تالدىبەيىت تاعىلىمى

قوڭىر كۇزدىڭ جايماشۋاق كۇن­دەرى جانىڭدى جادىراتادى. سو­ناۋ كوز ۇشىندا اقسوراڭ ماڭ­عازدانىپ تۇر. ودان بەرىدە بەگازى شىڭى كولبەڭدەيدى. ىرگەدە جىڭىشكە وزەنى اعىپ جاتىر. ءدال وسى وزەننىڭ بويىندا اتاقتى تالدىبەيىت – تورەلەردىڭ زيراتى تۇر. ودان ءارى – جەلتاۋ. ءاليحاننىڭ كىندىك قانى تامعان كيەلى مەكەن – وسى جەر.

اقتوعايداعى ارحەولوگيالىق-ەتنوگرا­فيالىق مۇراجايدىڭ سول تۇستاعى ديرەك­تورى تۇڭعىشباي مۇقان: ء«بىراز جىل بۇ­رىن اس­تانادا ءاليحان بوكەيحانعا ار­نالعان عىلىمي-پراكتيكالىق كون­فەرەن­تسيا ءوتتى. سول جيىننىڭ العاشقى بولىمىندە الەكەڭنىڭ ساياسي قىزمەتى جونىندە اڭگىمە قوزعالدى. سونىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەن سول تۇستا جاۋاپتى ساياسي قىزمەتتە بولعان ەرلان قارين ەدى. كەيىنىرەك ول اقتوعاي وڭىرىنە ساپارلاي كەلدى. نەگىزگى جوسپارى تۇركى ءداۋىرىنىڭ مۇرالارىن, بالبال تاستاردى زەرتتەۋ ەكەن. ءبىز سول ساپاردا ەرلان تىنىمباي ۇلىنا الەكەڭنىڭ كىندىك قانى تامعان مەكەن مەن بابالارى جەرلەنگەن تالدىبەيىت قورىمى وسى ماڭدا ەكەنىن ايتتىق. ول ءسال ويلانىپ: «بۇگىنگى ماقسا­تىم – بالبالداردى زەردەلەۋ. الەكەڭ تۋعان جەرگە جولاي سوققانىم جاراماس. ارنايى كەلۋىم كەرەك», دەدى.

«قىزمەت بابى مويىن بۇرعىزا ما, قايتىپ كەلەر مە, كەلمەس پە ەكەن» دەگەن ويدىڭ قىلاڭ بەرگەنى دە شىندىق. ءبىر كۇنى ويدا جوقتا ەرلان باۋىر تەلەفون سوقتى. «تۇڭعىش اعا, مەن الەكەڭنىڭ باسىنا كەلە جاتىرمىن. جولعا شىقتىم», دەيدى. كۇتىپ الدىق. دالانىڭ كودەسى جول تالعامايتىن كولىكتىڭ استىنا ورالىپ, قا­ۋىپ-قاتەر تۋعىزادى. بىرنەشە كولىك وسىنداي جاعدايدان ورتەنىپ تە كەتكەنى بار. ءالسىن-ءالسىن استىنان كودەنى الىپ, تازالاپ وتىرۋ كەرەك. «ەرلان باۋىر, مىنا كودەنى تازالاپ وتىرايىق», دەسەم, «ەشتەڭە ەتپەيدى, الەكەڭنىڭ ارۋاعى قولدايدى» دەپ تارتا بەردى. سول جولى ول الەكەڭنىڭ تۋعان جەرىن ارالاپ, بىرقاتار تاريحي دەرەكتى زەردەلەپ قايتتى», دەيدى.

