كيەلى قازاق شاڭىراعىنا ۋىق بولىپ قاعىلعان وزگە ەتنوس وكىلدەرى تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ العاشقى كۇندەرىنەن بەرى قاراي قازاقستان – دوستىق پەن تاتۋلىقتىڭ شىنايى مەكەنى دەگەن ۇستانىمدى ۇرانعا اينالدىرىپ كەلەدى. ال قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ باستى مىندەتى دوستىقتى, تاتۋلىق پەن بىرلىكتى نىعايتىپ قانا قويماي, ءار ەتنوستىڭ ءتىلى مەن تاريحىن, مادەنيەتى مەن سالت-ءداستۇرىن ساقتاپ, ەلىمىزدەگى تۇراقتىلىقتى نىعايتا ءتۇسۋ باعىتىندا ءتۇرلى ءىس-شارا ۇيىمداستىرۋ بولىپ تابىلادى.
قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ تولەرانتتىلىق, قازاقشا ماقامعا سالساق, توزىمدىلىك ۇستانىمىنا سايكەس, وزگە ەتنوس وكىلدەرىنىڭ دە قازاق ءتىلىن, مادەنيەتى مەن تاريحىن جاقسى بىلۋگە ۇمتىلعاندارى ابزال. ويتكەنى حالقىمىزدا «سىيعا – سىي, سىراعا – بال» دەگەن تاماشا ءتامسىل بار. تاعدىر تالايىمەن جەرىمىزگە كەلگەن ەتنوستاردى ءوزى قينالسا دا باۋىرىنا باسىپ, ءبىر ءۇزىم نانىن ءبولىپ بەرگەن ۇلتقا سايكەسىنشە قۇرمەت وسىلايشا كورسەتىلۋگە ءتيىس دەپ بىلەمىن جانە ەلىمىزدەگى مەملەكەت قۇراۋشى ۇلت – قازاق ۇلتى ەكەنى تاريحي فاكت ەكەنى ەش ەتنوستىڭ جادىنان شىقپاعانى ءجون.
اتا-انالارىمىز كەزىندە ەلىمىزدەگى وزگە ەتنوستاردىڭ قازاقشا مايىن تامىزىپ سويلەپ قانا قويماي, ءوزارا سىيلاستىق راۋىشىندە سالت-داستۇرىمىزگە ۇلكەن قۇرمەتپەن قارايتىنىن ايتىپ وتىراتىن. سولاقاي ساياساتتىڭ سالدارىنان ءوز جەرىمىزدە ازشىلىققا اينالعاندا, بۇل ۇردىستەن ايىرىلىپ قالۋىمىز زاڭدىلىق ەدى. اللانىڭ قالاۋىمەن قازىر قايتادان كوپشىلىككە اينالدىق, تاۋبە دەيىك جانە بىرلىگىمىزدى باعالاي ءجۇرىپ, تەك العا ۇمتىلايىق. ەلىمىز اتالى, داستارقانىمىز باتالى بولسىن!
ءۇمىت دۇيسەنباەۆا,
84 جاستاعى كەيۋانا
استانا
سالاعا تۇبەگەيلى وزگەرىس كەرەك
جاقىندا جۇبايىمىز ەكەۋمىز وزبەكستانداعى ءبىر شيپاجايدا دەمالىپ, ەم-دوم قابىلداپ قايتتىق. جارنامالاپ جاتقانداي بولمايىن دەپ قاي جەردەگى قاي شيپاجاي ەكەنىن ناقتىلاماعاندى ءجون كوردىم. بىراق «ەل قۇلاعى – ەلۋ» دەگەندەي, قازاقستانداعى حالىقتىڭ ءبارى دەرلىك كورشى ەلدەگى ەمدەۋ-ساۋىقتىرۋ ورىندارىنىڭ ارزاندىعى مەن ارتىقشىلىقتارى تۋرالى ەستىپ, ءبىلىپ وتىرعاندارى كۇمانسىز. ونىڭ ۇستىنە, ۇيالى تەلەفونداردا سول ەلدەگى شيپاجايلارعا قىزىقتىرا شاقىرعان حابارلاندىرۋلاردان كوز تۇنادى.
