كوللاجدى جاساعان – زاۋرەش سماعۇل ,«EQ»
قانقاساپ مايدان ورتاسىندا جۇرسە دە ەل جايى, بولاشاعى, ەر-ازاماتتارىنىڭ كوزقاراس-پايىمى ەسىنەن شىقپاعان. حات دەرەگىن سارالاساڭىز, د.قوناەۆ, ب.مومىش ۇلى, ج.شاياحمەتوۆ, ا.نۇسىپبەكوۆتەرمەن قاتار, ادەبيەت مايدانىنىڭ الىپتارى م.اۋەزوۆ, س.مۇقانوۆ, ع.مۇسىرەپوۆتەرمەن حات ارقىلى تىلدەسكەن, ءوز كوڭىلىندەگى كورىكتى ويلاردى جايىپ سالعان پەيىلىنەن اڭعاراسىز. مەملەكەتتىك ماڭىزى بار الەۋمەتتىك ماسەلەلەر باسىم. تۇنىق ويدىڭ تۇپقازىعى ەل بولاشاعىن جارقىن ەتۋدى مەڭزەيدى.
مۋزەي قورىنداعى حاتتاردىڭ باسىم بولىگى – باۋىرجان مومىش ۇلىمەن جازىسقان حاتتار. 1941 جىلى الماتى قالاسىنىڭ تۇبىندە جاساقتالعان 316-اتقىشتار ديۆيزياسى (كومانديرى گەنەرال-مايور ي.ۆ.پانفيلوۆ) قۇرامىندا مايدان شەبىنە اتتانعان قوس باتىردىڭ تانىستىعى وسى كەزدەن باستالىپ, سوڭىنان ۇلكەن دوستىققا ۇلاسادى.
سوعىس جاعدايىنا بايلانىستى ۇنەمى بەتپە-بەت جۇزدەسىپ, پىكىر الماسىپ وتىرۋعا مۇمكىندىك بولماعاندىقتان, قوس باتىر وزدەرىنىڭ امان-ساۋلىعىن, ءتۇرلى تاقىرىپتاعى وي-پىكىرلەرىن حات ارقىلى ءبىر-بىرىنە جولداپ وتىرعان. بىزگە جەتكەن حاتتاردىڭ جالپى سانى 300-دەي ەكەنىن ەسكەرسەك, ەكى تۇلعا اراسىنداعى بايلانىستىڭ قانشالىقتى تىعىز ەكەنىن اڭعارۋعا بولادى. حاتتار نەگىزىنەن توتە جازۋمەن جانە لاتىن گرافيكاسىمەن جازىلعان. وقىعان كەزدە مايدانداس اعا مەن ءىنى اراسىنداعى سىيلاستىق پەن قامقورلىقتىڭ جۇرەك شىمىرلاتار ىستىق لەبى ەسىپ تۇرعاندىعىن سانامەن سالماقتاۋعا بولادى. مالىك باۋكەڭنىڭ وزىنە عانا ەمەس, ونىڭ وتباسىمەن دە ءجيى حابارلاسىپ, باۋكەڭنىڭ اماندىعىن مايدانداعى احۋالدى حات ارقىلى جەتكىزىپ تۇرعان. مالىك باۋكەڭ ۇيىندەگى جامال جەڭگەسىنە جازعان ءبىر حاتىندا:
«قادىرلى جامال! جازعان حاتىڭىزدى الدىم. امانشىلىق بىلدىرگەنىڭىزگە ريزامىن. الداعى كۇندە دە حات جازىپ تۇرىسالىق.
مەن دە امان ساۋمىن. قىزمەت بۇرىنعى ورىنشا. باۋكەڭ دە امان, ول كىسى پودپولكوۆنيك اتاعىن الدى. وسى اتاعىمەن ءسىزدى دە قۇتتىقتايمىن. باۋكەڭ «وسى پودپولكوۆنيك دەگەندى قازاقشا بۇلجىتپاي اۋدارسا قىزىق-اۋ», دەپ كۇلەدى. كەيبىر قول تيگەن ۋاقىتتاردا باۋكەڭە بارىپ ەكى-ءۇش كۇن قونىپ جاتىپ قايتام, كۇن-ءتۇن وتىرىپ اڭگىمە سوعامىز. بۇل مايدانداعى دوستىقتىڭ بەلگىسى عوي. مايداندا قانمەن بەكىسكەن دوستىق جولداستىققا ەشنارسە دە تەڭ كەلمەيدى.