تۇقاڭ تىنىستاپ الىپ, اڭ­گىمەسىن ءارى قاراي ساباقتادى. «الاش قايراتكەرىنىڭ اتا-بابالارى ماڭگىلىك مەكەن ەتكەن قورىمدى «مادەني مۇرا» باعدارلاماسى اياسىندا قامقورلىققا الدىق. 2011 جىلى قاراعاندى وبلىستىق مادەنيەت باسقارماسىنىڭ جا­نىنداعى تاريحي ەسكەرتكىشتەردى قورعاۋ ينسپەكتسياسى ارنايى بولىنگەن 3,5 ملن تەڭگە قارجىعا قورشاۋ تۇرعىزدى. ول قور­شاۋ الەمدىك تالعامعا ساي كەلەتىن جاب­دىقتان جاسالدى. مازاردى وزگەرتۋگە بولمايدى. مازاردىڭ سىرتقى ءتۇبى بەتونمەن قاپتالدى. مازاردىڭ جيەگىنە الەكەڭنىڭ اتا-بابالارى مەكەن ەتكەن جەل­تاۋدىڭ جاقپار تاس­تارىنان تو­سەنىش جاسالدى. عالىمدار زەرتتەۋ جۇرگىزىپ, الەكەڭنىڭ اتا-بابالارى مەكەن ەتكەن 4 قىستاقتىڭ ورنىنان مۇقاننىڭ قوراسى دەپ اتالعان جەلتاۋدىڭ باۋرايىنداعى ورىن تاڭداپ الىندى. ەل اۋزىنان ەستىگەن الەكەڭ وتىرعان تاڭ­بالى تاس تا وسى جەردە. نەگە تاڭداپ الىن­دى؟ سەبەبى بۇل جەردەگى قو­رىم­نىڭ رەۆو­ليۋتسياعا دەيىن, ءحىح عاسىردا سالىنعانى دەرەك­تەرمەن ايعاقتالدى. عىلىمي تۇرعىدا دالەل­دەن­گەندىكتەن, وسى جەر, ياعني جەكەجال الە­كەڭنىڭ كىندىك قانى تامعان ورىن دەپ بەلگىلەندى. جەكە­جال قاسىم قوراسىنان الىس ەمەس».

تۇقاڭ جول باستادى. اۋدان اكىمدىگىنىڭ جىگىتتەرى قايرات, ساي­لاۋ, سامات, رەداكتور مۇسىر­كەپ, الەكەڭنىڭ تاعى ءبىر ۇرپاعى قازىبەك, جاس جۋرناليست قۋانىش, جاستار جەتەكشىسى الىشەر بالا­بارشىن اعامىزدى قولتىقتاپ العان. اتا-بابا قىستاۋىنا تابانى تيگەن سوڭ, بالابارشىن اعامىز جادىراي ءتۇستى.

وسى جەردە الەكەڭ مەكتەپ اشقان. مىنا تومەنگى توقىراۋىن وزەنىنىڭ بويىنداعى قاراسۋدا بيجاننىڭ قاسەنى دە مەكتەپ اشقان. ء«اليحان بالا وقىتىپ جاتىر» دەگەن حاباردى ەستىگەن سوڭ, سول بيجاننىڭ قاسەنى وسى مەكتەپكە وقۋلىقتار اكەلىپ تاپسىرعان. كورىپ تۇرعانداي, ەسكى قىستاۋدىڭ ورنى اجەپتاۋىر اۋىل بولعانىن كورسەتەدى. الەكەڭ وتىرعان قۇس تاستىڭ باسىنا شىقتىق. سوناۋ كوز ۇشىندا كولبەي جاتقان قى­زىلاراي, بەگازى تاۋلارى الاقانعا سالعانداي انىق كورىنەدى. ىرگەدە اتاقتى كەرەگەتاس تۇر. ونىڭ ار جاعىندا مايلىقتىڭ قارا شوقىسى, ودان ءارى كوز سالساڭىز, قار­شىعالى تاۋلارىن دا بايقاي الاسىز. ءدال وسى ارادا وتىرىپ الەكەڭ بۇكىل الەمدى كوڭىل ەلەگىنەن وتكىزىپ, شولىپ وتىرعان عوي.

* * *

اسىلدىڭ سىنىعى بالابارشىن سما­حان ۇلى تالدىبەيىتتىڭ باسىنا بارعاندا شەشىلىپ, ءبىراز ماسەلەنى جۇيەلەپ ايتىپ بەردى. تالدىبەيىتتە كىمدەر جاتىر؟ قۇلپىتاستاعى جازۋلار نەندەي سىر شەر­تەدى؟ وسىنىڭ بارىنە بالابارشىن اعامىز تياناقتى جاۋاپ بەردى. قولىنداعى قاعازدى اندا-ساندا مۇقيات قاراپ قويادى.

