قادىر 11 جاسىنان باستاپ ولەڭ جازا باستاعان دەسەدى. اقىننىڭ العاشقى جىر جيناعى 1959 جىلى «كوكتەم» دەگەن اتپەن جارىق كورەدى. شىعارماشىلىق جولىن بالالارعا ارناپ جىر جازۋدان باستاعان اقىننىڭ «نويان – قويان», «جاڭعالاقتار», «بالاۋسا» سياقتى جىر جيناقتارى جۇرتشىلىققا ءمالىم. ماسەلەن, اقىن:
«وينادىم, وينادىم,
ويىنعا دا تويمادىم»,
دەپ باستالاتىن ولەڭىندە ويىننىڭ الۋان ءتۇرىن ولەڭگە قوسادى.
اقىن بويىنداعى اقىل مەن سەزىم سىرلارى ءوزارا استاسىپ, جىمداسقاندا عانا جىر شۋماقتارى وزىنەن-ءوزى ەسىلە تۇسەدى. مىنە, قادىر مىرزا ءالى پوەزياسىنىڭ نەگىزى وسىندا. ونىڭ كەز كەلگەن ولەڭى اقىل مەن سەزىمگە, ويعا قۇرىلعان. سوندىقتان دا ناعىز فيلوسوف اقىن, بالالار پوەزياسىنىڭ ءىرى تۇلعاسى دەي الامىز.
راسىندا دا, قالامگەرلەردىڭ كوبى بالالار تاقىرىبىنا بارا بەرمەيدى. ويتكەنى بالاشا ويلاۋ, سويلەي ءبىلۋ كەز كەلگەن اقىننىڭ قولىنان كەلە بەرمەيدى. ول ءۇشىن ۇلكەن تالعام مەن بيىك پايىم, شىنايى سەزىم كەرەك. بۇلار – اقىن بويىندا تۇرعان يگى سيپاتتار. ماسەلەن, «شەتەلدىكتەرگە قازاقتاردى تانىستىرۋ», «ۋا, مەنىڭ جالپاق دالام», ء«بىر جاقسىسى, ءبىر جامانى», «ناعىز قازاق – دومبىرا», «انا ءتىلىن ءبىلىپ قوي», «و, وتىرار, وتىرار» دەگەن سياقتى ت.ب. ولەڭدەرى ليريزمگە تۇنىپ تۇر. ورتا ازيا حالىقتارىنىڭ ىنتىماق, بىرلىگىنە ارنايى جازىلعان «الاقان» اتتى ولەڭدەر جيناعىندا:
«تارايدى ارعى اتامىز التى ارىستان,
بىرىنە بىرەۋىنىڭ سالتى اۋىسقان.
وزبەك بوپ, قازاق بولىپ بولىنگەنمەن,
ءبىز بارىپ قوسىلامىز الپامىستان»,
دەپ تاريحي شىندىق بەتىن شىنايى اشا تۇسەدى.
اسىرەسە اقىننىڭ «جازمىش», ء«يىرىم» اتتى پۋبليتسيستيكالىق تۋىندىلارى وقىرمان جۇرتشىلىقتى بىردەن ەلەڭ ەتكىزدى. ويتكەنى وندا پروزالىق شىعارما نەگىزىندە ءوز ارىپتەستەرى تۋرالى ەشقانداي بۇرمالاۋسىز جەتكىزەدى. ماسەلەن, مۇحتار اۋەزوۆ, ءسابيت مۇقانوۆ, عابيت مۇسىرەپوۆ, عابيدەن مۇستافين, باۋىرجان مومىش ۇلى, ديحان ءابىلوۆ, مۇزافار الىمباەۆ, جۇبان مولداعاليەۆ, عافۋ قايىربەكوۆ, تاعى باسقالار تۋرالى اشىق ايتقان.
ول – ناعىز شەبەر اۋدارماشى. قازاق تىلىنە وۆيدي, رۋمي, ۆيكتور گيۋگو, گەينە, لەرمونتوۆ, گامزاتوۆ, كۇليەۆ, ەۆتۋشەنكو سىندى اقىندارمەن بىرگە ورتا ازيا قالامگەرلەرىنىڭ دە ولەڭدەرىن اۋدارىپ, قازاق وقىرماندارىن ءتانتى ەتتى. 1966 جىلى قازاقستان كومسومولى سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى اتاعىنا يە بولسا, «وي ورمانى» اتتى جىر جيناعى ءۇشىن 1969 جىلى مەملەكەتتىك سىيلىقتى 46 جاسىندا الدى.
نۇرعيسا تىلەنديەۆ, ءشامشى قالداياقوۆ سياقتى كومپوزيتورلارمەن جاقىن قارىم-قاتىناستا دوس, سىيلاس تا سىرلاس بولدى. «قىز جىبەك» كينوفيلمىندەگى «اقجايىق» ءانىنىڭ ولەڭ جولدارىن جازسا, «اتامەكەن», «سىعان سەرەناداسى», «تامدى ارۋى» سەكىلدى تاعى باسقا ءان ماتىندەرىنىڭ اۆتورى. شىعىس پەن باتىستىڭ جىر دۇلدۇلدەرىنىڭ كوركەم تۋىندىلارىن مۇقيات وقىپ, زەرتتەپ, زەردەلەپ ۇيرەنگەن.
قازاق اقىندارى اراسىندا كىتاپتى ەڭ كوپ وقىعان اقىن. جەكە كىتاپحاناسىندا 10 مىڭعا جۋىق كىتاپ بولعانى راس. 7 مىڭعا جۋىعىن ورالداعى قادىر مىرزا ءالى اتىنداعى مادەنيەت جانە ونەر ورتالىعىنا تاپسىرعان. شىعارمالار جيناعى 32 توم بولسا, 11 تومى اۋدارما, افوريزمدەرى 2 توم.
ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە اكادەميك مۇحتار اۋەزوۆتەن ءدارىس تىڭداسا, حح عاسىردىڭ 80-جىلدارىنىڭ باسىندا وسى وقۋ ورنىندا «ادەبيەت تەورياسىنان» ساباق بەرەدى. قادىر مىرزا ءالىنىڭ دارىسىنە ءدان ريزا بولعان ستۋدەنت جاستار ء«تىپتى, بوگدە ينستيتۋتتىڭ ستۋدەنتتەرى ارنايى كەلىپ, لەكتسياسىن تىڭدايتىنىن» جىر عىپ ايتادى.
قازاق پوەزياسىنا حح عاسىردىڭ 60-جىلدارى كەلگەن قىدىر مىرزا ءالى – تاۋەلسىزدىك جىلدارى دا ءونىمدى جازىپ, قازاق ولەڭىن بيىككە كوتەرگەن ناعىز دارابوز. ول – ەشكىمگە ۇقسامايتىن جانە ەشكىمدى قايتالامايتىن ءبىرتۋار اقىن.
قالدىبەك سەيدانوۆ,
ارداگەر قالامگەر, پروفەسسور
تاشكەنت