ۇيگە ورالعان سوڭ سۇراعان كورشىلەرىمىزگە كوزبەن كورگەندەرىمىزدى ەش بوياماسىز ايتىپ بەردىك. سوندا بىرەۋى: «بىزدەگىلەر نەگە سولاي جاسامايدى, اقشا دا تولىقتاي ءوز ەلىمىزدە قالار ەدى», دەپ ورىندى ماسەلە كوتەردى. شىنىندا دا, بىزدە ءبارى بار-اۋ, بىراق نيەت جوق ەكەنى انىق. ەلىمىزدىڭ ءبىراز جەرىندە دەمالدىق. «سارىاعاش», «مەركى», «مانكەنت», الماتىداعى «كوكتەم», «جەتىسۋ», كوكشەدەگى «وقجەتپەس» دەگەن سياقتى. قاي جەرىنە بارساڭ دا ەم الۋشىلارعا ءجۇردىم-باردىم قارايدى, جاسىراتىنى جوق, قولدارىنا تيىن-تەبەن قىستىرماساڭ, جاۋتەڭدەگەن جەتىم بالانىڭ كۇيىن كەشەسىڭ.
كوبىنە قالتالىلار مەن دەپۋتاتتار دەمالىپ, دەنساۋلىقتارىن تۇزەيتىن بۋراباي كۋرورتتىق ايماعىنداعى «وقجەتپەس» شيپاجايىنداعى اڭگىمە بارىسىندا حالىق قالاۋلىلارىنىڭ ءبىرى بىزگە: «وسى اقشاعا نەگە تۇركياعا بارمايسىزدار, ءبىز تەگىن بولعان سوڭ كەلەمىز», دەگەندە نە ايتارىمىزدى بىلمەي قالدىق. ال وزبەكتەر بولسا, ء«يىلىپ توسەك, جايىلىپ جاستىق» بولادى. مۇمكىن ەمدەرى ەرەكشە ەمەس شىعار, بىراق جىلى سوزگە جان سەمىرەدى, جازىلىپ قايتقانداي بولاسىڭ. بىزگە جەتپەيتىنى جان جىلۋى, كوڭىل تازالىعى, وزگەنىكىنە وزىڭدىكىندەي قاراي ءبىلۋ عوي دەپ ويلايمىن. ايتارلىقتاي ارزاندىعى تاعى بار. مىنە, وسى سەبەپتى دە بولار, بۇگىندە وزبەكستانداعى شيپاجايلارعا اعىلعان قازاق كوپ.
وسىنىڭ الدىندا ۆەگەتارياندىق شيپاجايدا دەمالعانىمىز بار, ۇجىمى تۇگەل دىنگە سەنەتىندەر ەكەن, ادامعا دەگەن اقجارما كوڭىلدەرى مەن العاۋسىز قارىم-قاتىناسىنان كەيىن ءوز باسىم سولاردىڭ دىنىنە ءوتىپ كەتۋگە شاق قالدىم. نە دەگەن ءتارتىپ, جان تازالىعى, ادامعا دەگەن قۇرمەت, مىنە, وسىنداي-اق بولسىن. اللا قالاسا, الداعى ناۋرىز ايىندا تاعى بارامىز با دەپ وتىرمىز. ال بىزدەگىلەردىڭ قىزمەتىنە كوڭىلىڭ تولماعان سوڭ ەسكەرتۋ جاساساڭ, سەنەن جامان ادام جوق. وكىنىشتى-اق!
لياززات ەسبوتانوۆا,
ەڭبەك ارداگەرى, ى.التىنسارين توسبەلگىسىنىڭ يەگەرى
تالدىقورعان
ۇلتتىق قالپىمىزدى قاستەرلەيىك
جاڭا تۋعان نارەستەنىڭ كىندىگىن كەسكەن جاندى «كىندىك شەشە» اتايتىنىن بىلمەيتىن ادام جوق بولار, ءسىرا. اڭگىمە – سول ۇعىمنىڭ كەيىنگى كەزدەرى ۇمىتىلىپ, اۋىزعا ءجيى الىنا بەرمەيتىندىگىندە بولىپ وتىر. وتكەندە ءبىر اعايىننىڭ ۇيىنە دۇنيەگە كەلگەن نەمەرەسىنە «باۋى بەرىك بولسىن!» ايتا بارىپ, قازاقى قالىپپەن قىزىعۋشىلىق تانىتىپ, شاقالاقتىڭ كىندىك شەشەسى تۋرالى سۇراعانبىز. مۇنداي توسىن ساۋالدى كۇتپەي, توسىلىپ قالعان ءۇي يەلەرى كەلىنى مەن بالاسىن شاقىرىپ سۇراپ ەدى, ولار دا ونى ەسىنە تۇسىرە المادى. ءيا, ويلاناتىن-اق شارۋا. وسى جايت كوپكە دەيىن ويىمنان شىقپاي قويسا بولا ما!
