى. ءوڭىر اكىمىنىڭ ءباسپاسوز قىزمەتىنىڭ مالىمەتىنشە, وتكەن جىلى ساياباققا 24 مىڭنان اسا ادام تابان تىرەگەن, سونىڭ 7 مىڭى – الىس-جاقىن شەتەلدەن كەلگەن قوناقتار.

ساياباقتىڭ تاعى ءبىر تابيعي تىلسىمى – ايعايقۇم. 10-12 مىڭ جىل بۇرىن پايدا بولعان ۇزىندىعى 3 كم, بيىكتىگى 150 مەتر قۇم جوتاسى ساياباقتىڭ ايرىقشا بەلگىسى ىسپەتتەس, جەتىسۋ ولكەسىنىڭ تابيعي كەرەمەتتەرىنىڭ ءبىرى.

«مۇندا كەلۋشىلەرگە قۇلان­داردى, قاراقۇيرىقتاردى, ءساتى كەلسە ساياباقتىڭ باسقا دا ەرەكشە جانۋارلارىن تاماشالاۋعا ارنالعان فوتو, بەينە سافاري ۇيىمداستىرىلادى. مۇنىڭ ءبارى ەكولوگيالىق ءتۋريزمدى دامىتۋعا ىقپال ەتەدى, ويتكەنى ۇلتتىق پاركتەر جەتىسۋ وبلىسىنداعى 5 تۋريستىك باعىتتىڭ ءبىرى», دەيدى «Visit Zhetysu» تۋريستىك اقپاراتتىق ورتا­لىعىنىڭ جەتەك­شىسى جاندوس نۇريەۆ.

ساياباق قىزمەتشىلەرىنىڭ بار­لىق تىنىس-تىرشىلىگى «قىزىل كىتاپقا» ەنگەن جانۋارلاردى, سو­نىڭ ىشىندە قۇلانداردى ساقتاپ قالۋعا باعىتتالعان. ءبىرشاما جىل بۇرىن مۇندا تۇرىكمەنستاننان 30-عا جۋىق قۇلان اكەلىنگەن, قازىر قۇلاندار سانى ەداۋىر كوبەيدى. مىسالى, 2023 جىلى ساياباق اۋماعىن 3 مىڭعا جۋىق قۇلان مەكەندەسە, بىلتىر ولاردىڭ سانى 3 600-گە جەتتى. بۇل بيولوگيالىق ءتۇر­دىڭ ءبىر بولىگى ۇلتتىق پاركتەن باس­قا ايماقتارعا دا تارالىپ جاتىر.

«جانۋارلار پوپۋلياتسيا­سى­نىڭ كوبەيۋىنە, ساياباقتىڭ دامۋىنا, تۋريستەر سانىنىڭ ار­تۋىنا مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ كورسەتىلىپ كەلەدى. قا­ۋىپ­سىزدىكتى جاقسارتۋ ماقسا­تىندا 14 جاڭا موتوتسيكل مەن مو­تورلى قايىق, 10 تراكتور, قار­دا جۇرەتىن كولىكتەر, درون ساتىپ الىندى. دروندى تۇن­دە دە ۇشىرۋعا بولادى. جول ينفرا­قۇرىلىمىن جاقسارتۋدا وبلىس اكىمدىگى تاراپىنان كور­سەتىلەتىن قولداۋدىڭ ماڭىزى زور. وتكىزىلەتىن يميدجدىك ءىس-شا­رالار ارقىلى تۋريستەردى كوپ­تەپ تارتا باستادىق. مۇنىڭ ءبارى ساياباقتىڭ دامۋىنا, فاۋنا مەن فلورانىڭ ساقتالۋىنا وڭ اسە­رىن تيگىزىپ وتىر», دەيدى «ال­تىنەمەل» مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پار­كىنىڭ باس ديرەكتورى قۋات باي­تۇرباەۆ.

