مەرگەندەر مەكتەبىنىڭ مارعاسقاسى
ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس قازاقتىڭ نەبىر سۇرمەرگەندەرىن تاريح ساحناسىنا الىپ شىقتى. ولاردىڭ باسىندا قازاق جاۋىنگەرلەرىنىڭ اراسىندا ەڭ العاش بولىپ كەۋدەسىنە «قىزىل جۇلدىز» وردەنىن قاداعان, 1914 جىلى قازىرگى جامبىل وبلىسىنىڭ قورداي اۋدانى, قاراكەمەر اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن ءابىل نۇسىپباەۆ تۇرۋ كەرەك سەكىلدى. بۇلاي دەپ ايتۋىمىزعا سەبەپ, ءابىل تەك جاۋمەن شايقاسقان جوق, ءوزى سەكىلدى نىسانانى قاعىپ تۇسىرەر 19 مەرگەندى تاربيەلەدى. شاكىرتتەرىنىڭ اراسىندا جاۋدىڭ 397 ساربازىن جايراتقان تولەۋعالي ابدىبەكوۆتىڭ بار ەكەنىن ايتساق تا جەتكىلىكتى.
«سوتسياليستىك قازاقستان» (قازىرگى «Egemen Qasaqstan») گازەتىنىڭ 1944 جىلعى 18 قاڭتار كۇنگى سانىندا لەيتەنانت قازبەك سۇلەيمەنوۆتىڭ «مەرگەندەر» اتتى ماقالاسى جاريالانىپتى. اتالعان ماقالادا ءابىل باتىر العاشقى «قىزىل جۇلدىزىن» ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا دەيىن, ياعني 1938 جىلدىڭ 19 قازاندا قازاقتىڭ تاۋلى اتتى اسكەر پولكىندە ۆزۆود كومانديرى بولىپ ءجۇرىپ, حالكين-گول شايقاسىندا كورسەتكەن ەرلىگى ءۇشىن العانى, ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا سول تاجىريبەسىنىڭ ارقاسىندا تەك قازاقتاردان قۇرالعان 19 ادامدىق مەرگەندەر توبىن جاساقتاپ, ءابىل ۇيرەتكەن 19 مەرگەن از عانا ۋاقىتتا 1 173 نەمىستىڭ كوزىن جويعانى باياندالعان.
از ۋاقىتتا شاكىرتتەرى نەمىستىڭ 1 173 ساربازىنىڭ كوزىن جويعان ءابىل باتىر ساربازدارعا مىلتىق اتۋدى ۇيرەتىپ قانا قويماي, ءوزى دە قاسىق قانى قالعانشا جاۋمەن جاعالاستى. 1941 جىلدىڭ 17 شىلدەسىنەن باستاپ, العاشىندا پانفيلوۆشىلاردىڭ 316-اتقىشتار, كەيىننەن 8-گۆارديالىق اتقىشتار ديۆيزياسى ساپىندا جاۋمەن شايقاستى.
ماسەلەن, «كومسومولسكايا پراۆدا» گازەتىنىڭ 1942 جىلعى 9 قازانداعى نومىرىندە ءابىل نۇسىپباەۆتىڭ سۋرەتى باسىلىپ, 52 نەمىستى جەر جاستاندىرعانى, ال 1942 جىلى 17 جەلتوقساندا 8-گۆارديالىق اتقىشتار ديۆيزياسىنا قاراستى 30-گۆارديالىق اتقىشتار پولكىنىڭ مەرگەنى, گۆارديانىڭ اعا سەرجانتى ءابىل نۇسىپباەۆ جاۋدىڭ 88 ساربازى مەن وفيتسەرىن جويعانى ءۇشىن «قىزىل تۋ» وردەنىن العانى حابارلانعان.
ءابىل نۇسىپباەۆتىڭ باتىرلىعىن ايگىلەيتىن مۇنداي دەرەكتەر مۇراعاتتاردا دا, باسىلىم بەتتەرىندە دە از ەمەس. بىشكەك قالاسىنداعى اسكەري داڭق مۇراجايىندا ساقتالعان ءابىل نۇسىپباەۆتىڭ «مەرگەندىك كىتابىندا» ءبىر ءوزى 252 جاۋ اسكەرىنىڭ كوزىن جويعانى كورسەتىلگەن. وسىدان-اق, قاھارىمەن قامال بۇزعان بوزداق ەردىڭ كوزسىز باتىر بولعانىن اڭعارامىز.
