سادىبەك اعامىزدىڭ جىلقى ت ۇلىگىنە قۇمار بولۋىنا سەبەپ, اۋەلى بالا كۇنىنەن وقىعان حالقىمىزدىڭ باتىرلىق داستاندارى ەكەن. مىسالى, «توعاي سايىن مىڭ جىلقى, ەسەبى جوق كوپ جىلقى, جيدەلى بايسىن دالاسى, ءوز الدىنا ءبىر بولەك, تورىسى مەن قاراسى, ايداي بولىپ كورىنگەن, بوزى مەنەن الاسى» دەپ «الپامىس باتىر» جىرىندا ايتىلاتىن جىر شۋماقتارىن كۇنى بۇگىنگە دەيىن جاتقا بىلەدى.
– «قازانات» دەگەن ءسوزدى العاش 60-جىلدارى بەس جاسىمدا اكەمنىڭ اۋزىمنان ەستىدىم, – دەيدى ساكەڭ. «بالاپان ۇيادا نە كورسە, ۇشقاندا سونى ىلەدى» دەگەندەي, اعامىزدىڭ اكەسى تۇگەل قۇمار ۇلى جارىقتىق جىلقىعا جانى قۇمار ادام ەكەن. قان مايداننان امان ورالىپ, ۇجىمشاردىڭ جىلقىسىن باعىپتى. تۇكەڭدى بىلەتىندەر «كورگەن-بىلگەن, ويعا تۇيگەنى كوپ, اڭگىمەنى قالاعان كىرپىشتەي ەتىپ, جۇيەلەپ ايتىپ وتىراتىن كورەگەن كىسى ەدى», دەيدى.
جاپ-جاس سادىبەككە ۇزىن قۇرىعىن ۇستاتىپ قويىپ, كەزىلىپ جاتقان كەريمىق بوزانباي جۇرتىنىڭ بوزالا تاۋلارىنا قاراپ تۇرىپ: «مىناۋ قازاقتىڭ ۇلان-عايىر دالاسىن ءبىزدىڭ باتىر بابالارىمىز نايزانىڭ ۇشىمەن, بىلەكتىڭ كۇشىمەن عانا قورعادى دەسەڭدەر قاتەلەسەسىڭدەر. ات – ەردىڭ قاناتى. ياعني, ازاماتتىڭ ارى مەن نامىسىن قولدان بەرمەيتىن قازاقتىڭ قازاناتتارى بولعان. قازىر سول اتتار كوزدەن بۇل-بۇل ۇشىپ, تۇقىمى قۇرىپ بارادى. قازاق قازاناتقا قارىزدار» دەيدى ەكەن اكەسى. ونىمەن قويماي «استىڭعى ەرنى جەر تىرەپ, ۇستىڭگى ەرنى كوك تىرەپ...», «كولدەنەڭ جاتقان كوك تاستى تىكتەپ تيگەن تۇياعى ساز بالشىقتاي يلەگەن...» دەپ جىر تولعايدى.
وسىلاي ءسابي قيالىمەن قازاناتتى ەرتتەپ ءمىنىپ, قۇبا جوننىڭ سەلەۋىن ات باۋىرىندا ويناتىپ ەسەيگەن سادىبەك ات جالىن تارىپ مىنگەن سوڭ, جىلقىعا دەگەن قۇمارلىعى ازاماتتىق ۇستانىمىنا اينالدى. «جىلقىدا دا جىلقى بار, قازاناتى ءبىر بولەك» دەگەندەي, ساكەڭنىڭ پايىمداۋىنشا, قازىر الەمدە جىلقىنىڭ 200-دەن استام اسىل تۇقىمى بار. ولار: اعىلشىن, اراب, امەريكا, گونوۆەر, ورىس, ت.ب. دەپ كەتە بەرەدى. ال قازاقتىڭ قازاناتى بۇلاردان ارتىق بولماسا كەم ەمەس. ويتكەنى قازاق قازاناتىنىڭ بويىندا توزىمدىلىك, جۇيرىكتىك جانە ماڭعازدىق بار. بۇل جاعىنان كەلگەندە قازانات قازاقتىڭ مىنەزىنە, بولمىسىنا ۇقسايدى. مىسالى, قازىرگى «اداي», «قوستاناي» تۇقىمدارى قازاق قازاناتىنىڭ جالعاسى. بىلە بىلسەڭىز, قازىر الەمگە تانىمال اعىلشىن جىلقىلارىندا قازاناتتىڭ قانى بار ەكەن. اعىلشىندار ەرتەدە اسىل تۇقىمدى ارعىماقتاردى ءبىزدىڭ سايىن دالادان الىپ كەتكەن. ولاردىڭ ۇتقانى سول – قازاناتتىڭ ۇرپاعىن كوبەيتىپ, اسىلداندىرا ءبىلدى. سونىڭ ارقاسىندا ولار الەمگە تانىلدى, دەيدى قازاناتتانۋشى اعامىز.
