سۋرەتتى تۇسىرگەن – ەرلان ومار, «EQ»
ءيا, قينالعانعا قولداۋ ءبىلدىرۋ, مۇقتاجعا كومەك بەرۋ, جابىققانعا جاردەم ەتۋ – رامازانداعى ەڭ قايىرلى امالدار قاتارىنان. اتام قازاق «ادامنىڭ كۇنى اداممەن», «قايىرىمدىلىق قىلساڭ, قايىرىن ءوزىڭ كورەسىڭ» دەپ بەكەر ايتپاعان. اسىرەسە ورازا كەزىندە ءاربىر جاسالعان جاقسىلىقتىڭ ساۋابى ەسەلەپ ارتاتىنىن قاپەرگە العان جاندار بۇل مەزگىلدە قايىرىمدىلىق جاساۋدى يگى داستۇرگە اينالدىردى. مۇنداي ىزگى باستامانىڭ بىرقاتارىنا قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسى تىكەلەي مۇرىندىق بولىپ كەلەدى.
جىلداعى داستۇرگە ساي قمدب توراعاسى, باس ءمۇفتي ناۋرىزباي قاجى تاعان ۇلى بيىل دا ەل كاسىپكەرلەرىنە ۇندەۋ جاساپ, قاسيەتتى ايدا ۇيىمداستىرىلاتىن قايىرىمدىلىق ءىس-شارالارىنا ۇلەس قوسۋعا شاقىردى. سونداي-اق ول رامازان ايىندا دۇكەندەردە كۇللى جاماندىقتىڭ باستاۋى بولعان اراق-شاراپ ساتىلماسا دەگەن تىلەگىن جەتكىزدى.
ايتا كەتسەك, جىل سايىن ءمۇفتيات تاراپىنان جاسالىناتىن وسىنداي ۇندەۋگە قۇلاق اسقان كاسىپكەرلەر قاتارى ارتىپ كەلەدى. ونىڭ ءبىر مىسالى – ەلىمىزدە اراقسىز اۋىلدار قاتارىنىڭ ارتۋى. حالىقتىڭ ءبىراۋىزدان كەلىسىمىمەن دۇكەننەن ءسپيرتتى ىشىمدىكتىڭ ءبارى ساتىلىمنان الىنىپ تاستالعان بۇل ەلدى مەكەندەردە قىلمىس كولەمى بارىنشا ازايعانىن قۇقىق قورعاۋ سالاسىنىڭ ماماندارى دا ايتىپ ءجۇر. قازىر ەلدە مۇنداي اۋىلدار قاتارى جۇزدەپ سانالادى.
رامازان ايىندا جاسالاتىن يگى امالدىڭ ءبىرى – اۋىزاشار بەرۋ. پايعامبارىمىز (س.ع.س.) ءبىر حاديسىندە ورازا ۇستاۋشىنىڭ اۋزىن اشتىرعان ادامنىڭ سول ورازاشىنىڭ ساۋابىنداي ساۋاپ الاتىنىن ايتقان. باۋىرمالدىق پەن ىنتىماقتى ناسيحاتتايتىن حاديستەردى ساناسىنا توقىعان اتا-بابامىز قوناقجايلىق قاسيەتتى بويىنا دارىتىپ, مەيمانىن قادىرلەپ, داستارقان باسىن ەڭ كيەلى ورىننىڭ بىرىنە اينالدىرعان. ول جەردە ۋاعىز-ناسيحات, جاقسى سوزدەر, دۇعا-تىلەك ايتىلىپ, ادامدار اراسىنداعى اۋىزبىرلىك ارتاتىنى بەلگىلى.
حالىق بۇل ايدا داستارقان باسىنا تەك اۋىز اشۋ ءۇشىن جينالادى. ءتىپتى ءوز ۇيىنە جاقىن تۋىستارى مەن دوس-جاراندارىن عانا شاقىرۋمەن قوسا, قوعامدىق ورىنداردا, مەشىت-مەدرەسەدە, مەيرامحانالاردا قارتتار مەن بالالار, مۇگەدەكتەر ۇيلەرىنەن, الەۋمەتتىك جاعىنان از قامتىلعان وتباسىلاردان كومەككە مۇقتاج جانداردىڭ باسىن قوسىپ اۋىزاشار بەرۋ يگى داستۇرگە اينالدى. بۇدان بىرنەشە جىل بۇرىن مۇنداي قوعامدىق اۋىزاشارلار تەك ۇلكەن قالالاردىڭ مەشىتتەرىندە وتكىزىلىپ كەلگەن بولسا, بۇگىنگى تاڭدا اۋىل مەشىتتەرىندە دە جەرگىلىكتى اتىمتاي جومارتتار كوپشىلىككە ارناپ اۋىزاشار بەرۋدى جاپپاي جولعا قويدى. «جاقسىلىقتا جارىسىڭدار» دەگەن قۇران ءامىرى (2:148) وسىلايشا ايقىن كورىنىس تاۋىپ وتىر.
