مادەنيەت – ادامزات دامۋىنىڭ اجىراماس بولىگى
ول ماتەريالدىق جانە ماتەريالدىق ەمەس قۇرامداس بولىكتەردەن تۇرادى. ماتەريالدىق مادەنيەت فيزيكالىق وبەكتىلەر ارقىلى كورىنىس تاپسا, ماتەريالدىق ەمەس مادەنيەت قوعامنىڭ رۋحاني قۇندىلىعىنىڭ نەگىزىن قالىپتاستىرادى.
قازىرگى زامانعى جاھاندانۋ جاعدايىندا بۇل ەكى مادەنيەت ءتۇرىن ساقتاۋ جانە دامىتۋ وتە ماڭىزدى. ماتەريالدىق مادەنيەت تاريحي مۇرالاردى قورعاۋدى تالاپ ەتسە, ماتەريالدىق ەمەس مادەنيەت ۇلتتىق داستۇرلەر مەن رۋحاني قۇندىلىقتاردى ساقتاۋعا باعىتتالادى.
جاھاندانۋ ءداستۇرلى قۇندىلىقتار مەن ءومىر سالتىنا قاتتى ىقپال ەتۋدە. سوندىقتان ماتەريالدىق ەمەس (رۋحاني) مادەني مۇرانى ساقتاۋ ماسەلەسى ەرەكشە وزەكتى بولىپ تۇر. ءداستۇرلى بىلىمدەر, ءتىل, ادەت-عۇرىپتار, قولونەر جانە ورىنداۋشىلىق ونەرلەر تەك قانا ۇلتتىق بىرەگەيلىكتىڭ ماڭىزدى ەلەمەنتتەرى عانا ەمەس, سونىمەن قاتار رۋحاني بايلىعىمىزدىڭ دا قاينار كوزى.
قازاقستان 2003 جىلعى 17 قازاندا پاريجدە قابىلدانعان «ماتەريالدىق ەمەس مادەني مۇرانى قورعاۋ تۋرالى» كونۆەنتسياسىنا قوسىلىپ, وسى باعىتتاعى شارالاردى جۇزەگە اسىرۋدا.
قازاقستاندا 2004-2011 جىلدارى جۇزەگە اسىرىلعان «مادەني مۇرا» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى اياسىندا ەل تاريحىنداعى ۇلتتىق مادەنيەتتى زەرتتەۋ, قالپىنا كەلتىرۋ, دامىتۋ جانە ناسيحاتتاۋ باعىتىندا اۋقىمدى جۇمىستار اتقارىلدى. بىراق ءالى دە شەشىلمەگەن ماسەلەلەر بار.
2013 جىلى «ماتەريالدىق ەمەس مادەني مۇرانى قورعاۋ جانە دامىتۋ جونىندەگى» تۇجىرىمداما ۇلتتىق مادەني مۇرانى جۇيەلى تۇردە زەرتتەۋگە, ساقتاۋعا جانە ناسيحاتتاۋعا مۇمكىندىك بەردى. قازاق حالقىنىڭ ءداستۇرلى ونەرى, فولكلورى, ۇلتتىق ويىندارى, قولونەرى جانە ادەت-عۇرىپتارى عىلىمي تۇرعىدان زەرتەلىپ, حالىقارالىق دەڭگەيدە مويىندالدى.
2014 جىلدان باستاپ قازاقستان يۋنەسكو-نىڭ قورعاۋىنا الىنعان 14 ماتەريالدىق ەمەس مادەني مۇرا ەلەمەنتتەرىن تىركەدى. ولاردىڭ ىشىندە «قازاقتىڭ ءداستۇرلى دومبىرا كۇي ونەرى», «كيىز ءۇي», «ايتىس», «ناۋرىز», «قۇسبەگىلىك», «قازاق كۇرەسى», «اسىق ويىنى» سياقتى داستۇرلەر بار. بۇل – قازاق حالقىنىڭ مادەني مۇراسىنىڭ الەمدىك دەڭگەيدە مويىندالعانىن كورسەتەدى. دەگەنمەن, ۇلتتىق مادەني مۇرانىڭ كوپتەگەن ەلەمەنتتەرىنە جوعالۋ قاۋىپى ءتونىپ تۇرعانىن ايتا كەتۋ كەرەك. سول سەبەپتى ولاردى ساقتاۋ مەن دامىتۋ ءۇشىن مەملەكەت تاراپىنان جۇيەلى جۇمىستار جۇرگىزىلۋى قاجەت.