وسى ورايدا, سادىبەك تۇگەل ۇلىنا «ساكە, قازاق حالقىنىڭ گەنەولوگيالىق تۇيسىگى مەن جادىسى جىلقىتانىمعا قۇرىلعانى انىق. حالقىمىز قازىرگىدەي تەحنوكراتتىق زاماندا وسى قابىلەتىنەن اجىراپ بارا جاتىر. سونى قالپىنا كەلتىرۋدىڭ قانداي جولى بار؟» دەگەن سۇراق قويدىق. اعامىز ايتادى:
– قازاق تانىمى مەن جىلقى ءىلىمى ءبىر-بىرىنە ۇشتاسىپ جاتقان ۇلكەن عىلىم. بۇنىڭ سان عاسىرلىق مەكتەبى بولعان. قازىر وسى السىرەپ بارادى. بىراق ونى قالپىنا كەلتىرۋدىڭ ءبىرى تەتىگى – قازىرگى ۇلتتىق سپورت تۇرلەرىنىڭ نەگىزگى ۇستىنى «ات ويىندارىن» جۇيەلى تۇردە مەملەكەت قولعا الىپ, باعدارلاما جاساپ, ارنايى جىلقى ينستيتۋتىن اشۋ كەرەك. ويتكەنى ءبىزدىڭ ۇلتتىق سپورت تۇرلەرىنىڭ 90 پايىزى اتقا قاتىستى وينالادى. بۇل سالانىڭ قيىندىعى دا, قىزىعى دا وسىندا. سپورتشى قانداي شىمىر, مىقتى بولسا, ونىڭ الامان بايگەگە نەمەسە كوكپارعا قوساتىن اتى دا مىقتى, جارامدى بولۋى شارت. باسقا سپورتتا باپكەر تەك سپورتشىنى دايىنداسا, ۇلتتىق سپورتتا بىرنەشە باپكەر, بىرەۋى سپورتشىنى, ەندى بىرەۋى اتتى باپتايدى. مەن بىلەتىن ۇلتتىق ات سپورتىنىڭ 15 ءتۇرى بار: الامان بايگە, توق بايگە, قۇنان بايگە, جورعا جارىس, كوكپار, اۋدارىسپاق, تەڭگە الۋ, قىز قۋ, تاي جارىس, دونەن جارىس, قىز جارىس, جامبى اتۋ, ات ومىراۋلاتۋ, ات قۇلاعىندا وينايتىن «ەر جىگىت ويىندارى» دەگەن سياقتى...
اعامىز راس ايتادى. ۇزاق جىلعى وتارلاۋدىڭ سالدارىنان ۇلتىمىزدىڭ سانسىراعان ساناسىن سەرگىتۋدىڭ ءبىر جولى – جىلقىتانۋ ءىلىمىن بۇقارالىق سيپاتقا اينالدىرا وتىرىپ, ات سپورتى ويىندارىن دامىتۋ. بۇل تاراپتا مەملەكەتىمىز ەداۋىر جاقسى ىستەرگە جول اشىپ وتىر. سونىڭ ءبىرى – وتكەن جىلى ەلوردا تورىندە ۇيىمداستىرىلعان «كوشپەلىلەر ويىنى».
وسى ءبىر شارانىڭ ارعى جاعىندا العاش ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان جىلدارى ەلىمىزدە ات سپورتىن دامىتۋعا تەر توككەن سادىبەك سياقتى اعالاردىڭ ازدى-كوپتى ەڭبەگى جاتىر. ونى اتتاپ وتە المايسىز. مىسالى, وتكەن عاسىردىڭ 90-جىلدارى وسكەمەن قالاسىنان الماتىعا قونىس اۋدارعان ساكەڭ 1995 جىلى جاستار ءىسى, تۋريزم جانە سپورت مينيسترىنە ۇلتتىق سپورتتى دامىتۋدىڭ جول-جوباسىن نۇسقاپ حات جولدايدى. ءبىر قىزىعى, وسى حاتى قولداۋ تابادى. ءسويتىپ, مينيسترلىكتىڭ ءبولىم باستىعى ەلسيار قاناعاتوۆتىڭ ىقىلاس تانىتۋىمەن كەيىپكەرىمىز سادىبەك تۇگەل اعامىز جىلقىعا جانى جاقىن قيلان نۇرتازينوۆ, كەندەباي ابىشەۆ سىندى بىرقاتار جىگىتتەردىڭ باسىن قوسىپ ۇلتتىق ويىندار ەرەجەسىنىڭ العاشقى نۇسقاسىن جازىپ شىعادى.