مەن جازۋشى بولماسام دا قازاق حالقى, ونىڭ تاريحى ءۇشىن كەرەك دەگەن ويمەن سوعىسقا قاتىسىپ جۇرگەن قازاق جىگىتتەرىنىڭ ءىسىن جازىپ ءجۇرمىن. قازاق حالقى بۇرىن مۇنداي جويقىن سوعىسقا ارالاسىپ اتاعى شىققان ەل ەمەس قوي. مىنا سوعىس قازاقتىڭ كىم ەكەنىن كوپكە تانىتتى. ولاي بولسا قازاق جاستارى جايىندا جازىلۋى كەرەك, ولاردىڭ مايدانداعى ەڭبەگى باعالانۋى كەرەك. وسى ماقساتپەن مەن «قازاق بالاسى» دەگەندى جازۋدامىن, ءوزى كوپ نارسە, بىراق كوركەم شىعارما ەمەس, تەك فاكتىلەر, ەپيزودتار, سوعىس مايدانداعى ەرلەردىڭ ءىسى. مۇندا 12 قازاق جىگىتى جايىندا ايتىلادى. ونىڭ باستىعى باۋكەڭ بولادى. 12-ءنىڭ ءىسى, ەرلىگى ءار تۇردە كورسەتىلگەن. «قازاق بالاسى» دەپ اتالۋىنا سەبەپ مىناۋ: كەشەگى يساتاي, ماحامبەت, كەنەسارى, ناۋرىزباي, بۇگىنگى جامبىلدار دا قازاق بالاسى, ولار دا حالقى ءۇشىن قىزمەت ىستەپ, تاريحقا اتىن قالدىردى. ولاردىڭ كەيىنگىگە قالدىرعان ءىسى, وسيەت-ونەگەسى, ونەرى بار.
ال بۇگىنگى باۋىرجان, سلامقۇلوۆ, بوزجانوۆتار دا قازاق بالاسى, بۇلار دا حالقى, ەل-جۇرتى, اعايىن دوستارى ءۇشىن ءتوسىن وققا ۇستاپ, نەمىس فاشيستەرىنە سوققى بەرۋدە, ەرلىك ونەرلەرى دە كوپ. بۇلار دا قازاق بالاسى. ەندەشە بۇلار جايىندا دا جازىلۋى كەرەك. وسى ماقساتپەن «قازاق بالاسى» دەپ كوپ ماتەريالدى جيناپ جازدىم. مۇنىمدى ءسابيت پەن مۇحتاردىڭ بىرىنە بەرمەكپىن. رومان ەتسىن دەگەن وي بار.
«مەنىڭ مايدانداعى دوستارىم» دەگەن كۇندەلىك داپتەردەن الىنعان ءۇزىندى اڭگىمەلەر «سوتسياليستىك قازاقستاننىڭ» 16, 20, 22 سەنتيابردەگى سانىندا شىققان. وقىعان بولارسىز. وندا باۋكەڭ جايىندا دا ايتىلادى.
قۇرمانبەك امان-ساۋ ءجۇرىپ جاتىر. بىرقىدىرۋ اڭگىمەم – وسى. تاعى حات جازام. باقىتقا كوپ سالەم. جولىققانشا حوش-ساۋ بولىڭىز.
سالەممەن مالىك».
14.11.42 ج.
993 پولەۆايا پوچتا,
چاست 612, گابدۋللينۋ م.
مالىك جامالعا جازعان حاتتارىندا ۇنەمى باۋكەڭنىڭ ەرلىك ىستەرىن, ازاماتتىعىن, قايسارلىعىن تامسانا ايتۋمەن بولادى: «مەن بۇرىن باۋىرجاندى, شىنىن ايتقاندا, بىلمەۋشى ەدىم. ول ەكەۋىمىزدى تانىستىرعان جەر كوكالا ءتۇتىنى بۇرقىراعان مايدان بولدى. باتىرلىق, ەرلىك, وجەتتىك – ءبىر كىسىنىڭ بويىندا بولاتىن قاسيەت ەمەس. سول سياقتى مىنەزى ماۋا, كوڭىلى شات, مىنەزى مەيىرىمدىلىك قاسيەت تە ەكىنىڭ بىرىندە بولا بەرمەيدى. ادامداعى وسى ەكى قاسيەت ءبىر كىسىنىڭ تۇلعاسىنان تابىلۋى وتە سيرەك. بىراق وسى ەكى قاسيەتتىڭ ەكەۋى دە باۋىرجاندا بار. مەن مۇنى جاقسى بىلەمىن. مەن جازۋشى ادام ەمەسپىن. ەگەر جازۋشى يا اقىن بولسام, كوك كۇمبەزدى قاعاز ەتىپ, كوكالا داريانى سيا ەتىپ «باتىرىم باۋىرجان» دەگەن حيكايا دا جازعان بولار ەدىم», دەيدى جەڭگەسىنە ىشكى سىرىن اقتارا وتىرىپ.