قازىرگى تاڭدا ماتەريالدىق ەمەس مۇرا ماسەلەسى پاريجدىڭ 2003 جىلعى كونۆەنتسياسى جانە «مادەنيەت تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 1996 جىلعى زاڭى اياسىندا عانا رەتتەلەدى. قازاقستاندا ماتەريالدىق ەمەس مادەني مۇرانى قورعاۋدى قامتاماسىز ەتەتىن كەشەندى زاڭنامالىق بازا ءالى جوق. بۇل بىرەگەي داستۇرلەر مەن ادەت-عۇرىپتاردى ساقتاۋعا جانە تانىمال ەتۋگە بەرىك نەگىز قالايتىن جاڭا ارنايى زاڭ ازىرلەۋ جانە قابىلداۋ قاجەت ەكەنىن كورسەتەدى.
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ «ادىلەتتى قازاقستان – ادال ازامات» اتتى ەكىنشى وتىرىسىندا: ء«بىز سان عاسىرلىق تاريحىمىزدى ماقتان ەتەمىز. تامىرى تەرەڭ ءتول شەجىرەمىز – حالقىمىزدىڭ مادەني كودىنىڭ وزەگى. ونى جان-جاقتى زەرتتەپ, وي ەلەگىنەن وتكىزۋگە جانە بارىنشا دارىپتەۋگە قاجەتتى جاعداي جاساۋىمىز كەرەك. بۇل – مەملەكەتتىڭ نەگىزگى مىندەتىنىڭ ءبىرى», – دەگەن بولاتىن.
قازىرگى تاڭدا قازاقتىڭ ماتەريالدىق ەمەس مادەني مۇراسىن ساقتاپ, دامىتۋ ءۇشىن ۇلتتىق تىزىمدەر جاساقتاۋ قاجەت. بۇل مۇرا ەلەمەنتتەرىنىڭ ساقتالۋ دەڭگەيىن, ولاردىڭ جوعالۋ قاۋپىن جانە مۇراگەرلەردىڭ ناقتى سانىن انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
سونىمەن قاتار, قازاق حالقىنىڭ داستۇرلەرى تۇرمىستىق ءومىردىڭ ءبىر بولشەگى رەتىندە ساقتالعان جاعدايدا عانا, ۇلتتىق قۇندىلىقتار جاس ۇرپاق ارقىلى جالعاسىن تابارى ءسوزسىز. مىسالى, بەسىككە سالۋ, قىز ۇزاتۋ, اس بەرۋ, كەلىن ءتۇسىرۋ سياقتى داستۇرلەردىڭ كۇندەلىكتى ومىردە قولدانىلۋى ولاردىڭ ومىرشەڭدىگىن قامتاماسىز ەتەدى. ال تۇرمىسىمىزدان شىعىپ قالعان كەيبىر داستۇرلەر جاس ۇرپاقتىڭ جادىنان ءوشىپ كەتۋ قاۋپىندە تۇر. وسىعان بايلانىستى, ماتەريالدىق ەمەس مادەني مۇرانى ساقتاۋ جانە دامىتۋ – مەملەكەت پەن قوعام الدىنداعى ماڭىزدى مىندەتتەردىڭ ءبىرى.