ء«بىز تۇرعان جەردىڭ تالدىبەيىت دەپ اتالۋىنىڭ دا وزىندىك تاريحى بار. اكەسىنىڭ قازاسى تۋرالى حابار جەتكەندە, ومبىدا قىزمەتتە ءجۇرىپ, توپىراق سالا الماعان ۇلكەن ۇلى ءاليحان كەشتەتىپ كەلىپ, بەيىت باسىنا سوناۋ برازيليادا وسەتىن اعاشتىڭ ءۇش ءتۇپ جاس شىبىعىن اكەلىپ ەككەن ەكەن. سودان بۇل قورىم تالدىبەيىت اتالىپ كەتكەن. سول اعاشتار وسى كۇنگە دەيىن ءوسىپ تۇر. الەكەڭنىڭ اۋلەتى تۋرالى اڭگىمە قوزعالعاندا, سوناۋ شىڭعىسحاننان باستاۋ الاتىن تورە اۋلەتىنىڭ 23-ۇرپاعى ەكەنىن ەستەن شىعارماۋىمىز ابزال. دۇنيەجۇزىلىك شىعىستانۋ زەرتتەۋشىلەرىنىڭ عىلىمي ەڭبەك­تەرىندە دالەلدەنگەن.

اتاقتى باراق سۇلتاننىڭ بالاسى – بوكەيحان. بوكەيحاننىڭ 11 ۇلىنىڭ ءبىرى – باتىر سۇلتان. باتىردان رۇستەم, ءاشىمتاي, مىر­زاتاي. مىرزاتايدان – نۇرمۇ­حامەد, ءابدىحان, قوسكە, شولاق. نۇر­مۇحامەدتەن – ءاليحان, ءازى­حان, ءتاتتىحان, نۇربەك, سماحان, بازىلحان تارايدى.

رۇستەم ورىسقا قارامايمىن دەپ بولىستىعىن تاستاپ, ىنىلەرى بەكسۇلتان مەن مىرزاتايدى ەر­تىپ, كەنەسارى قاسىم ۇلى باستا­عان ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسىنە قا­تىناسادى. كەنەسارى اقمولا­نى العاندا بوكەيدىڭ بەس نەمەرە­سى قولباسشىمەن قويان-قولتىق بىرگە جۇرەدى.

سودان 1858 جىلى رۇستەم, مىرزاتاي توقىراۋىنعا سارىم ىشىنە كەلىپ, ۇلكەن جەلتاۋ اينالاسىن, توقىراۋىن, اقتۇمسىق, اياق سارىتەرەك, قىزىل اشىقتى الىپتى. سارىم شابانباي بي اۋلەتىنەن شىققان شوڭبايمەن جاقسى قارىم-قاتىناستا بولادى. شوڭباي 27 جىل (9 سايلاۋ) ۇزبەي بولىس بولعان. كەيىنىرەكتە ءتىپتى قۇداندالى بولىپ, تۋىستىعى نىعايا تۇس­كەن», دەيدى بالابارشىن سماحان ۇلى.

بۇدان سوڭ ول تالدىبەيىتتەگى الەكەڭ­نىڭ اتا-انالارى مەن تۋعان-تۋىستارىنا قو­يىلعان كوكتاس­تارداعى اراب گرافيكاسىمەن جا­زىلعان دەرەكتەردىڭ اۋدارمالارىنا توقتالدى. ونىڭ ايتۋىنشا, قۇلپىتاستاعى جازۋلاردى العاش شابانباي بي اۋىلىنىڭ تۋماسى ايدارجان بالتاباي ۇلى ەسكىشە قارىپتەن كيريلل گرافيكاسىنا كوشىرىپ, حاتقا تۇسىرگەن ەكەن.