قاھارماندىق قاعيداسى
سوعىستىڭ قاتپار-قاتپار تاريحىن ارشىعان سايىن, تاڭداي قاقتىرار نەبىر دەرەك كەزدەسەدى. ءبىر ءوزى جۇزدەگەن جاۋ اسكەرىن جويسا دا, سىڭارجاق ساياساتتىڭ كەسىرىنەن ەرلىگىن ەلى ۇمىتقان وعلاندارىمىز از ەمەس. سولاردىڭ ءبىرى اقتوبە وبلىسىنىڭ ايتەكە بي اۋدانىنا قاراستى اقكول اۋىلىنىڭ تۋماسى – قۋاناي ءابدىراحمانوۆ. سۇراپىل سوعىستا ءبىر ءوزى 400-گە جۋىق جاۋ اسكەرىنىڭ كوزىن جويىپ, ەكى مارتە كەۋدەسىنە «قىزىل جۇلدىز» وردەنىن قاداعان قۋاناي باتىر مايدان دالاسىندا ءىز-ءتۇزسىز كەتكەن. سونىڭ سالدارىنان 1945 جىلدىڭ 3 ناۋرىزىندا اسكەري ەسەپتەن شىعارىلىپ, «جاۋ قولىنا ءتۇستى» دەگەن بولجاممەن باتىرعا قاتىستى مالىمەتتىڭ ءبارى قۇپيالانعان.
ءى بەلارۋس مايدانىنىڭ 186-اتقىشتار ديۆيزياسىنا قاراستى 290-اتقىشتار پولكىنىڭ 107-بارلاۋ روتاسىنىڭ بارلاۋشى-مەرگەنى بولعان قۋاناي ءابدىراحمانوۆ تۋرالى «سوتسياليستىك قازاقستان» (قازىرگى «Egemen Qasaqstan») گازەتىنىڭ 1944 جىلدىڭ 10 قاراشا كۇنگى №144 سانىندا ق.جۇماتاەۆ اتتى اۆتوردىڭ «مەرگەننىڭ ەسەبى» اتتى ماقالاسى جاريالانعان. سول ماتەريالدا قۋاناي باتىردىڭ:
«قازاقتىڭ دۋشار بولدىڭ مەرگەنىنە,
اكەڭنىڭ سەن دە بارىپ كىر كورىنە», دەپ اندەتىپ ءجۇرىپ سوعىساتىنى, ناتيجەسىندە, 373 جاۋ اسكەرىن جويعانى باياندالعان. بۇل مەرگەننىڭ قاھارماندىق قاعيداسى ىسپەتتى. 2009 جىلى باتىردىڭ تۋىستارى سوعىس ۋاقىتىندا جاريالانعان سول ماقالانى نەگىزگە الىپ, ىزدەۋ سالىپ, قۋاناي ابدىراحمانوۆقا قاتىستى بۇكىل قۇجات جارىققا شىقتى. سول 2009 جىلدان بەرى عانا قۋانايداي باتىرىمىز بولعانىن تام-تۇمداپ بىلە باستادىق.
اتاق وردەن بولىپ ورالدى
بەرىك ابدىعالي ۇلىنىڭ «ۇمىتىلعان قاھارماندار» اتتى كىتابىندا «كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى» اتاعىنا ۇسىنىلىپ, ول ماراپاتتى الا الماعان 133 قازاق باتىرىنىڭ اتى-جوندەرى جاريالانعان. سولاردىڭ ءبىرى – جاۋدىڭ 215 اسكەرىن جەر جاستاندىرعان ابدىحالىق قابدولوۆ. ول 1922 جىلى قازىرگى جەتىسۋ وبلىسىنا قاراستى قاراتال اۋدانىندا دۇنيە ەسىگىن اشقان.
ابدىحالىق 1941 جىلدىڭ 10 جەلتوقسانىندا اسكەر ساپىنا الىنىپ, العاشىندا اتتى اسكەردە قىزمەت ەتىپ, 1942 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىنان باستاپ, مەرگەندەر ساناتىنا قوسىلعان. 1943 جىلى 12 قاڭتاردا جاۋدىڭ 44 ساربازى مەن وفيتسەرىن جويعانى ءۇشىن العاشقى ناگراداسىنا ۇسىنىلىپ, 18 قاڭتاردا «قىزىل جۇلدىز» وردەنىمەن ماراپاتتالعان.