ماتەريالدىق ەمەس مادەني مۇرانى قورعاۋ نە ءۇشىن ماڭىزدى
ماتەريالدىق ەمەس مادەني مۇرا اۋىزشا داستۇرلەردى, ورىنداۋشىلىق ونەردى, حالىقتىق راسىمدەردى, ءداستۇرلى بىلىمدەردى, قولونەردى جانە ءتىپتى حالىقتىق جادىنىڭ كورىنىس فورمالارىن قامتيدى. بۇل ەلەمەنتتەر ۇرپاقتان-ۇرپاققا بەرىلىپ, ۇلتتىق بىرەگەيلىكتى جانە مادەني ارتۇرلىلىكتى قالىپتاستىرادى. الايدا ۋربانيزاتسيا, تەحنولوگيالىق دامۋ جانە جاھاندىق بۇقارالىق مادەنيەتتىڭ اسەرى جاعدايىندا كوپتەگەن داستۇرلەر جويىلىپ كەتۋ قاۋپىنە ۇشىرايدى. بۇگىنگى تاڭدا بىرەگەي ديالەكتىلەردىڭ جوعالىپ بارا جاتقانىن, حالىقتىق قولونەردىڭ ۇمىتىلىپ, ءداستۇرلى مەرەكەلەردىڭ ازايا باستاعانىن بايقاۋعا بولادى.
مادەني اسپەكتىلەردەن باسقا, ماتەريالدىق ەمەس مۇرانى قورعاۋ ءبىرتۇتاس ۇلتتىق كەڭىستىكتى قالىپتاستىرۋدا, الەۋمەتتىك تۇراقتىلىقتى نىعايتۋدا جانە ۇرپاقتار ساباقتاستىعىن قامتاماسىز ەتۋدە ماڭىزدى ءرول اتقارادى. كوپتەگەن داستۇرلەر تاريحي بىلىمدەردى, ۇلتتىق فيلوسوفيا مەن قازاق حالقىنىڭ دۇنيەتانىمىن قامتيتىن اۋىزشا اڭىزدارمەن تىعىز بايلانىستى. بۇل داستۇرلەردىڭ جوعالۋى ۇلتتىق رۋحتىڭ السىرەۋىنە جانە مادەني فورمالاردىڭ ارتۇرلىلىگىنىڭ قىسقارۋىنا اكەلەدى.
حالىقارالىق تاجىريبە جانە قازاقستاننىڭ بولاشاعى
كوپتەگەن ەلدەر ماتەريالدىق ەمەس مادەني مۇرانى ساقتاۋ ءۇشىن ارنايى زاڭدار قابىلداپ, ۇلتتىق جانە حالىقارالىق دەڭگەيدە قورعاۋ شارالارىن جۇزەگە اسىرۋدا. مىسالى, قىتاي دا 2011 جىلى «ماتەريالدىق ەمەس مادەني مۇرا تۋرالى» زاڭ قابىلدانىپ, مادەني مۇرانىڭ ءتۇرلى سالالارى زاڭنامالىق تۇرعىدا بەكىتىلدى. سونىمەن قاتار, «ماتەريالدىق ەمەس مادەني مۇرالار كاتالوگى» قۇرىلىپ, زاڭ بۇزۋشىلارعا جاۋاپكەرشىلىك بەلگىلەنگەن. وزبەكستاندا 2001 جىلى «مادەني مۇرا وبەكتىلەرىن قورعاۋ جانە پايدالانۋ تۋرالى» زاڭ اياسىندا ماتەريالدىق ەمەس مادەني مۇرالاردىڭ ۇلتتىق جانە وڭىرلىك تىزىمدەرى جاسالىپ, جۇيەلى تۇگەندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ كەلەدى. قىرعىزستاندا 2012 جىلى «ماتەريالدىق ەمەس مادەني مۇرانى قورعاۋ تۋرالى» زاڭ قابىلداندى. سونىمەن قاتار, «ماناس» ەپوسىن قورعاۋ تۋرالى ارنايى زاڭ بار. بۇگىندە قىرعىزستاننىڭ بىرنەشە مادەني مۇرا ەلەمەنتتەرى يۋنەسكو تىزىمىنە ەنگىزىلگەن. وڭتۇستىك كورەيادا يۋنەسكو قامقورلىعىنداعى وڭىرلىك ورتالىق ارقىلى ازيا-تىنىق مۇحيتى ەلدەرىنىڭ ماتەريالدىق ەمەس مادەني مۇرالارىن زەرتتەپ, ارنايى قۇجاتتاۋ جۇيەسىن قالىپتاستىرعان.