باۋكەڭ مەن مالىكتىڭ اراسىنداعى حاتتاردى وقىعان كەزدە قوس باتىردىڭ ءبىر-بىرىنە دەگەن قۇرمەتى مەن سىيلاستىعىنىڭ كۋاسى بولاسىڭ. مالىك حاتىن «قادىرلى باۋكە!», «باۋكەش!», «ارداقتى باۋكەش!» دەپ باستاسا, اعاسى باۋىرجان وعان «مالىگىم!», «قارا تەنتەگىم-مالىگىم!» دەپ جازادى.
تاعىدا قوس باتىردىڭ جازىسقان حاتتارىنا نازار اۋدارايىق:
«ارداقتى باۋكە! امانشىلىق. نۇسىپبەكوۆ ارقىلى جولداعان حاتىڭىز بەن سۋرەتىڭىزدى الدىم, كوپ راحمەت. بۇدان بۇرىن ءبىر حات جازىپ, جولداعام, العان بولارسىز. مەنىڭ باياندامام وسى ايدىڭ 21-ىندە بولادى, وعان بەرگەن ۋاقىتى ەكى-اق ساعات. وسىنداي قىسقا ۋاقىتتا بۇكىل قازاق حالقىنىڭ وتكەندەگى جانە بۇگىنگى ەرەن باتىرلىق تراديتسيالارى تۋرالى ايتىپ شىعۋ قيىن دا بولادى-اۋ دەپ وتىرمىن. سوندىقتان مەن باياندامانى قاعازعا جازدىم, وسى حات جازىپ وتىرعان قاعازداي ۇلكەن 35 بەت بولدى, باياندامادا مىنالاردى كورسەتتىم:
- قادىرلى وتان سوعىسى مايدانىندا جۇرگەن ايتۋلى باتىر قازاقتاردىڭ ەرلىگى, باتىرلىعى, وتاندى, ەل-جۇرتتى ءسۇيسىندىرۋى جانە ولاردىڭ ار-نامىس, ابىروي دەگەندى قاس جاۋمەن جاۋىنگەرلەرشە سوعىسۋى. بۇلارعا ناقتىلى-ناقتىلى دالەلدەر كورسەتتىم. وسى سياقتى ەرلىك جاساۋشىلىقتار بۇگىن عانا پايدا بولدى ما؟ جوق, ول حالىق جاساعاننان بەرى كەلە جاتقان سالت-ءداستۇر دەدىم دە تاريحقا قاراي قول سوزدىم.
- قازاق حالقىنىڭ باتىرلارى ەدىگە, قوبىلاندى, ەر تارعىن تاعى باسقالارىنىڭ حالىق ءۇشىن, حالىقتىڭ بوستاندىعى, باقىتى ءۇشىن سوعىستارى. بۇل باتىرلار – ءبىزدىڭ ماقتانىشىمىز.
- قازاقتىڭ حالىق باتىرلارى ەسىم حان, قاسىم, تاۋكە, سىرىم داتوۆ, يساتاي, ماحامبەت, كەنەسارى, ەسەت, بەكەت, امانگەلدىلەردىڭ ەرلىك ىستەرى. ولاردىڭ سوعىستارى, باتىرلىقتارى. سول كەزدەردەگى الەۋمەتتىك حال-جاعدايلارى, ەل تۇرمىسى, قىسقاسى جاعالاي شابىس قۇبا قالماق زامانىنان باستاپ وكتيابرگە دەيىنگى, قازىرگى ەرلىك ىستەر. بۇلاردىڭ بارىنە كوپتەگەن تاريحي فاكتىلار, دالەلدەمەلەر كەلتىرىپ, جىرلاردان ءۇزىندى ەنگىزدىم جانە ولاردىڭ ىستەگەن ىستەرىنە وزىمشە ءتۇيىندى قورىتىندىلار جاساعان بولدىم. شوقان ءۋاليحانوۆ پەن اباي تۋرالى دا ايتتىم. قىسقاسى, اۋزىمدى تولتىرا قازاق بالاسى, قازاق ەلى باتىر ەل, ول سانداعان جاۋىن جەڭگەن, كەرەمەت مىقتى ەل دەپ كورسەتۋگە تىرىستىم. بۇرىن كەيبىر بايانداماشىلار بايانداما جاساي قالسا, ءبىز وتكەندە ناشار ەدىك, ءمۇساپىر ەدىك دەيتىن ەدى عوي. مەن وسى سوزدەن قاشتىم, قايتا وعان قاراما-قارسى – ءبىز باتىر ەلمىز دەگەن ناقتىلى سوزدەردى باسا ايتتىم.
- قازاقستان سوۆەت داۋىرىندە دەگەنگە قىسقا عانا توقتالدىم.
