مۇنىڭ سوڭى الەۋمەتتiك تۇراقسىزدىققا ۇرىندىرىپ, قىلمىستىڭ ءوسۋi, حالىق دەنساۋلىعىنىڭ ناشارلاۋى, ەكونوميكالىق دامۋدىڭ باياۋلاۋى سىندى جاعدايلارعا اكەلۋى مۇمكىن. الەۋمەتتىك ينتەگراتسيانىڭ السىرەۋى ەكونوميكالىق ءوسۋ مەن ينستيتۋتتارعا دەگەن سەنىمنىڭ نەگىزىن بۇزادى. جالپى, جاھاندانۋ مەن ەكونوميكاداعى جىلدام وزگەرىستەر بارىسىندا حالىقتىڭ ءبىر بولىگى جاڭا سىن-قاتەرلەرگە توتەپ بەرە الماي جاتادى. ادامدار ورنىقتى تابىس تابۋ, وتباسىن قولداۋ, لايىقتى ءومىر ءسۇرۋ مۇمكىندىگىنەن ايىرىلعان كەزدە ەكونوميكالىق مارگينالدانۋدىڭ جەتەگىندە كەتەدى.
اۋىلدىق جەرلەردە نەمەسە قولايسىز مەكەندەردە تۇراتىن بiلiم دەڭگەيi تومەن ازاماتتاردىڭ جۇمىسقا ورنالاسۋ مۇمكىندىگى, ەكونوميكالىق بەلسەندiلiگى تومەن, الەۋمەتتىك ءرولى شەكتەۋلى. كەيبىر شالعاي اۋدانداردا ساپالى ءبىلىم پروبلەماسىنىڭ ءالى دە وزەكتى بولۋى الەۋمەتتىك جىكتەلۋگە اكەلەدى. جاستار كوبىنە كەلەشەگى بار جۇمىس تەك قالادا دەپ ساناپ, ەل بەسىگىنەن ورتالىققا اعىلاتىنى ۇيرەنشىكتى ۇردىسكە اينالعان.
مارگينالدانۋ – ءارتۇرلى جاستاعى ادامعا قاتىستى بولۋى مۇمكىن. دەگەنمەن رەسمي دەرەككە سۇيەنسەك, مارگينالدانۋعا نەگىزىنەن «جاڭا مىڭجىلدىق بۋىنى» (1981–1996 جىلدار كەزەڭىندە تۋعان ازاماتتار) ۇشىراپ وتىرعانىن, ولار ءجيى الاڭداۋشىلىق پەن كۇيزەلىسكە تۇسەتىنىن, جاعدايدى «ورتا جاستاعى داعدارىس», ومiرلiك تاجiريبەنi قايتا باعالاۋ شيەلەنiستiرەتىنىن بايقاۋعا بولادى. بۇل جاعدايدا ادامدار قىزبالىققا (اجىراسۋ, جۇمىس ورنىن اۋىستىرۋ, كوشۋ) سالىنۋعا, ءوز ساتسىزدىكتەرىنە سىرتقى فاكتورلاردى ايىپتاۋعا بەيىم. دەرەكتەرگە جۇگىنسەك, ەلىمىزدە وسى بۋىن شامامەن 4,7 ملن ادامدى قۇرايدى. الەۋمەتتىك نورمالاردان شىعىپ, يگىلىكتەرگە قول جەتكىزە الماعان جاعدايدا, ولاردىڭ قوعامدىق-ساياسي جاعدايدى تۇراقسىزداندىرۋ تاۋەكەلى جوعارى.