قازاقستان دا وسى باعىتتا العا جىلجىپ, ءوزىنىڭ مادەني مۇراسىن جاھاندىق مادەني كەڭىستىككە ينتەگراتسيالاپ, ماتەريالدىق ەمەس مادەني مۇرا قورعاۋدىڭ بىرىڭعاي ستراتەگياسىن ازىرلەۋى كەرەك.
ۇلتتىق زاڭناماعا قوسىمشا, حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق ۇلكەن ءرول اتقارادى. قازاقستان يۋنەسكو جانە باسقا حالىقارالىق ۇيىمدارمەن ءوزارا ءىس-قيمىلدى كۇشەيتىپ, مادەني داستۇرلەرىن ناسيحاتتاپ, حالىقارالىق تىزىمدەرگە جاڭا ەلەمەنتتەردى ەنگىزۋ بويىنشا الىدە جۇمىس جۇرگىزۋى قاجەت. بۇل ەلدىڭ حالىقارالىق ارەناداعى مارتەبەسىن ارتتىرىپ قانا قويماي, مادەني سەكتورعا قوسىمشا ينۆەستيتسيالار تارتۋعا دا مۇمكىندىك بەرەدى.
ماتەريالدىق ەمەس مادەني مۇرانى قورعاۋ تۋرالى زاڭدى قابىلداۋ قازاقستاننىڭ بىرەگەي داستۇرلەرىن ساقتاۋعا, مادەني مۇرانى قولداۋدىڭ جانە دامىتۋدىڭ تۇراقتى جۇيەسىن قۇرۋعا ماڭىزدى قادام بولادى.
بۇل زاڭ ەلىمىزدىڭ تاريحىن, بىرەگەيلىگىن جانە رۋحاني قۇندىلىقتارىن بولاشاق ۇرپاقتار ءۇشىن ساقتاۋعا, سونداي-اق ۇلتتىق مۇراعا دەگەن قۇرمەت پەن سانانى نىعايتۋعا ىقپال ەتەدى.
ماتەريالدىق ەمەس مادەني مۇرانى ساقتاۋ – بۇل تەك وتكەندى قورعاۋ عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە تۇراقتى قوعامدى دامىتۋعا, رۋحاني قۇندىلىقتاردى نىعايتۋعا جانە قازاقستاننىڭ ۇلتتىق مادەنيەتىنىڭ گۇلدەنۋىنە جاعداي جاساۋعا ارنالعان بولاشاققا قۇيىلاتىن ينۆەستيتسيا.
جاڭا زاڭ قابىلدانسا, قانداي شارالار مىندەتتى تۇردە قاراستىرىلۋى ءتيىس
قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا ماتەريالدىق ەمەس مادەني مۇرانى ساقتاۋ مەن دامىتۋعا باعىتتالعان زاڭ قابىلدانسا, ونىڭ تيىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن بىرقاتار ماڭىزدى اسپەكتىلەردى مىندەتتى تۇردە ەسكەرۋ قاجەت. زاڭ اياسىندا ەلىمىزدىڭ تاريحي-مادەني مۇرالارىن تەك ساقتاۋ عانا ەمەس, ونى جانداندىرۋ, ۇرپاقتان-ۇرپاققا بەرىلۋىن قامتاماسىز ەتۋ جانە حالىقارالىق دەڭگەيدە دارىپتەۋ مىندەتتەرىن دە شەشۋى كەرەك.