كەۋدەسىنە «قىزىل جۇلدىز» وردەنىن قاداعاننان كەيىن ابدىحالىقتىڭ قۇرالايدى كوزگە اتقان مەرگەندىگى اڭىزعا اينالىپ, مايدان دالاسىندا نەبىر ەرلىك كورسەتتى. ماسەلەن, 257-گۆارديالىق اتقىشتار پولكىنىڭ مەرگەنى, گۆارديا سەرجانتى قابدولوۆ 1942 جىلدىڭ جەلتوقسانىنان 1943 جىلدىڭ ناۋرىزىنا دەيىن 138 جاۋ اسكەرى مەن وفيتسەرلەرىن جويعانى ءۇشىن «كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى» اتاعىنا ۇسىنىلۋى بۇل سوزىمىزگە ايقىن دالەل بولا الادى. بىراق... ءيا, بىراق سىڭارجاق ساياساتتىڭ كەسىرىنەن ءى دارەجەلى «وتان سوعىسى» وردەنىن قاناعات ەتۋگە ءماجبۇر بولدى. 1944 جىلدىڭ 21 شىلدەسىنە دەيىن جەكە ەسەبىندە 215 جاۋدى جايراتقان ەسىل ەر قاپىدا قازا تاپتى.
ەردىڭ ەرى سارسەنباي
جوعارىدا ءبىز ءسوز ەتكەن بەرىك ابدىعالي ۇلىنىڭ «ۇمىتىلعان قاھارماندار» اتتى كىتابىندا جازىلعان 133 قازاق باتىرىنىڭ ءبىرى – سارسەنباي رۇستەمبەكوۆ. ەردىڭ ەرى «كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى» اتاعىنا ۇسىنىلىپ, ماراپاتقا قولى جەتپەگەن.
1915 جىلى قاراعاندى وبلىسىنىڭ بۇقار جىراۋ اۋدانىندا دۇنيەگە كەلگەن باتىر ۇل 1942 جىلدىڭ 18 مامىرىندا قاراعاندى قالاسىندا 3-قالالىق ميليتسيا بولىمشەسىندە قىزمەت ەتىپ جۇرگەن جەرىنەن مايدانعا اتتانعان. سۇراپىل سوعىسقا قاتارداعى جاۋىنگەر بولىپ كىرىپ, از ۋاقىتتا ءبولىم كومانديرى بولىپ, مەرگەندىگىمەن كوزگە تۇسكەن.
1943 جىلعى 3 ماۋسىمدا «لەنينگرادتى قورعاعانى ءۇشىن» مەدالىمەن ماراپاتتالعان. 1944 جىلى 12 ناۋرىزداعى «كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى» اتاعىنا ۇسىنىلعان ماراپات قاعازىندا رۇستەمبەكوۆتىڭ 1943 جىلدىڭ مامىرىنا دەيىن – 207, 1943 جىلدىڭ ماۋسىمىنا دەيىن – 232, 1944 جىلدىڭ ماۋسىمىنا دەيىن 269 جاۋ اسكەرىنىڭ كوزىن جويعانى تۋرالى مالىمەت جازىلعان. بىراق باتىر ۇل رەسمي ماراپاتقا قول جەتكىزە الماي, 1944 جىلى 20 تامىزدا اۋىر جاراقات الىپ, 24 تامىز كۇنى ماڭگىلىككە كوز جۇمدى.
كوزدەگەنىن ءمۇلت جىبەرمەگەن كۇيشى
سۇم سوعىس قانشاما تالانتتىڭ باعىن بايلادى. ونەر مايدانىندا رۋحانياتتىڭ جارشىسى بولۋعا ءتيىس ونەرلى ازاماتتار سوعىس دالاسىندا جاۋمەن جاعالاسىپ, قان كەشۋگە ءماجبۇر بولدى. سىبىزعىمەن كۇي تارتۋعا جارالعان ساۋساقتار مىلتىقتىڭ شۇرىپپەسىن باسۋعا داعدىلاندى. سونداي تالانتتى وعلانداردىڭ ءبىرى ءھام بىرەگەيى ىسقاق ۋاليەۆ ەدى.
