جۇمىسپەن قامتۋ باعدارلامالارى قانشالىقتى ءتيىمدى؟

جۇمىسسىزداردى, حالىقتىڭ الەۋمەت­تiك ءالسىز توپتارىن, اۋىل تۇرعىندارىن قولداۋ باعىتىندا ءار جىلدارى قابىلدان­عان باعدارلامالار كەشەندى شارالاردان, ماقساتتى مەجەلەردەن كەندە بولمادى. البەتتە, قۇرىلىمى مەن باسىمدىقتارى وزگەرىپ وتىراتىن ەكونوميكالىق جاعداي مەن ەڭبەك نارىعىنىڭ قاجەتتىلىگىن ەس­كەرۋ­مەن ولار جۇيەلى تۇردە قايتا قارال­ادى. دەگەنمەن جۇمىسپەن قامتۋدىڭ تۇ­جى­رىم­دامالىق ءتاسىلى وزگەرگەن جوق. وقى­تۋ مەن قايتا دايارلاۋ, ءىسىن جاڭا باستا­عان كاسىپكەرلەرگە شاعىن نەسيە بەرۋ, ەڭبەك رەسۋرستارىنىڭ ۇتقىرلىعىن ارتتىرۋ, ينفراقۇرىلىمدىق جوبالاردى ىسكە اسىرۋ جولىمەن ۋاقىتشا جۇمىس ورىندارىن قۇرۋ سىندى نەگىزگى قۇرالدار بۇرىنعىشا قالدى. باعدارلامالاردىڭ تيىمدىلىگى نەگىزىنەن جۇمىسقا ورنالاستى­رىلعان قاتىسۋشىلاردىڭ سانىن باياندايتىن قىسقامەرزىمدى كورسەتكىشتەرمەن باعالانادى. ولاردىڭ جۇمىسپەن قامتۋ­عا, قاتىسۋشىلاردىڭ تابىسى مەن ءال-اۋقاتىنا ۇزاقمەرزىمدى اسەرىن باعالاي­تىن زەرتتەۋلەر جەتكىلىكسىز. جۇمىسپەن قامتۋ شارالارىنا ەڭ كوپ مۇقتاج ادامدار قول جەتكىزە بەرمەيدى. ەسەسىنە باعدارلامالارعا ونسىز دا جۇمىس تابۋعا جاقسى مۇمكىندىگى بار ادامدار قاتىساتىن جاعدايلار كەزدەسەدى.

كەيىنگى جىلدارى جۇزەگە اسىرىلعان «ەڭبەك» باعدارلاماسى ءبىرىنشى كەزەكتە جۇمىسپەن قامتۋدىڭ ماڭىزدى كوزى سانالاتىن شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە باعىتتالىپ, كەيىننەن مۇنداي جۇمىس ورىن­دارىنىڭ (اسىرەسە كاسىپكەرلىك بەلسەن­دىلىگى شەكتەۋلى اۋىلدىق جەرلەردە) تۇراقسىزدىعىنا, ەڭبەكاقىنىڭ تومەندىگىنە بايلانىستى سايكەسسىزدىككە تاپ بولدى. كاسىپكەرلەردى شاعىن نەسيەلەر مەن سۋبسيديالار تۇرىندە قولداۋعا قىرۋار قاراجات بولىنسە دە, ءىسىن جاڭا باستاعان ازاماتتار بىلىكتى كادرلاردىڭ جەتىسپەۋشىلىگىنەن, باستاپقى شىعىستىڭ كوپتىگىنەن, نارىقتى يگەرۋدىڭ كۇردە­لىلىگىنەن بيزنەسىن اياقتاندىرۋ بارىسىندا كوپ قيىندىققا جولىقتى. سونداي-اق باعدارلاما جۇمىس كۇشىنىڭ اۋىسۋىن ىنتالاندىرعانىمەن, شالعاي وڭىرلەردە ينفراقۇرىلىم مەن الەۋ­مەت­تىك جاعداي­دىڭ جەتىسپەۋشىلىگى ازامات­تارعا ەڭبەك رەسۋرستارىنىڭ ورىن اۋىستى­رۋىن تارتىمسىز ەتەتىنى ەسەپكە الىنبادى.