ناتيجەسىندە, ءبىر جىلدان كەيىن, ياعني 1996 جىلدىڭ 1 ناۋرىزىندا الماتى قالاسىندا تۇڭعىش رەت قازاق اتبەگىلەرىنىڭ قۇرىلتايى شاقىرىلىپ, «ۇلتتىق ات سپورتى تۇرلەرى فەدەراتسياسى» قۇرىلادى. وسى قۇرىلىمنىڭ باسشىسى رەتىندە سادىبەك اعامىز قىرۋار ءىستىڭ ويداعىداي اتقارىلۋىنا ۇيتقى بولدى. اتاپ ايتار بولساق, ول باسقارعان 1998 – 2012 جىلدارى فەدەراتسيا 257 رەسپۋبليكالىق, 2411 وبلىستىق, اۋداندىق, اۋىلدىق جارىس وتكىزسە, وڭىرلەردە 13 ۇلتتىق سپورت مەكتەبى, 21 يپپودروم, 17 ات سپورتىنىڭ كلۋبتارى مەن ورتالىقتارىنىڭ جۇمىسى جاندانىپتى.
وسى جىلدارداعى جۇمىسى تۋرالى ساكەڭ: «ۇلتتىق سپورتپەن الەمدىك ارەناعا شىعا المايمىز دەگەندەر, ۇلت دەگەن ۇعىمنان ماقۇرىم, ورىستانىپ, ەۋروپالانىپ كەتكەندەردىڭ بوس دالباساسى ەكەن. ەڭ العاش 1996 جىلى ماجارستاندا ۇيىمداستىرىلعان الەم شاباندوزدارىنىڭ ءبىرىنشى فەستيۆالىنە قاتىستىق. الەم شاباندوزدارىنىڭ تۇڭعىش فەستيۆالىنىڭ باس جۇلدەسىنەن دامەلى 23 مەملەكەت ىشىنەن قازاقتىڭ جۇلدىزى وڭىنان تۋدى. كوكپار, قىز قۋ, اۋدارىسپاق, تەڭگە ءىلۋ سىندى ءتول ويىن تۇرلەرى بويىنشا وق بويى وزىپ شىقتىق. بۇرىن-سوڭدى مۇندايدى كورمەگەن ەۋروپالىقتار جاپىرىلىپ قۇلادى. اقىرىندا فەستيۆال تورەشىلەرى مەن قازىلار القاسى باس جۇلدەنى ءبىزدىڭ جىگىتتەردىڭ قانجىعاسىنا بايلادى», دەدى.
بۇل جەردە اتاپ جازۋعا تۇرارلىق دۇنيە – ەۋروپاعا قازاق جىگىتتەرى وزدەرىمەن بىرگە جىلقىنىڭ ەتنوگرافيالىق بولمىسىن دا الىپ بارعانى. ايتالىق, حالقىمىزدىڭ جىلقى مادەنيەتىنىڭ ۇلگىسى – ەر-تۇرمانى, ۇلتتىق كيىمى, جاساۋ-جابدىعى ت.ب. «وليمپيادالىق سپورت ءتۇرى كۇرەس پەن بوكسقا قاتىساتىن سپورتشىلار شەت مەملەكەتتەرگە ۇلتتىق سپورت مايتالماندارى سياقتى حالقىمىزدىڭ ەتنومۇراسىن الىپ بارمايدى. ۇلتتىق سپورتتىڭ ەرەكشەلىگى وسىندا» دەيدى اعامىز.
– وسى ورايدا ايتپاعىم دەيدى ساكەڭ, – قازىر ەلىمىزدە قالتالى ازاماتتاردىڭ جىلقى مالىنا دەگەن قىزىعۋشىلىعى ەرەكشە. مۇنىڭ پايداسى وتە كوپ, بىراق زيانى دا بار. ولاردىڭ جىلقىعا ميلليونداعان قارجى جۇمساپ, تۇقىمىن اسىلداندىرۋ جولىنداعى ارەكەتتەرىنەن ەشكىم جاپا شەكپەيدى. كەرىسىنشە, ءبىزدىڭ قولىمىز جەتپەي جۇرگەن جاعدايلاردى جەكەلەگەن مىرزالار اتقارىپ جاتسا, وعان قۋانعان دۇرىس. ال ەندى زياندى جاعىنا كەلسەك, بۇل ۇلكەن باسەكەلەستىككە ۇلاسىپ بارا جاتىر. ءبىر-بىرىنەن اسىپ تۇسپەك پيعىلداعى ارەكەتتەر اياقتان شالۋشىلىققا ۇلاسىپ كەتە مە دەپ تە قاۋىپتەنەسىڭ. قالتاسىندا اقشاسى باردىڭ ءبارى بىردەي جىلقى مالىنان, ونىڭ جان دۇنيەسىنەن حابارى بار دەپ ايتۋعا كەلمەيدى. بۇل جەردە اباي بولعان دۇرىس. مالدى اسىلداندىرامىن دەپ ءجۇرىپ, وپىق جەۋى دە عاجاپ ەمەس.