قوعامنىڭ قاباعىنا كىربىڭ سالاتىن قۇبىلىس كۇردەلى پروبلەماعا اينالماۋى ءۇشىن حالىقتىڭ بارلىق توپتارىن ەلدىڭ ساياسي-الەۋمەتتىك ومىرىنە قوسۋدىڭ ءتيىمدى تەتىكتەرىن قۇرۋ ماڭىزدى. ونىڭ ىشىندە زەينەتاقى, جۇمىسسىزدىق بويىنشا جاردەماقى, كوپبالالى وتباسىلارعا كومەك, مۇگەدەكتەردi قولداۋ سياقتى بازالىق الەۋمەتتiك يگiلiكتەرگە قول جەتكiزۋگە كەپiلدiك بولۋعا تيiس. وسال توپتارداعى ادامدار قوعام ومىرىنە قاتىسىپ, ءوز قۇقىقتارى مەن قاجەتتىلىكتەرىن ىسكە اسىرا الاتىن ينكليۋزياعا جاعداي جاساۋ الەۋمەتتىك وڭالتۋ, قولداۋ جونىندەگى جوبالاردى قامتۋى مۇمكىن. سونىمەن قاتار تەگىن مەديتسينالىق كومەك, وقشاۋلانعان ادامدارعا ارنالعان پسيحوالەۋمەتتىك وڭالتۋ باعدارلامالارى مارگينالدانۋدىڭ الدىن الۋدا نەگىزگى ءرول اتقارادى. ازاماتتىق باستامالاردى دامىتۋ, ساياسي بەلسەندىلىكتى ارتتىرۋ مەن ادامداردى شەشىم قابىلداۋعا قاتىستىرۋ الەۋمەتتىك وقشاۋلانۋدى بولدىرمايدى. مەملەكەتتىڭ, ازاماتتىق قوعام مەن بيزنەستىڭ كۇش-جىگەرى بىرىككەن تۇستا ءار ازاماتتىڭ ءوز قابىلەتىن ىسكە اسىرىپ, ەل دامۋىنا ۇلەس قوسۋىنا مۇمكىندىگى ارتارى حاق. مارگينالدى توپتاردىڭ قوعامدىق ومىرگە كىرىگۋىنە ىقپال ەتەتىن باعدارلامالار قولجەتىمدى ءبىلىم بەرۋدى, الەۋمەتتىك-مادەني باستامالاردى, سونداي-اق جۇمىسپەن قامتۋ مەن كاسىپكەرلىكتى قولداۋدى قامتيدى. ءاربiر ادامنىڭ الەۋمەتتiك جاعدايىنا, ەتنيكالىق نەمەسە ساياسي ۇستانىمىنا قارامايتىن تەڭ مۇمكiندiكتەر – مارگينالدانۋ دەڭگەيiن تومەندەتەتiن, نەعۇرلىم ۇيلەسiمدi قوعام قۇرۋعا باستايتىن قاعيداتتاردىڭ بiرi.
ميللەنيالدار بۋىنى مەن وزگە دە نىسانالى توپتاردىڭ الەۋمەتتىك ءوپتيميزمىن, بولاشاعىنا سەنىمىن وياتاتىن مەديالىق جوبالاردىڭ دا بەرەرى مول. بۇل جەردە مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگى باسقا دا سالالىق ورگاندارمەن بىرلەسىپ قولعا الىپ وتىرعان حالىقتىڭ مارگينالدانۋ قاۋپى بار توپتارىنا باعىتتالعان ءىس-شارالار نازار اۋدارارلىق. اۋقىمدى جوبالىق كارتا NEET-ساناتىنداعى جاستارعا, اۋىل تۇرعىندارىنا, تۇرمىسى ناشار وتباسىلارعا, مادەني, ەتنيكالىق از توپتارعا, ەڭبەك ميگرانتتارىنا, جالعىزباستى ادامدارعا, قارتتارعا, مۇمكىندىگى شەكتەۋلى جاندارعا, سونداي-اق جازا باسىپ تۇرمەگە تۇسكەن, ماسكۇنەمدىككە سالىنىپ, ناشاقورلىققا, قۇمار ويىنعا تاۋەلدى بولعان ازاماتتارعا ارنالعان. سونىڭ ىشىندە تۇراقتى تۇردە كورسەتىلەتىن «قادامدار» جوباسىندا مارگينالدى توپتاردىڭ وكىلدەرى تابىسقا جەتۋ, ستەرەوتيپتەردى ەڭسەرۋ تاجىريبەسىمەن ءبولىسىپ, شاقىرىلعان ساراپشىلاردان قولداۋ الادى. ء«ومىردى وزگەرتۋ» دەرەكتى باعدارلاماسىندا پسيحولوگتەر, تالىمگەرلەر, جۇمىس