1902 جىلى باتىس قازاقستان وبلىسىنا قاراستى كازتالوۆ اۋدانىندا دۇنيەگە كەلگەن كۇيشى ازامات 1934 جىلى الماتىدا وتكەن كوركەمونەرپازداردىڭ بايقاۋىندا ايگىلى احمەت جۇبانوۆتىڭ كوزىنە تۇسكەن.
احمەت جۇبانوۆ «وسكەن ونەر» كىتابىندا كۇيشىمەن العاشقى رەت 1934 جىلى كەزدەسكەنىن, وسىلايشا, سىبىزعىشىنى الماتىداعى وركەستر قۇرامىنا الىپ قالعانىن, كۇيشىنىڭ 1938 جىلى لەنينگرادقا بارىپ, «امانگەلدى» فيلمىنە دە تۇسكەنىن جازادى.
سىبىزعى مەن دومبىرانىڭ قۇلاعىندا قاتار ويناعان ىسقاق ۋاليەۆ قىرىق جاسىندا مايدانعا اتتاندى. 1944 جىلدىڭ 17 ناۋرىزىنا دەيىن مەرگەندەر ساپىنا جاۋمەن ارپالىسىپ, جاۋدىڭ 227 جاۋىنگەرىن جەر جاستاندىردى. كەۋدەسىنە ەكى مارتە «قىزىل جۇلدىز» وردەنىن قاداپ, سوعىس دالاسىندا شەيىت كەتتى.
باتىرلىعى باعالانباعان بايجانوۆ
ەرلىگى ەل ەسىندە ماڭگىلىك قالۋعا ءتيىس باتىرلار ساپىندا پاۆلودار وبلىسىنا قاراستى باياناۋىل اۋدانىنىڭ تۋماسى زەيتىن بايجانوۆ تا بار. «كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى» اتاعىنا ەكى رەت ۇسىنىلىپ, «لەنين», «قىزىل جۇلدىز» وردەندەرىمەن, «ەرلىگى ءۇشىن» مەدالىمەن ماراپاتتالعان باتىر ۇل 167-گۆارديالىق اتقىشتار پولكىنىڭ, 61-گۆارديالىق اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ قۇرامىندا لەنينگراد, قىرىم, ۆورونەج, زاپوروجە, نيكولاەۆ, ودەسساداعى شايقاستارعا قاتىستى. ءتورت دۇركىن جارالانعان باتىر ەكى رەت اۋىر جاراقات السا دا, ءوز وتىنىشىمەن مايدان دالاسىنان كەتپەدى. مايدانداعى ساربازدارعا ۇستازدىق ەتىپ, 50 مەرگەن تاربيەلەدى. 1944 جىلدىڭ 14 تامىزىنداعى ەسەپ بويىنشا مەرگەن بايجانوۆ قارسىلاستىڭ 248 ساربازى مەن وفيتسەرىنىڭ كوزىن جويعان. باتىر 1945 جىلدىڭ 16 قاڭتارىندا ماجارستاندى باسقىنشىلاردان ازات ەتۋ شايقاسىندا قازا تاپتى.
سۇيەۋبايدىڭ ۇلى يساتاي
قازاق بالاسىنا ىرىمداپ باتىردىڭ ەسىمىن قوياتىنى دا بەكەر ەمەس. قازاقتىڭ ايگىلى باتىرى يساتاي تايمان ۇلىنىڭ اتتاسى, ماڭعىستاۋلىق يساتاي سۇيەۋباەۆ تا ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا كەۋدەسىن جاۋعا باستىرماعان ەرجۇرەك ەرلەرىمىزدىڭ ءبىرى. وڭتۇستىك-باتىس مايداننىڭ 21-ارمياسىنىڭ 293-اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ قۇرامىندا العى شەپتە سوعىسقان يساتاي سۇيەۋباەۆ جاۋدىڭ 300 ساربازىن جويىپ, باتىرلىعىن الەمگە ايگىلەگەن ەدى. سوعىس ۋاعىندا يساتايعا اقىندار ولەڭ ارناپ, بۇكىل گازەت جارىسا ماقالا جازعان. ماسەلەن, «سوتسياليستىك قازاقستان» (قازىرگى «Egemen Qasaqstan») گازەتىنىڭ 1943 جىلدىڭ 20 تامىزىنداعى №171 سانىندا ءا.نىلدىباەۆتىڭ ء«ولىمدى جەڭگەن ءومىر» اتتى ماقالاسى جارىق كورگەن. وندا:
«كوماندير يساتايدى ءسۇيىپ تۇرىپ, فاميلياسىن سۇرادى.