ۇلتتىق پاركتىڭ جالپى اۋما­­­­عى 307 مىڭ گەكتاردان اسادى. بىرەگەي تابيعاتىن, سيرەك كەزدەسەتىن جانۋارلارىن, تاريحي-مادەني مۇرا ەسكەرتكىشتەرىن ساقتاۋ ءۇشىن «التىنەمەل» يۋنەسكو بيوسفەرالىق رەزەر­ۆاتىنىڭ حالىقارالىق مار­تەبەسىن يەلەنگەن. مۇندا سيرەك كەزدەسەتىن وسىمدىكتەردىڭ 31 ءتۇرى, قازاقستاننىڭ «قىزىل كىتابىنا», حالىقارالىق تابيعاتتى قورعاۋ وداعىنىڭ قىزىل تىزىمىنە ەنگى­زىلگەن جانۋارلاردىڭ 66 ءتۇرى كەزدەسەدى. سونىڭ ىشىندە بارىس, قۇلان, قاراقۇيرىق, ت.ب. بار. تاۋلى جەرلەرگە قوڭىر ايۋدىڭ كەلگەنى دە بايقالعان. ۇلتتىق ساياباق بىرەگەي تابيعي نىساندارىمەن دە تانىمال. ولاردىڭ قاتارىندا ايعايقۇم, اقتاۋ بور تاۋلارى, قاتۋتاۋ ءشولدى لاۆا تاۋلارى, 700 جىلدىق تال, بەسشاتىر ساق قورعاندارى, تاڭبالى تاس پەتروگليفتەرى بار. تۋريستەر وسى بىرەگەي تابيعي نىسانداردى دا تاماشالاي الادى.

«قازىر قازاقستان كوركەم تابيعاتىنىڭ ارقاسىندا ءۇندىس­تاندا جاقسى تانىمال. ءبىز شىم­بۇلاقتا, كولساي, قايىڭدى كول­دەرىنىڭ جاعاسىندا بولدىق, ەندى «التىنەمەل» ۇلتتىق ساياباعى مەن ايعايقۇمنىڭ تاماشاسىن كوزبەن كورىپ, زەرتتەپ-ءبىلىپ جاتىرمىز. اسەرىمىزدى سوزبەن ايتىپ جەتكىزۋ مۇمكىن ەمەس», دەيدى ءۇندىستاننان كەلگەن تۋريست نامبۋتاسەحا.

بىلتىر جول ينفرا­قۇرىلى­مىن جاقسارتۋ ماقساتىندا رەسپۋب­ليكالىق ماڭىزى بار «سارىوزەك – كوكتال» جولىنىڭ ۇزىندىعى 23 شاقىرىم بولاتىن التىنەمەل اسۋىنداعى ۋچاسكەسىنە كۇردەلى جوندەۋ جۇرگىزىلدى.

«مەن مۇندا العاش رەت 5 جىل بۇرىن وتباسىممەن بىرگە كەل­­گەنمىن. سوڭعى كەلگەنىمدە ايعاي­قۇمنىڭ ء«انىن» ەستي الماي كەتتىم. بىراق بۇل جولى جولىم بولىپ, قۇمنىڭ داۋىسىن ەستىدىم. ونىڭ بيىگىنە شىققانداعى اسەر مۇلدە بولەك. مۇلگىگەن تىنىشتىق, ءزاۋ بيىكتەن قاراعانداعى كورىنىس ءتىپتى عاجاپ», دەيدى الماتىدان كەلگەن جاس تۋريست رەناتا ليننيك.

«التىنەمەل» ۇلتتىق ساياباعى سىرتتان كەلگەن قوناقتارعا تاپتىرماس رۋحاني ولجا. وبلىستا ەكولوگيالىق ءتۋريزمنىڭ دامۋى­نا دا سەپ. ساياباق باسشىلىعى, وبلىس اكىمدىگى, «Visit Zhetysu» تۋ­ريستىك اقپاراتتىق ورتالىعى بۇل باعىتتاعى جۇمىستاردى جۇيەلى تۇردە جالعاستىرا بەرەتىن بولادى.

جەتىسۋ وبلىسى