بەرۋشىلەر مارگينالدى توپتاردىڭ قاتىسۋشىلارىنا ءوز كومەگىن ۇسىنادى. «بىرلىك جولىندا» جوباسى – مارگينالدانعان ەتنيكالىق, مادەني از توپتاردى قولداۋعا ارنالعان دەرەكتى باعدارلاما. وندا الەۋمەتتىك, كاسىبي ينتەگراتسيانىڭ تابىستى ۇلگىلەرىن كورسەتۋگە, سونداي-اق ستەرەوتيپتەر مەن كەدەرگىلەردى ەڭسەرۋگە كومەك كورسەتۋگە ءمان بەرىلەدى. «قارجى جانە قۇقىق» باعدارلاماسى مارگينالدى توپتاردىڭ قارجىلىق, قۇقىقتىق ساۋاتتىلىعىن ارتتىرۋعا باعىتتالىپ, ادامدارعا ءوز قۇقىقتارىن دۇرىس تۇسىنۋگە, قارجىنى باسقارۋعا, ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن جاقسارتۋعا قولجەتىمدى رەسۋرستاردى پايدالانۋعا ۇيرەتەدى. اۋىل تۇرعىندارىنىڭ, ايەلدەر مەن قىزداردىڭ پروبلەمالارىن قامتيتىن رەاليتي-شوۋ جاساۋ جاقسى ءومىر سۇرۋگە ۇمتىلۋعا: ءبىلىم الۋعا, ساياحاتتاۋعا, جاڭا مادەنيەتتەردى تانۋعا ىنتالاندىرا الادى. «اتا-انالارعا ارنالعان مەكتەپ» پسيحولوگيا, پەداگوگيكا, قارجى سالاسىنداعى ساراپشىلاردى قاتىستىرا وتىرىپ, جالعىزباستى اتا-انالارعا بىرقاتار ماڭىزدى ماسەلەلەردى شەشۋگە كومەكتەسەدى. «قازاقستان حالقىنىڭ ومىرىنەن سىر شەرتۋ» تەلەباعدارلاماسى – ەگدە ادامدار وزدەرىنىڭ بىرەگەي ومىرلىك وقيعالارىن اڭگىمەلەيتىن دەرەكتى جوبا. بۇل قارت ادامداردىڭ كوڭىل كۇيىن كوتەرىپ قانا قويماي, ولاردىڭ فيزيكالىق, ەموتسيونالدىق بەلسەندىلىگىن قولدايدى. سونداي-اق ولاردىڭ مەديتسينالىق ساۋاتتىلىعىن ارتتىراتىن «دەنساۋلىق» باعدارلاماسىن اشۋ كوزدەلگەن. «جاڭا ءومىر» باعدارلاماسى الكوگولدىڭ, ەسىرتكىنىڭ نەمەسە ويىن-ساۋىقتىڭ شىرماۋىنا تۇسكەن, «تەمىر توردىڭ» ار جاعىنان كەلگەن ازاماتتاردى وڭالتۋعا, الەۋمەتتەندىرۋگە, ناقتى وقيعالاردى كورسەتۋ ارقىلى جاڭا ومىرگە ىنتالاندىرۋعا ارنالعان.
قازىردە مۇگەدەكتىكپەن ءومىر سۇرەتىن جەر تۇرعىندارىنىڭ 15 پايىزىن قامتيتىن «WeThe15» حالىقارالىق باستاماسى بار. بۇل ناۋقان مۇگەدەكتىگى بار ادامداردىڭ قۇقىقتارى تۋرالى حاباردارلىقتى ارتتىرۋعا, ستەرەوتيپتەردى جويۋعا, ينكليۋزيۆتى ورتانى قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعان. سونداي-اق قىرعىزستاندا جۋرناليستەر ءۇشىن باق-تا مۇگەدەكتىك پروبلەماسىن كورسەتۋ تاسىلدەرىن اشاتىن ارنايى گلوسساريلەر مەن بروشيۋرالار ازىرلەنگەن. الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى ديالوگ پلاتفورماسى ينكليۋزيا مەن تەڭدىكتى تالقىلاۋعا ارنالادى. وندا ناشار ەستيتىن, كوز جانارىنان ايىرىلعان ادامداردى قوسا العاندا, ءارتۇرلى قاجەتتىلىگى بار اۋديتوريانى قامتۋ ءۇشىن ماتىندىك, دىبىستىق, ۆيزۋالدىق فورماتتاردى قولدايتىن بەيىمدەلگەن تسيفرلىق پلاتفورمالار پايدالانىلاتىن بولادى.
