قان تامىرعا قوڭىر مۇڭ قۇيار, ۇلتتىق رۋحتى مازداتار بەلگىلى كۇيدىڭ ءبىرى – «قوسباسار». كۇي تاريحى قات-قابات قيقۋلى كەزەڭنىڭ كۇمبىرىنە تولى. القيسسا, 1930 جىلى «سوزاق كوتەرىلىسى» بولىپ, تاما رۋىنىڭ باتىرى سۇلتانبەك شالاق ۇلى باستاعان كوتەرىلىسشىلەر گولوششەكين ساياساتىنا قارسى تۇرادى, سوعىس اشادى. كوتەرىلىستە سوزاق حالقىنىڭ ۇشتەن ءبىرى قىرىلىپ, ادام ايتقىسىز ناۋبەت ورنايدى. الاپات ارپالىس اراسىندا سۇگىر كۇيشىنىڭ دە تۋىستارى بولىپ, بوزداقتار قىرشىنىنان قيىلىپ جەر قۇشادى. وپات بولعاندار اراسىندا كۇيشىنىڭ تۋعان-تۋىستارى, جەگجاتتارى بولادى. شەجىرەلى كۇي تاريحى حاقىندا ءمادي بايداۋلەتوۆ ءبۇي دەيدى: «سۇكەڭدە بىرنەشە «قوسباسار» بار. مۇنىڭ نەگىزىندە سوزاق كوتەرىلىسىنىڭ قاسىرەتى, زۇلمات جىلداردىڭ مۇڭ-زارى جاتىر. العاش كەڭەس وكىمەتى ورناعان كەزدە بيلىك باسىنداعىلارعا كۇيشىنىڭ كوڭىلى تاۋىرلەۋ بولعان. ءوزى اۋىلناي سايلانادى. بىراق كەيىن ولاردىڭ ءىسى باسقاشا ءورىس الىپ بارا جاتقانىن ءتۇسىنىپ, اياعىن تارتادى. اسىرا سىلتەۋ اسقىنعان كەزدە جۇرتتىڭ مالىن تارتىپ العان زورلىق-زومبىلىققا جانى كۇيەدى. 1932 جىلعى اشارشىلىقتا ەل باسى اۋعان جاققا بوسىپ, قۇم-قۇمنىڭ ىشىندە شەگىرتكە, تاسباقا جەگەنىن, ءبىر كەزدەگى بايبىشەلەر بۇتانىڭ تۇبىندە بالاسىن كەۋدەسىنە باسىپ قۇشاقتاعان كۇيى قاتىپ ولگەنىن ءوز كوزىمەن كورگەن. حالىقتىڭ اشۋ-ىزاسى 1933 جىلى سوزاق كوتەرىلىسىنە ۇلاسادى. سول قاقتىعىستا قارۋسىز قانشاما ادام جازىقسىز قىرىلىپ, قانى سۋداي اعادى. سۇكەڭنىڭ دوس-جاراندارى, ۇزەڭگىلەس-قۇرداستارى, ەت-جاقىندارى مەرت بولادى. «قوسباسار» – وسىنداي قوس وقيعانى سۋرەتتەگەن سۇگىردىڭ جان جاراسى ەدى». شىنىندا, شەر-شەمەننەن تۋعان تولاعاي ونەر سول ءبىر ناۋبەت جىلداردىڭ بەينەسىن ايشىقتايدى, ءوز ءومىرىڭنىڭ تەرەڭ قاتپارلارىن اشىپ, جان قۇزارىنا جول سىلتەيدى. بالكىم, ونەر مۇراتىنىڭ بيىگى دە وسى بولار.