كوللاجدى جاساعان – قونىسباي شەجىمباي, «EQ»

كادرلاردى وقىتۋ مەن قايتا دايارلاۋ باعىتىنا كەلسەك, ۇسىنىلعان كۋرس­تار مەن باعدارلامالاردىڭ جۇمىس بەرۋشىلەر­دىڭ ناقتى قاجەتتىگىنە سايكەس كەل­مەۋىنە بايلانىستى پروبلەمالار ءجيى تۋىندايدى. باعدارلاما بىلىكتىلىكتى ارتتىرۋعا, جاڭا ماماندىقتارعا وقىتۋعا باعىتتالعانىنا قاراماستان, كۋرستاردا ۇسىنىلاتىن داعدىلار ەڭبەك نارىعىندا ءاردايىم تالاپ ەتىلمەيدى. مۇمكىندىكتى پايدالانعانداردىڭ كوپشىلىگى العان بىلىمدەرى مەن داعدىلارى ناقتى جۇمىس ورتاسىندا قولدانىلا بەرمەيتىنىن ايتادى. بۇل ءبىلىم مەكەمەلەرى, بيزنەس, مەم­لەكەتتىك ورگاندار اراسىنداعى ۇيلەستىرۋدىڭ جەتكىلىكسىزدىگىن, سونداي-اق وقىتۋعا دەگەن تاسىلدەردە يكەمدىلىكتىڭ جوقتىعىن كورسەتەدى. ياعني تەز وزگەرە­تىن ەڭبەك نارىعى جاعدايىندا وقىتۋ باعدارلاماسى ەسكىرگەن نەمەسە ەكونومي­كا­نىڭ قازىرگى تالاپتارىنا جاۋاپ بەر­مەيتىن بولىپ شىعادى.

ءىس جۇزىندە اڭعارىلعانى – باعدارلا­مالار تۇراقتى, پايدالى جۇمىس ورىندارىن قۇرۋ ۇدەسىنەن ءاردايىم شىعا بەرمەيدى. 2008 جىلدان بەرى 5 جۇمىس­پەن قامتۋ باعدارلاماسى قابىلدانسا دا, ەل ەلەۋلى ناتيجەلەردى ءالى كۇتىپ ءجۇر. جو­عا­­رى اۋديتورلىق پالاتانىڭ جۇمىس­پەن قامتۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلا­ماسى ءاۋديتىنىڭ قورىتىندىسى جۇمىس ورىندارىنىڭ كوبى ۋاقىتشا ەكە­نىن كورسەتتى. مىسالى, «قۋاتتى وڭىر­لەر – ەل دامۋىنىڭ درايۆەرى» باعدارلا­ماسى شەڭبەرىندە قۇرىلعان 1,5 مىڭ جۇمىس ور­نىنىڭ 90%-ى – ۋاقىتشا, اگروونەركاسىپتىك كەشەندى دامىتۋدىڭ 2021–2025 جىلدارعا ارنالعان جوباسى اياسىندا قۇرىلعان 67 مىڭ جۇمىس ورنىنىڭ 81%-ى – ماۋسىمدىق. جالپى العاندا, جاڭا جۇمىس ورىندارىنىڭ 87%-ى نە­گىزىنەن تومەن ءونىمدى, ورتامەرزىمدى سەكتورلاردا قۇرىلعان.

ءماجىلىس دەپۋتاتى اسحات ايماعامبە­توۆتىڭ پىكىرىنشە, بۇگىندە تولىق كۇن جۇمىس ىستەيتىن ازاماتتاردىڭ كوبىسىنىڭ جالاقىسى كەدەيلىك دەڭگەيىنەن شىعۋعا مۇمكىندىك بەرمەيدى. «2008–2024 جىلدار ارالىعىندا جۇمىسپەن قامتۋ شارالارىن جۇزەگە اسىرۋعا مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن عانا 1 ترلن تەڭگە جۇمسالدى. اكىمدىكتەر مەن مينيسترلىكتەردىڭ ەسەپتەرىنە سايكەس جىل سايىن ورتا ەسەپپەن 900 مىڭعا جۋىق ادام جۇمىسقا ورنالاستىرىلدى. مۇنداي قارقىنمەن جۇمىسسىزدار مەن ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتىعاندار پروبلەماسى الدەقاشان شەشىلۋگە ءتيىس ەدى. بىراق جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى كەيىنگى 10 جىلدا ايتارلىقتاي وزگەرمەگەن. سوندىقتان دا جۇمىسقا ورنالاستىرۋ جونىندەگى ستاتيستيكاعا ەرىكسىز كۇماندانا باستايسىڭ. ايتالىق, 2023 جىلدىڭ قورىتىندىسىندا 963 مىڭ ادام جۇمىسقا ورنالاستىرىلعان. بىراق بۇل رەتتە جۇمىسسىزدار سانى نەبارى 445 مىڭ ادامدى قۇراعان», دەيدى دەپۋتات.