زاڭنىڭ ءتيىمدى جۇزەگە اسىرىلۋى ءۇشىن قانداي ناقتى شارالار قاجەت
جاڭا زاڭنىڭ باستى ماقساتى – ۇلتتىق بىرەگەيلىكتى نىعايتۋ جانە ماتەريالدىق ەمەس مادەني مۇرانى ساقتاۋ ارقىلى قازاقستان حالقىنىڭ مادەنيەتىن بايىتۋ. بۇل ماقساتقا جەتۋ ءۇشىن كەلەسى نەگىزگى باعىتتار بويىنشا ناقتى شارالار قابىلدانۋى ءتيىس:
- ماتەريالدىق ەمەس مادەني مۇرا ەلەمەنتتەرىن تولىق تۇگەندەپ, ولاردى زاڭدى تۇردە قورعاۋعا الۋ;
- قازاقستان ازاماتتارىنىڭ ۇلتتىق مادەنيەتكە ەركىن جانە تەڭ قول جەتكىزۋىن قامتاماسىز ەتۋ;
- مەملەكەتتىك جانە جەكە سەكتورلار اراسىنداعى سەرىكتەستىكتى كۇشەيتىپ, مادەني مۇرانى قولداۋ شارالارىن جۇيەلەندىرۋ;
- قارجىلىق قولداۋ مەحانيزمدەرىن ايقىنداپ, مادەني مۇرا تاسىمالداۋشىلارىنا ماتەريالدىق جانە مورالدىق قولداۋ كورسەتۋ;
- قوعامدىق سانانى ماتەريالدىق ەمەس مادەني مۇرانى قورعاۋدىڭ ماڭىزدىلىعىنا باعىتتاۋ;
- مادەني مۇرانى ناسيحاتتاۋعا ارنالعان يننوۆاتسيالىق باعدارلامالار مەن تسيفرلىق جوبالاردى ازىرلەۋ.
زاڭ قابىلدانعان جاعدايدا ونى جۇزەگە اسىرۋدىڭ مىناداي ناقتى تەتىكتەرى ايقىندالۋى ءتيىس:
- ۇلتتىق تىزبەنى زاڭنامالىق تۇرعىدا بەكىتۋ – قازاقستاننىڭ ماتەريالدىق ەمەس مادەني مۇراسىنىڭ ەلەمەنتتەرىن مەملەكەتتىك تىزىمگە ەنگىزىپ, ولاردىڭ ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتۋ;
- سەرتيفيكاتتالعان مۇراگەرلەردى قولداۋ – مادەني مۇرانىڭ تىكەلەي تاسىمالداۋشىلارىنا مەملەكەتتىك گرانتتار مەن قارجىلاي كومەكتى ۇيىمداستىرۋ;
- عىلىمي زەرتتەۋلەردى ينستيتۋتسيونالدى نەگىزگە قويۋ – ۇلتتىق مادەني مۇرانى زەرتتەۋگە ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلامالار ەنگىزۋ;
- مەملەكەتتىك جانە جەرگىلىكتى دەڭگەيدەگى باقىلاۋدى كۇشەيتۋ – مادەني مۇرانى ساقتاۋ جونىندەگى جەرگىلىكتى اكىمدىكتەر مەن مەملەكەتتىك مەكەمەلەردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋ;
- حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ – قازاقستاننىڭ مادەني مۇراسىن يۋنەسكو-نىڭ رەپرەزەنتاتيۆتىك تىزىمىنە ەنگىزۋ جانە باسقا دا حالىقارالىق ۇيىمدارمەن بىرلەسە جۇمىس ىستەۋ;
- ماتەريالدىق ەمەس مادەني مۇرانى تىركەۋ جانە ساقتاۋ جۇيەسىن ەنگىزۋ;
- زاڭدى بۇزعانى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتى قاتاڭداتۋ كەرەك.