ال كۇي اتاسى قۇرمانعازىنىڭ ءومىرى اتتىڭ جالى, تۇيەنىڭ قومىندا وتكەن. كۇيشى تۋدىرعان ونەردىڭ تاقىرىپتارى دا سان قيلى. سونىڭ ءبىرى – «كىسەن اشقان» كۇيى. احمەت جۇبانوۆتىڭ «قۇرمانعازى كۇيلەرى قالاي شىققان؟» اتتى زەرتتەۋ كىتابىندا الۋان تاعدىردان تۋعان كۇيگە توقتالادى. «قۇرمانعازى ورال تۇرمەسىندە جاتىپ قالادى. ءبىر كۇنى قىسقى سەرۋەن كەزىندە لاۆوچكين دەگەن ورىس تۇتقىنىمەن تانىسادى. ول «اق پاتشاعا ءتىل تيگىزگەنى ءۇشىن» قامالعان ورىس جۇمىسكەرى بولىپ شىعادى. ءوزى قازاق اراسىندا كوپ بولعان, قازاقشاعا سۋداي ەكەن. بىردە تۇرمە كۇزەتشىلەرىنىڭ ءبىرى لاۆوچكينگە شەشەسى كەلگەنىن حابارلايدى. ول تۇرمە باستىقتارى ۇلىقسات ەتكەن بولمەگە بارىپ, شەشەسىمەن كورىسەدى. شەشەسى ءپىسىرىپ الىپ كەلگەن تاماقتارىن نادزيراتەلدىڭ كوزىنشە بالاسىنا بەرەدى. ءبىر ناننىڭ ىشىندە بولات ارا بارىن ىممەن بىلدىرەدى. شەشەسى قوشتاسىپ كەتكەن سوڭ, لاۆوچكين تاماقتاردى كامەراعا الىپ كەلىپ, بولعان جايدى قۇرمانعازىعا باياندايدى. ەكەۋى قاشۋ جوسپارىن جاساپ, ويلارىن وزدەرىنە ءىشتارتىپ جۇرگەن (قۇرمانعازىعا دومبىرا اكەلىپ بەرگەن) نادزيراتەلگە بىلدىرەدى. ول بۇلارعا جاردەمدەسۋگە ۋادە بەرەدى». وسىلايشا, تۇرمەدەن قاشقان قوس تۇتقىن سايدىڭ بويىنا كەلەدى, كۇيشى كىسەنىن الىپ وتىرعاندا, جارانىڭ اۋزى اشىلىپ, ءتۇنى بويى اۋىرىپ ۇيقى بەرمەيدى. جۇرۋگە دە مۇمكىنشىلىك بولمايدى. سول اۋىرتپالىق تۇسىندا «كىسەن اشقان» كۇيى تۋادى.
«كىسەن اشقان» – كۇيدىڭ اتى,
كۇي يەسى – قۇرمانعازى.
«كىسەن اشقان» – سىيدىڭ اتى,
سىي يەسى – قۇرمانعازى.
دىبىستايدى ۇلى وركەستر
باباسىنىڭ دىبىسىمەن.
تىنىستايدى ۇلى وركەستر
داناسىنىڭ تىنىسىمەن».
جۇبان مولداعاليەۆ جىرلاعانداي, قايسار بابانىڭ جان ۇنىمەن, جۇرەككە ارتقان جۇگىنەن تۋعان ومىرشەڭ كۇي ۇلى وركەسترمەن تىنىستاعاندا, ەل شەجىرەسىنىڭ ءبىر پاراسىن بىزگە شەرتەدى.
شەرلى كۇيلەر تىزبەگى تولاسسىز, مول. جەتىم قىزدىڭ زارىنان, تاعدىر تاۋقىمەتىنەن تۋعان تولەگەن مومبەكوۆتىڭ «سالتانات» كۇيى, قانقاساپ زاماندا بوستاندىققا ۇمتىلعان حالىقتىڭ زارىنان دۇنيەگە كەلگەن دينا نۇرپەيىسوۆانىڭ «ون التىنشى جىل» كۇيى, الاش ارىستارىن وققا بايلاعان كورسوقىر زامانعا كەيىستىكتەن, اششى قايعىدان تۋعان ابىكەن حاسەنوۆتىڭ «قوڭىرى» پىكىرىمىزگە دالەل, سوزىمىزگە تۇزدىق. ءداۋىر دۇنيەگە اكەلگەن دەگدار تۋىندىلار ۇلت تامىرىن قوزعار, رۋحاني وشاعىمىزدى مازداتار, كەيىنگىنىڭ كوكىرەگىنە كورىكتەي قۇيىلار, تەك اجال قۇشپاس, عاسىر مىنبەرىنەن جوعالماس.