ەڭبەك نارىعىنداعى ناقتى كورىنىستىڭ بۇرمالانۋى حالىقتى جۇمىسپەن قام­تۋ باعدار­لا­ما­لارىنىڭ تيىمسىز­دىگىنە الىپ كەلەدى. سول تۇرعىدا ەلدەگى جۇمىس­سىزدىق دەڭگەيىن ەسەپتەۋ تاسىلدەرى قايتا قارالۋعا ءتيىس. ۇسب دەرەگىن­شە, وتكەن جىلدىڭ قورىتىندىسىندا جۇ­مىس­سىز­دىق دەڭگەيى ءۇشىنشى توقساننىڭ ديناميكاسىن قايتالاي وتىرىپ, 4,6%-دى قۇرادى. جۇمىسسىزدىق دەڭ­گەيىن با­عا­­لاۋ حالىقارالىق ەڭبەك ۇيىمى­نىڭ ادىسناماسىمەن جۇرگىزىلەدى. انىقتاماعا سايكەس جۇمىسسىز – جۇمىس ىزدەيتىن, جۇمىسقا كىرىسۋگە دايىن جەكە تۇلعا. جۇ­مىسسىزدىق دەڭگەيى جۇمىس كۇشى سانىنداعى جۇمىسسىزدار سانىنىڭ ۇلەسى رەتىندە ولشەنەدى. جۇمىسسىزدىق جونىندەگى اقپارات جيناۋ ءۇي شارۋاشىلىقتارىنا ءىشىنارا تەكسەرۋ جۇرگىزۋ جولىمەن جۇزەگە اسىرىلادى. جۇمىسپەن قامتىلعان­دار قاتا­رىنا قوعامدىق جۇمىستارعا ۋاقىت­شا ورنالاستىرىلعان ماۋسىمدىق جۇمىس­شىلار, سونداي-اق تۇراقتى تابىسى جوق 2 ميلليونعا جۋىق ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتىعان ادامدار كىرەدى. جوو مەن كوللەدج تۇلەكتەرىنىڭ 40%-عا جۋىعى ءبىرىنشى جىلى جۇمىس تابا المايدى, 60%-ى ماماندىعىنا ساي جۇمىس ىستەمەيدى. جالاقىنىڭ باسىم بولىگىنىڭ «كولەڭكەدە» بولۋى زەينەتاقى اۋدارىمدارى مەن مەديتسينالىق قامتاماسىز ەتۋدە قيىندىقتار تۋعىزادى. 1 ميلليوننان استام تۇرعىننىڭ زەينەتاقى جيناعى جوق, 3,5 ميلليوننان ادام جۇمىس ورنى ءمامس جۇيەسىنە اۋدارىم جاسامايدى.

ايتا كەتەرلىگى, بىزدەگى جۇمىسسىز­دىقتىڭ قازىرگى دەڭگەيى ءتىپتى كەيبىر دا­مىعان ەلدەردەگىدەن الدەقايدا تو­مەن. مى­سالى, ەىدۇ ەلدەرىندە بىلتىر جۇ­مىس­­سىزدىق دەڭگەيى ورتا ەسەپپەن 4,9%-دى قۇراسا, ەۋروپادا ودان دا جوعارى. بىز­دە جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى كەيىنگى 5 جىل­دا تۇراقتى تۇردە 5% دەڭ­گەيىندە وزگە­­رىس­سىز قالىپ وتىر. ءتۇرلى زەرت­تەۋ­ ناقتى دەڭگەي رەسمي ستاتيستيكادان جوعارى بولۋى مۇمكىن دەپ سانايدى. مىسالى, ۇلتتىق بانك زەرتتەۋىنە سايكەس ناتيجەسىز جۇمىسپەن, ۋاقىتشا جۇمىسپەن قامتىلعان, ەكونوميكالىق بەلسەندى ەمەس, بىراق ءوز ءمانى بويىنشا جۇمىسسىز حالىقتىڭ ءبىر بولىگىن قوسقان كەزدە ەلدەگى جۇمىسسىزدىقتىڭ بالامالى دەڭگەيى 7,2%-دان 8,3%-عا دەيىن وزگەرۋى مۇمكىن. دامىعان ەلدەردەگىدەي جۇمىسسىزدىق پروبلەماسىن شەشۋ مەن ونىڭ وبەكتيۆتى ءمانىن باعالايتىن ەسەپكە الۋ ءادىسناماسىن كەڭەيتۋ قاجەت. مىسالى, اقش پەن كانادادا ەڭبەككە قابىلەتتى حالىقتىڭ نەعۇرلىم كەڭ ساناتىن قامتيتىن كەڭەيتىلگەن جۇمىس­سىزدىق كورسەتكىشتەرى پايدالانىلادى. فينليان­ديا, فرانتسيا, يتاليا, يسپانيا سياقتى ەلدەردە جۇمىسسىزدىق ورتاشا العاندا 7%-دان 12%-عا دەيىن. ولاردا جۇمىسسىزدىق ستاتيستيكاسى وبەك­تيۆتى ولشەمدەرگە نەگىزدەلىپ, ناقتى جۇمىس­سىزدىق دەرەگى جاسىرىلمايدى.