1-تاس (وڭتۇستىكتە):

بوكەيحان تۇقىمى نۇرمۇحامەد حانىمى بەگەجان (توبىقتى ماماي باتىر ۇرپاعى) 77 جاسىندا, 1918 جىلى 27 سەنتيابردە دۇنيەدەن ءوتتى.

جەتىم مەنەن جەسىردىڭ,

جەل جاعىندا پاناسى.

ىق جاعىندا قالاسى.

توڭعاندا بولعان تون,

جۇدەگەندە بولعان ءوڭ,

شولدەگەندە بولعان سۋسىن,

جىلاعاننىڭ اناسى,

جىعىلعاننىڭ سۇيەنىشى,

سۇيىسكەننىڭ ساۋلەسى,

بەگجەكەم تاسى وسى جەردە,

تاۋ جەلتاۋ, وزەن جىڭىشكە.

تاستى جازدىرعان: بالاسى سماحان.

2-تاس:

شىڭعىسحان... بوكەيحان, باتىر, مىرزا­تاي, ءابدىحان – 1926 جىلى مارت 22 رامازان شاريف, سەگىزى, دۇيسەنبى كۇنى 84 جاسىندا دۇنيەدەن ءوتتى ءھام نەمەرەسى قاسىمحان بالاسى ءوسۋمۇرات 17 (سيىر) رامازان شاريف ءۇشىنشى سارسەنبى كۇنى 7 جاسىندا وفات بولدى. عۇمىر سۇرگەن جەرى سارىارقا, قارقارالى ۋەزى, جۇرتى قاراكەسەك, تۋعان جەرى توقىراۋىن, جەلتاۋ. بۇل تاستى قويعان جەرى جىڭىشكە وزەنى, توقىراۋىن تاراۋى.

تاس جازدىرۋشى: زەينەش, ءنۇر­جاميلا, زازا, ءشاھيزا, سەرىك, قاسىمحان.

رۇستەم تورە 1884 جىلى 84 جاسىندا قايتىس بولعان. بەيىتى اياق سارىتەرەكتە.

باتىر ۇلى رۇستەم ۇرپاقتارى – سونا, قاراتال, قوڭىرات ەلدى مەكەندەرىندە جەرلەنگەن.

3-تاس (تولىق اۋدارىلماعان):

...شىڭعىس اۋلەتى, بوكەيحان ارۋاعى مارقۇم سۇلتان نۇرمۇ­حامەد مىرزاتاي ۇلى 1839 جىلى دۇنيەگە كەلدى, 1901 جىلى 1 اپرەلدە جانە حيجراد 1318 زۋمجدجا شاريف 25-ءشى جەكسەنبى كۇنى 62 جاسىندا بۇل دۇنيەدەن و دۇنيەگە سافار قىلدى.

4-تاس:

شىڭعىسحان, جوشىحان... بوكەي­حان, باتىر, مىرزاتاي. سۇل­­تان مىرزاتاي 1913 جىلى 12 مارتتا 93 جاسىندا وپات بولدى. شىڭعىسحان, جوشىحان ناسىلىنەن عۇمىر سۇرگەن جەرى سارىارقا ۋەزى, قارقارالى. باباسى بوكەيحان, جۇرتى قاراكەسەك. تۋعان جەرى تو­قىراۋىن. بۇل تاستى قويعان جەرى جىڭىشكە وزەنى, توقىراۋىن تاراۋى.

تاسىن جازدىرۋشى نەمەرەسى: عاليحان, ءازىحان, بازىلحان, قا­سىمحان, مانەرحان, ءادىحان, ءماتحان, سماحان – نۇرمۇحامەد بالالارى.

5-تاس (سولتۇستىك شىعىستا):

شىڭعىسحان... بوكەيحان, باتىر, مىرزا­تاي, نۇرمۇحامەد.

ءتاتتىحان نۇرمۇحامەد ۇلى 1905 جىلى 25 فەۆرالدا 25 جاسىندا وپات بولدى. شىڭعىسحان, جوشىحان ناسىلىنەن. عۇمىر سۇرگەن جەرى ارقا, قارقارالى ويازى. باباسى بوكەيحان. جۇرتى ارعىن, قاراكەسەك. تۋعان جەرى توقىراۋىن, جەلتاۋ. بۇل تاستى قويعان جەرى – جىڭىشكە وزەنى, توقىراۋىن تاراۋى.