سونىمەن قاتار, ماتەريالدىق ەمەس مادەني مۇرانى جۇيەلى تۇردە ناسيحاتتاۋ ءۇشىن بىرىڭعاي تسيفرلىق اقپاراتتىق دەرەكقور قۇرىلۋى ءتيىس. بۇل جۇيەدە ماتەريالدىق ەمەس مادەني مۇرا ەلەمەنتتەرى مەن ولاردىڭ مۇراگەرلەرى تۋرالى تولىق مالىمەتتەر ساقتالۋى قاجەت.
ماتەريالدىق ەمەس مادەني مۇرانى قورعاۋ تۋرالى زاڭ قابىلدانعان جاعدايدا ۇلتتىق داستۇرلەر مەن مادەني قۇندىلىقتاردى جۇيەلى تۇردە قورعاۋعا, جانداندىرۋعا جانە حالىقارالىق دەڭگەيدە تانىتۋعا مىندەتتى تۇردە مۇمكىندىك بەرۋى ءتيىس. بۇل زاڭ تەك قاعاز جۇزىندە ەمەس, ناقتى تەتىكتەرمەن جۇمىس ىستەيتىن, رۋحاني مادەني مۇرانى ساقتاۋدىڭ ءتيىمدى قۇرالىنا اينالۋى قاجەت.
زاڭدى قابىلداۋ مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ, عىلىمي مەكەمەلەر مەن قوعامدىق ۇيىمداردىڭ كۇش-جىگەرىن ماتەريالدىق ەمەس مادەني مۇرانى قورعاۋ جانە دامىتۋ ماسەلەلەرىندە شوعىرلاندىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك اسەرى
مادەني ءتۋريزمدى, قولونەردى جانە ءداستۇرلى كاسىپتى دامىتۋ جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋعا, اسىرەسە اۋىلدىق ايماقتاردا, ىقپال ەتەدى. بۇكىل الەمنىڭ تۋريستەرى بىرەگەي سالت-داستۇرلەردى كورۋگە, ءداستۇرلى قولونەر بۇيىمدارىن ساتىپ الۋعا جانە قازاقستان حالىقتارىنىڭ مادەني ادەت-عۇرىپتارىمەن تانىسۋعا كەلەدى. بۇل جەرگىلىكتى قاۋىمداستىقتار مەن قولونەرشىلەر ءۇشىن قوسىمشا تابىس كوزدەرىن جاسايدى.
سونىمەن قاتار, كىلەم توقۋ, زەرگەرلىك ونەر, ۇلتتىق كيىم جانە باسقا دا قولونەر سياقتى حالىقتىق كاسىپشىلىكتەردى مەملەكەتتىك قولداۋ ءداستۇرلى ونەردىڭ بىرەگەي فورمالارىن ساقتاۋعا كومەكتەسەدى. بۇل سونداي-اق ەلدىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتىن قالىپتاستىرۋدىڭ ماڭىزدى فاكتورى بولادى, ويتكەنى قولدان جاسالعان بۇيىمدار حالىقارالىق نارىقتاردا جوعارى سۇرانىسقا يە بولۋى مۇمكىن.
الەۋمەتتىك تۇرعىدان العاندا, زاڭ ۇلتتىق بىرەگەيلىكتى جانە الەۋمەتتىك بىرلىكتى نىعايتۋعا ىقپال ەتەدى. ازاماتتاردىڭ ماتەريالدىق ەمەس مادەني مۇرانى قورعاۋعا قاتىسۋى داستۇرلەردى ساقتاپ قانا قويماي, جەرگىلىكتى قاۋىمداستىقتاردىڭ, جاستار مەن عىلىمي ۇيىمداردىڭ بەلسەندى قاتىسۋىنا جاعداي جاسايدى. بۇل سونداي-اق ۇرپاقتار ساباقتاستىعىن قامتاماسىز ەتىپ, جاستارعا ءوز تامىرلارى مەن داستۇرلەرىنىڭ قۇندىلىعىن تۇسىنۋگە كومەكتەسەدى.
نۇرجان ساۋلەن
پارلامەنتاريزم ينستيتۋتىنىڭ ساراپشىسى