كەيىنگى ون جىلداعى ستاتيستيكا كور­سەت­­­كەندەي, كاسىپكەرلىكتى دامىتۋعا, ين­دۋس­­­تريالاندىرۋعا باعىتتالعان باعدار­لامالاردىڭ اسەرى ماردىمسىز. ەڭبەك نارىعىنداعى احۋال سالىستىرما­لى تۇردە تۇ­راق­تى بولعانىمەن, كەمشىلىك بار. ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋ­مەت­تىك قورعاۋ ءمينيسترى سۆەتلانا جاقى­پوۆا­نىڭ ايتۋىنشا, ەكونوميكانى ىنتالاندىرۋ باعىتىندا مەملەكەت قابىلداپ جات­قان ءىس-شارالارعا قاراماستان, جاڭا جۇ­مىس ورىندارىن قۇرۋدا جەكە بيزنەستىڭ ۇلەسى – نەبارى 20%. سالدارىنان جۇمىس ورىندارىنىڭ ءوسىمىن ونىمدىلىگى تومەن سالالار مەن مەملەكەتتىك سەكتور قامتاماسىز ەتەدى. ەلىمىزدىڭ ەڭبەك ونىمدىلىگى جونىنەن ەىدۇ ەلدەرىنەن ءۇش ەسە ارتتا قالۋى – وسىنىڭ جاناما سالدارى.

ەكىنشى سىن-قاتەر – بەيرەسمي جۇ­مىس­پەن قامتۋدىڭ جوعارى دەڭگەيى. ماسەلەن, 2023 جىلى ناقتى زەينەتاقى اۋدارىمدارىنىڭ دەرەگى ارقىلى ەسەپتەلگەن ەڭبەكاقى تولەۋ قورىنىڭ كولەمى 20 ترلن تەڭگەنى قۇرادى, ۇسب باعالاۋىنشا, ول 38 ترلن تەڭگەدەن اسادى. ەڭبەكاقى تولەۋ قورىنا قاتىستى دەرەكتەردىڭ ەڭ ۇلكەن ايىرماشىلىعى ساۋدا, اۋىل شارۋاشىلىعى, جىلجىمايتىن م ۇلىك سەكتورلارىندا بايقالادى. ۇلتتىق جوبالار اياسىندا جۇمىسقا ورنالاسقان ءاربىر ءتورتىنشى ادامنىڭ مىندەتتى زەينەتاقى جارناسى جوق. سونىمەن قاتار ەكونوميكانىڭ ورتا كاسىپتىك ءبىلىمدى كادرلارعا قاجەتتىلىگى ءوسىپ كەلەدى. وسى تۇستا بيزنەس تاراپى­نان سۇرانىس پەن جۇمىس كۇشىنىڭ ۇسىنىسى اراسىندا سايكەسسىزدىك تۋىندايدى. كاسىپتىك-تەحنيكالىق ءبىلىمى بار ماماندارعا سۇرانىس جوعارى ءبىلىمى بار تۇلەكتەرگە سۇرانىستان 70%-عا ارتىق. بىراق جۇمىس ىزدەۋشىلەردىڭ اراسىندا بىلىكتىلىگى ورتاشا جانە جوعارى دەڭگەيدەگى مامانداردىڭ سانى بىردەي. سونىمەن قاتار جۇمىس كۇشىنىڭ ساپاسى دا قاناعاتتانارلىقسىز. وسىنداي تۇيتكىلدەردىڭ اياسىندا تەڭگەرىمدى ەڭبەك نارىعىن قۇرۋ, ياعني تسيفرلىق بالامادا ەكونوميكادا 3,8 ملن ساپالى جۇمىس ورنىنىڭ بولۋى, تابىستىڭ ءوسۋى (1,7 ملن ادامنىڭ ورتاشا جالاقىسىن كوتەرۋ), بەيرەسمي جۇمىستىڭ 15%-عا دەيىن تومەندەۋى, الەۋمەتتىك ونلاين-قىزمەت كورسەتۋ يندەكسى بويىنشا الەمدەگى ۇزدىك وندىققا كىرۋ سياقتى ستراتەگيالىق ماقسات قويىلعان 2030 جىل دا الىس ەمەس.