اناسى بەگىمحانىم ءھام تۋىستارى عاليحان, ءازىحان, بازىلحان. تاس قويۋعا باس بولعان – سماحان.

وسى جەردە بالابارشىن سماحان ۇلى تالدىبەيىتتەگى كوك­تاستاردىڭ رەتتىك سانى سولتۇستىكتەن باستالىپ, تومەندەگى تارتىپتە وقىلسىن دەپ, قاعازعا ۇقىپتى جا­زىلعان ءتىزىمدى قولىمىزعا ۇستاتتى. ونى دا قوسا بەرە كەتەيىك:

№1 تاس. نۇرمۇحامەد 62 جاسىندا, 01.04.1901 جىلى دۇنيەدەن ءوتتى.

№2 تاس. ءتاتتىحان 25 جاسىندا, 25.02.1905 جىلى دۇنيەدەن ءوتتى.

№3 تاس. مىرزاتاي 93 جاسىندا, 12.03.1913 جىلى دۇنيەدەن ءوتتى.

№4 تاس. بەگىمحانىم 77 جاسىندا, 27.09.1918 جىلى دۇنيەدەن ءوتتى.

№5 تاس. ءابدىحان 84 جاسىندا, 22.03.1926 جىلى دۇنيەدەن ءوتتى.

№ 6 تاس. ءاليحان 71 جاسىندا, 27.09.1937 جىلى ماسكەۋدىڭ بۋتىركاسىندا اتىلدى.

تاستاردى جازدىرعان سماحان بوكەيحان.

86 جاسىندا 25.01. 1966 جىلى قايتىس بولعان.

تالدىبەيىت. جەلتاۋ.

الاشىمدى جەتكىزەمىن, وزدىرامىن دەگەن ويدان باسقانى مالدانباعان ءاليحان بوكەيحان 1937 جىلدىڭ 27 قىركۇيەگىندە ماسكەۋدە ءولىم جازاسىنا كەسىلىپ, تۋعان جەرىنەن توپىراق بۇيىرمادى. سوناۋ ماسكەۋدە قالعان اعاسىن, ءوزىنىڭ عانا ەمەس, ەلدىڭ اعاسىن, قىر بالاسىن جوقتاپ, ىشتەي زار جىلاعان سماحان تورە بولدى. قازىرگى قاراعاندى وبلىسىنىڭ اقتوعاي اۋدانىنا قاراعان تو­قىراۋىن – جەلتاۋداعى تالدىبەيىت زيراتىنا جەرلەنگەن اكەسىنىڭ قاسىنا, كەزىندە عۇمار قاراش ۇلى ءبىر ولەڭىندە جىرلاپ وتكەن الەكەڭنىڭ باسكيىمىن ىرىمىن جاساپ جەرلەپ, توتە جانە بۇگىنگى جازۋمەن ءومىربايانىن قاشاتىپ, باسىنا تاس قويدىرعان – وسى سماحان تورە.

الەكەڭ مەن سمەكەڭنىڭ رۋحتارىنا باعىشتاپ, شاعىن بەلگىتاس ورناتقاندار – بالابارشىن سما­حان ۇلى مەن ونىڭ نەمەرەسى تەمىرلان بالابارشىن ۇلى.

سماحان نۇرمۇحامەد ۇلى تىماۋ سۇزەك­پەن اۋىرىپ, بالقاش قالاسىندا 1967 جىلدىڭ 25 قاڭ­تارىندا قايتىس بولعان. اتا-بابالارىنىڭ جەرىندە اكە-شە­شەسىنىڭ جانىنا جەرلەنگەن. سماحان تورە حانىمى ماريا نۇر­شينا شوڭباي ۇرپاعى, 1979 جىلى 27 جەلتوقساندا 84 جاسىندا ومىردەن وزدى. تالدىبەيىتكە جەرلەندى.

ورالبەك جۇنىس ۇلى,

قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى ءجۋرناليسى