جوعارىداعى پىكىرگە بىزدە قوسىلامىز. بۇل – ۇلتىنىڭ بولاشاعىن, حالقىنىڭ كەلەشەگىن, قازاعىنىڭ قادىرىن بىلەتىن ادامنىڭ اۋزىنان شىعاتىن ءسوز. «بۇدان باسقا دا شەشىمىن تاپپاي جۇرگەن ماسەلەلەر دە بار, – دەيدى ساكەڭ. ۇلتتىق سپورتتىڭ تۇعىرى – اۋىل. دەمەك, ات سپورتىنىڭ دا قاينار كوزى – اۋىل تۇرعىندارى. اۋىلدا ناعىز تالانتتار, بولاشاق سپورتشىلار, كوكپارشىلار, بۇركىتشىلەر ءوسىپ كەلە جاتىر. الداعى ۋاقىتتا بارلىق وبلىس, اۋدانداردا ۇلتتىق سپورت مەكتەپتەرىن اشۋ قاجەت. ول ءۇشىن مامان تورەشىلەر قۇرامىن قالىپتاستىرۋ كەرەك. ۇلتتىق سپورت تۇرلەرىنىڭ ەرەجەلەرىن قايتادان قاراپ, ساراپتاۋ دا دا وسى كۇننىڭ وزەكتى ماسەلەسى».
سونداي-اق سادىبەك اعامىزدىڭ باستى ارمانى – ەلىمىزدە جىلقى ينستيتۋتىن اشۋ. «ەگەر ەلىمىزدە جىلقى ينستيتۋتى اشىلاتىن بولسا, ول جىلقى شارۋاشىلىعى جانە ۇلتتىق ات سپورتى تۇرلەرىمەن تۇبەگەيلى عىلىمي نەگىزدە شۇعىلدانار ەدى. سونىمەن قاتار ەلىمىزدەگى جىلقىنىڭ اسىل تۇقىمدى تەكتەرىن ساقتاۋ جانە كوبەيتۋ, ات سپورتىنا جارامدى تۇرلەرىن سۇرىپتاپ الۋ, كوكپار اتتارىن ءوسىرۋ, اسىرەسە جوعالىپ كەتۋدىڭ ءسال-اق الدىندا تۇرعان قازاناتىمىزدى قايتا قالىپتاستىرۋعا وسى ينستيتۋت بىردەن-ءبىر قاجەت», دەيدى ساكەڭ.
سونىمەن قاتار اعامىزدىڭ تاعى ءبىر پايىمى: ۇلتتىق سپورت ءتۇرى «ۇلتتىق» دەگەن سيپاتقا يە بولعاندىقتان, كيىم ۇلگىلەرى دە ۇلتتىق ناقىشتا بولۋى قاجەت. اتتىڭ جالىندا ناعىز قازاق جىگىتىنىڭ شاۋىپ كەلە جاتقانىن سەزىنۋى كەرەك بىلايعى جۇرت. قازىر ەلىمىزدە جاستاردى پاتريوتتىققا تاربيەلەۋ دەگەن سياقتى جالاڭ ۇرانشىلدىق باسىم, پاتريوتتىق دەگەننىڭ ءوزى قاراپايىم نارسەلەردەن تۇرادى. ۇلتتىق كيىم كيىپ, اسەم ورىلگەن توبىلعى ساپتى قامشىنى قولىنا ۇستاپ, بەدەرلى ابزەلمەن ەرتتەلگەن اتقا قونعان بوزبالا قالايشا رۋحتانبايدى, قالايشا ونىڭ جۇرەگىن ۇلتىنا دەگەن ماقتانىش كەرنەمەيدى.
ۇلتتىق سپورتتىق ويىندار تەك قانا جىگىتتەرىمىزدى باتىرلىققا تاربيەلەپ قويمايدى, ولاردى ءوز ۇلتىن, وتانىن سۇيەتىن, ەلى ءۇشىن جانىن قياتىن جاۋىنگەر, ۇلتجاندى ۇلان ەتىپ تاربيەلەيدى. ال, اكەلەرىمىز ءوز كەزەگىندە بالالارىن ۇلتتىق سپورتقا باۋلۋعا مىندەتتى. بۇعان ءاربىر اكە ءوز ۇلى الدىندا ادال اتقاراتىن پارىزى رەتىندە قاراۋى كەرەك. بۇل – سادىبەك تۇگەلدىڭ ءتۇيىن ءسوزى.