ءال-فارابي بابامىز: «ەڭ باقىتتى ەل – قايىرشىسى جوق ەل» دەگەن ەكەن. وكىنىشكە قاراي, ەلىمىزدە كۇندەلىكتى تۇتىناتىن ازىق-ت ۇلىككە, كيىم-كەشەككە, قاراپايىم تۇرمىستىق زاتتارعا, مەكتەپكە باراتىن بالالارىنىڭ كەرەك-جاراعىنا مۇقتاجدىقتى سەزىنىپ وتىرعان وتباسىلار ءالى دە از ەمەس. ونى بىلاي قويعاندا, قارتتار ۇيلەرىندەگى سامايىن قىراۋ شالعان اتا-اجە مەن جەتىمحانالارداعى كوزدەرى جاۋتەڭدەگەن جاسوسپىرىمدەر, تاعدىردىڭ جازۋىمەن مۇگەدەكتىككە تاپ بولعان قامكوڭىل جاندار قوعامنىڭ وزدەرىنەن تەرىس اينالماعانىن, ولارعا دا كوڭىل ءبولىنىپ تۇرۋىن, جاقسى سوزبەن بولسا دا جاردەم كورسەتىلگەنىن قالايتىنى راس. مىنە, قاسيەتتى ايدا قولىندا ارتىق-اۋىس قاراجاتى بار جاندار وسىنداي ادامدارعا قارايلاسىپ, قايىرىمدىلىق ءىسىن بيىل دا ءوز دەڭگەيىندە جالعاپ اكەتسە قۇبا-قۇپ!
رامازان ايىندا مۇسىلمانعا مىندەت قىلىنعان يگى امالدىڭ تاعى ءبىرى – ءپىتىر ساداقاسىن بەرۋ. بۇل وسى ايدا عانا بەرىلەتىن ساداقا ءتۇرى. ول اۋىز بەكىتكەن ادامنىڭ ورازاسىنداعى كەمشىلىكتەردىڭ ورنىن تولتىرۋىمەن ەرەكشەلەنەدى.
قمدب توراعاسىنىڭ ورىنباسارى, نايب ءمۇفتي سانسىزباي شوقانوۆتىڭ ايتۋىنشا, ءپىتىر ساداقانى بەرۋدىڭ ءۋاجىپ ۋاقىتى – ايتتىڭ ءبىرىنشى كۇنى. بىراق ونى رامازان ايىنىڭ ءبىرىنشى كۇنىنەن باستاپ بەرۋگە دە بولادى. ۋاقىتىندا بەرە الماعان جاعدايدا ايت نامازىنان كەيىن بەرسە دە رۇقسات. الايدا ءپىتىردى ايت نامازىنا دەيىن بەرۋ – جاقسى امال.
«بيىل رامازان ايىنداعى ءبىر ادام ءۇشىن بەرىلەتىن ءپىتىر ساداقا مولشەرى 2 كگ ۇننىڭ نارىقتىق ورتاشا باعاسىمەن ەسەپتەلىپ, 655 تەڭگە ەتىپ بەلگىلەندى. دەگەنمەن باي, اۋقاتتى ادامدار ءپىتىر ساداقانى 2 كگ مەيىزبەن (5 626 تەڭگە) نەمەسە 4 كگ قۇرمامەن (10 523 تەڭگە) بەرگەنى جاقسىراق. ال ءپىديا مولشەرى – ءبىر ادامنىڭ كۇندەلىكتى (تاڭعى جانە كەشكى) تويىپ ىشەتىن اسى. ونىڭ بيىلعى مولشەرى 3 520 تەڭگە بولىپ بەكىتىلدى. بۇعان شاماسى كەلمەگەندەر ورازانىڭ ءار كۇنىنە ءپىتىر ساداقاسىنىڭ قۇنىن بەرەدى», دەيدى نايب ءمۇفتي.
بۇل ايتىلعان يگى ءىستىڭ ءبارى – حالقىمىزدىڭ تابيعاتىندا بۇرىننان قالىپتاسقان قاسيەت. «بەس ۋاقىتتى بەس ناماز, بىرەۋىن قازا قىلماسقا» دەگەن ابىز بابالاردىڭ بۇگىنگى يماندى ۇرپاعى بيىل دا وسى پاراسات بيىگىنەن تۇسپەي, پارىزىن ويداعىداي ورىندايتىنىنا سەنىم مول.