– يساتاي سۇيەۋباەۆ.
– ناعىز ەر ەكەنسىڭ, دوسىم! ءبىر ءوزىڭ 300 ءفريتستى ءولتىردىڭ!
– مۇمكىن ەمەس!
– راس, باۋىرىم, ءدال 300!
تانك تاعى دا العا جىلجىدى. ءبىر ءدوڭنىڭ شىعىس جاق بەتىندەگى بلينداجداردى, اتىس ۇيالارىن «كۆ» تالقانداي جونەلدى. نەمىستەر بەتى اۋعان جاققا قاشتى. يساتاي ون ادامعا ارنالعان وقتى جالعىز ءوزى اتىپ تاۋىستى», دەلىنەدى.
توعىز جەردەن جارالانسا دا, مايدان دالاسىنان كەتپەگەن باتىر ۇلدىڭ وسى ەرلىگى «كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى» اتانۋعا لايىق ەدى. بىراق وعان دا ءتيىستى اتاعى بۇيىرعان جوق!
ءسوز سوڭى: قىرعان جاۋى جۇزگە جەتپەگەن تالاي سارباز «كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى» اتاعىن ولجالاعان. ول سوزىمىزگە 1987–1988 جىلدارى ماسكەۋدىڭ اسكەري باسپاسىنان جارىق كورگەن «گەروي سوۆەتسكوگو سويۋزا» دەگەن ەكى تومدىق دالەل بولا الادى. قاراڭىز: «ارحيپوۆ ۆاسيلي ستەپانوۆيچ. رۋسكي. پۋلەمەتچيك. پري وتراجەني كونتراتاكي پروتيۆنيكا ۋنيچتوجيل نەسكولكو دەسياتكوۆ گيتلەروۆتسەۆ» ء(ى تومنىڭ 81-بەتى); بەلوۋسوۆ پاۆەل الەكساندروۆيچ. رۋسكي. اۆتوماتچيك. ۋنيچتوجيل نەسكولكو ۆراجەسكيح سولدات ء(ى تومنىڭ 146-بەتى), بلاجكۋن اندرەي فەدوروۆيچ. ۋكراينەتس. سترەلوك. ۆ رۋكوپاشنوي سحۆاتكە ۋنيچتوجيل نەسكولكو گيتلەرتسەۆ ء(ى تومنىڭ 146-بەتى). مۇنداي دەرەكتەردى كورگەندە جۇزدەگەن ءفاشيستىڭ كوزىن جويعان قازاقتىڭ جەتى باتىرىنىڭ ەرەن ەرلىگى ەلەنبەي قالعانىنا نالا بولاسىڭ!
قوش! ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ ءالى دە اشىلماعان اقتاڭداقتارى جەتەرلىك. 200-دەن اسا جاۋدى جايراتقان قازاقتىڭ باتىر ۇلدارىنىڭ سانى وسى جەتى كوكجالىمىزبەن تۇگەسىلمەيتىنى انىق. ماسەلەن, بۇل ماتەريالدا 2022 جىلى مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ جارلىعىمەن «حالىق قاھارمانى» اتاعىنا يە بولعان ەكى باتىرىمىز, ياعني نەمىستىڭ 397 ساربازىن قىناداي قىرعان تولەۋعالي ابدىبەكوۆ پەن 281 ءفاشيستى جەر جاستاندىرعان ىبىرايىم سۇلەيمەنوۆ سەكىلدى مەرگەندەرگە توقتالعان جوقپىز. جەڭىستىڭ 80 جىلدىق مەرەكەسىنە وراي ەرلىگى ەلەنبەي قالعان قاھارماندارىمىزدىڭ قاتارىن ەلدىڭ ەسىنە تاعى ءبىر مارتە سالۋدى عانا ماقسات تۇتتىق...