- وتان سوعىسىندا تاماشا قولباسشىلارىمىز بار, اسقان اقىلدى, ايلالى, باتىر, ەرجۇرەك كومانديرلەرىمىز بار دەپ مىسالعا باۋكەڭدى مولىنان كورسەتتىم. «وسەر ەلدىڭ بالاسى ءبىرىن ءبىرى باتىر دەر» دەگەن عوي, وسى باياندامامدا ءتىلدىڭ جەتكەنىنشە پولكوۆودەتس باۋىرجان دەگەندى باسا ايتىپ, ونىڭ ادامگەرشىلىك, باتىرلىق وبرازىن مولىنان قامتىدىم عوي دەيمىن. مۇنىما ءسىز ۇرسارسىز, ونى ءوزىڭىز بىلەسىز. بىراق مەنىڭ شىندىقتى جاسىرۋعا پراۆوم جوق.
باياندامانى تىنداۋشىلارعا: قازاق دەگەن باتىر ەل ەكەن, وتكەندە دە كوپ باتىر بولسا, بۇگىن دە سونداي ەكەن. مىناۋ مومىش ۇلى دەگەنى وتە كەرەمەت ەكەن, دەگەن ۆپەچاتلەنيە قالدىرسام بولعانى. «تام گدە وبورونياەتسيا باۋردجان ي ەگو بويتسى, ۆراگ نە پرويدەت; تام گدە ناستۋپاەت باۋردجان ۆراگ نە ۋستويت», دەدىم عوي ءبىر جەرىندە. باياندامانى مىناداي سوزبەن اياقتادىم: «بۋدەم دراتسيا س نەمەتسكيمي زاحۆاتچيكامي تاك, چتوبى ۆەس سوۆەتسكي نارود ي ۆەليكي ستالين س گوردوستيۋ سكازالي: «مولودتسى, كازاحي!». باياندامانىڭ ۇزىن-ىرعاسى وسىنداي. ءوزىم ءتىلىم جەتكەنشە ورىسشا جازدىم. مۇندا كەلگەن جولداستارعا وقىپ بەرىپ ەم, ۇناتقاندىق ءتۇر ءبىلدىردى. ال باياندامانى سويلەردە قالاي بولارىن بىلمەيمىن. شىنىندا مەن تاريحشى (يستوريك) ادام ەمەسپىن گوي. سوندىقتان كەمشىلىگى دە بولار. تاريحىمىزدى, باتىرلارىمىز جايىندا تاريحشىلار جازعانشا كوپ زامان بار, سوندىقتان ولاردىڭ جازعانىنا دەيىن ءوزىمىزدىڭ دە ءىس ىستەي بىلگەنىمىز جاقسى ەمەس پە؟ وسىنداعى جيىنعا كوپتەگەن قازاقتار كەلگەن ەكەن. ءبارى دە ءسىزدىڭ اتىڭىزدى حالىق ماقتانىش تۇتادى, قازاقتان ءبىرىنشى پولكوۆنيك دەپ. ولاردىڭ سۇراۋى بويىنشا, باۋىرجان جايىندا, پانفيلوۆشىلار جايىندا مەن ولارعا كونسۋلتاتسيا بەرۋدەمىن. ءبىر قىدىرۋ سوزدەر وسى. تاعى حات جازارمىن.
جالعاباي ءىنىڭىز
مالىك. 16/VII/43 ج. موسكۆا».
مالىك عابدۋللين مەن باۋىرجان مومىش ۇلى اراسىنداعى رۋحاني بايلانىس بەيبىت زاماندا دا جالعاستى. مالىك باتىر دۇنيەدەن وزعاننان كەيىن 60 جىلدىعى اتالماي قالعاندا جوقشىسى بولعاندا وسى باۋكەش اعاسى ەدى.
قوس باتىردىڭ ءومىرى مەن ەرلىگى ءبىزدىڭ جادىمىزدا ماڭگى ساقتالىپ, كەلەر ۇرپاققا ۇلگى-ونەگە بولىپ قالماق.
جەڭىستىڭ 80 جىلدىعى مەن مالىك باتىردىڭ 110 جىلدىعى قارساڭىندا باۋىرجان, مالىك, رامازان ەلەباەۆ, تولەگەن توقتاروۆ, گەنەرال پانفيلوۆ, تاعى باسقا ەرلەردىڭ ونەگەلى عۇمىرىن, شىنايى ادامي بەينەسىن كورسەتەتىن فيلم, ساحنالىق تۋىندىلار جارىق كورسە, جاس ۇرپاقتى وتانشىلدىققا, حالىقتار دوستىعىنا, ەرلىككە تاربيەلەۋدىڭ تاپتىرماس قۇرالى بولار ەدى.
مەيرامگۇل جولاۋشينا,
م.عابدۋللين مۋزەيىنىڭ باس قور ساقتاۋشىسى,
مادەنيەت سالاسىنىڭ ۇزدىگى