ەسىمە ءبىر كەزدەرى ءوزىم تۋعان تاۋ باۋرايىنداعى 22-بەكەت اتالاتىن اياداي عانا اۋىل مەن ونداعى پەيىلى دارقان, باۋىرمال جاندار ءتۇستى. ەكىنىڭ ءبىرى ۇيىندە بوسانىپ جاتاتىن كەز ەدى عوي ول. مەن تۋعاندا دا سولاي بولىپتى. انامنىڭ ايتۋىنشا, كىندىگىمدى كورشىمىز شەكەر اپام كەسكەن كورىنەدى. ونى ەسىمىز كىرگەندە ءبىر-اق بىلدىك قوي. اڭگىمەشىل, قازاقى سالت-داستۇرگە جەتىك, ەڭبەكقور كىسى ەدى, جارىقتىق. جاس كەزىمدە تەنتەكتەۋ بولسام كەرەك, اكە-شەشەمە: «مەنىڭ بالاما ۇرسا بەرمەڭدەر, وسە كەلە ءوزى-اق ەركەلىگىن قويىپ كەتەدى», دەيدى ەكەن.
شالى قوزىباق اتام دا شەجىرە, ەسكىشە ساۋاتى بار, قيسسا-داستانداردى جاتقا ايتاتىن ەدى. جالعىز ۇلى ىڭكاربەك اعا دا قۇيماقۇلاق, تاۋىپ سويلەيتىن, باۋىرمال بولاتىن. مىنا سايكەستىككە قاراڭىز: سول شاڭىراققا كەلىن بولىپ تۇسكەن بويجەتكەننىڭ ەسىمى دە شەكەر بولعانىن كورمەيسىز بە. كەلە شاڭىراقتى ۇرشىقشا ءۇيىرىپ, شەكەر اپامنىڭ ونەگەسىن بويىنا ءسىڭىرىپ, اۋىل-ايماقتىڭ سىيلى كەلىنىنە اينالدى.
اڭگىمە كىندىك شەشە تۋرالى ەدى-اۋ. اۋىلداعى تۋىستارىمىزدى ايتپاعاننىڭ وزىندە, قالاداعى باۋىرلارىمىز وسى ءبىر قاسيەتتى دە قاستەرلى ۇعىمنىڭ مانىنە تەرەڭ بويلاي بەرمەيتىن سەكىلدى. سەبەبى «مەنىڭ كىندىك شەشەم ەدى» دەگەن ءسوزدى وتە سيرەك ەستيمىز دەسەك, وتىرىكشى بولماسپىز.
اتام قازاق «كىندىگىنەن بايلانعان» دەگەندى تەككە ايتتى دەيسىز بە؟ دەمەك كىندىكتىڭ كيەلى ۇعىم بولعانى عوي. «تۋعان ۇياسىمەن ماڭگى بىرگە» دەگەنگە بۇدان ارتىق قانداي تەڭەۋ تابۋ مۇمكىن؟ ويلانىپ قاراعان ادامعا جوعارىداعى ءسوزدىڭ استارىندا ۇلكەن پالساپالىق استار جاتقان جوق پا؟
ادەتتە, قازاقى قالىپقا سالىپ ايتساق, «نارەستە كىندىك شەشەگە تارتادى» دەپ جاتادى. كىم ءبىلسىن, راس تا شىعار. قالاي بولعاندا دا, تابيعاتتىڭ ءبىز بىلمەيتىن تىلسىمى از دەيسىز بە؟ بالا كوڭىلىمدە ادەمى دە ساۋلەلى ءسات بولىپ قالىپ قويعان كەيبىر جايلار ەسىمە تۇسكەندە كىندىك شەشەم شەكەر اپام دا ويىما ورالادى.
كارىباي امزە ۇلى,
زەينەتكەر
تۇركىستان وبلىسى
