ۇرپاق ۇمىت قالدىرماۋعا ءتيىس تۇلعالاردىڭ ءبىرى بيىل تۋعانىنا 100 جىل تولعان باتىرىمىز كەنجەباي مادەنوۆ تۋرالى كەڭەس وداعىنىڭ مارشالى, كەڭەس وداعىنىڭ ءتورت مارتە باتىرى گەورگي جۋكوۆتىڭ: «...29 اپرەليا ۆ تسەنترە گورودا رازۆەرنۋليس نايبولەە وجەستوچەننىە سراجەنيا. نا راتۋشۋ ناستۋپالي 1008-ي سترەلكوۆىي پولك ي 1010-ي پولك 266-ي سترەلكوۆوي ديۆيزي. پەرۆىم سيۋدا ۆورۆالسيا ۆزۆود لەيتەنانتا ك.مادەنوۆا. ۆمەستە س وتۆاجنىم لەيتەنانتوم سمەلو دەيستۆوۆالي بويتسى ن.پ.كوندراشەۆ, ك.ە.كريۋچەنكو, ي.ف.كاشپۋروۆسكي ي درۋگيە. وني زاكيدالي ۆەستيبيۋل ي كوريدورى رۋچنىمي گراناتامي. كاجدۋيۋ كومناتۋ پريحوديلوس برات س بويۋ», دەپ ايرىقشا تەبىرەنىسپەن بايانداۋى تەگىن بولماسا كەرەك.
كەنجەباي مادەنوۆ 1925 جىلى 19 اقپاندا باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ قاراتوبە اۋدانىنا قاراستى قاراكول اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. ياعني سوعىس باستالعاندا 16 جاستا ەدى. ۇلكەن اعالارى وتەگەن, التىنباي جانە جاۋىلباي وتاندى قورعاۋعا اتتانىپ, ارتىنشا تەتەلەس اعاسى جاۋىلبايدىڭ سوعىستا ەرلىكپەن قازا تاپقانى تۋرالى قارا قاعاز الادى. وزىنەن بار بولعانى ءۇش جاس ۇلكەن اعاسىنىڭ قازاسى كەنجەبايدى ىزاعا بۋلىقتىرىپ, تابەتى قاشىپ تاماق ىشۋدەن قالادى. «نەگە تاماق ىشپەيسىز؟» دەگەن شەشەسىنە: «مەنى گيتلەر تويعىزىپ قويدى. سۇم فاشيستەردەن كەك قايتارماي, تاماققا ورىن جوق» دەپ جاۋاپ بەرىپ, 1943 جىل 8 قاڭتاردا 18 جاسقا تولماي جاتىپ, مايدانعا ءوز ەركىمەن اتتانادى.
ول اۋەلى ورىنبور وبلىسىنىڭ كراسنىي حولم مەكەنىندەگى كومانديرلەر دايارلايتىن اسكەري ۋچيليششەسىندە, كەيىننەن ۋفا, سامارا قالالارىندا وقىپ, قارۋ-جاراقتىڭ ءار تۇرىمەن, اسكەري تاكتيكالىق تاسىلدەرىمەن تانىسىپ, قويان-قولتىق جەكپە-جەك ادىستەرىن ۇيرەنەدى. وقۋ ورنىن تامامداعان سوڭ 1943 جىلعى قاراشا ايىنىڭ 12-سi كۇنى ءىىى ۋكراين مايدانىنىڭ 170-گۆارديالىق اتقىشتار پولكىنىڭ قۇرامىندا ستانوكتى پۋلەمەت بولىمشەسىنىڭ كومانديرلىگىنە بەكىتىلەدى. سۇراپىل سوعىستاعى العاشقى قادامىن كريۆوي روگ تۇبىندەگى ۇرىسقا قاتىسۋدان باستادى. ك.مادەنوۆكە 1944 جىلعى 27 تامىزداعى پرۋت وزەنi بويىنداعى اسا جاۋاپتى شايقاستارعا قاتىسىپ, فاشيستەردى تالقانداۋداعى كورسەتكەن ەرلىگى ءۇشىن «قىزىل جۇلدىز» وردەنi بەرىلەدى.
1944 جىلعى قازان ايىنىڭ سوڭىنا تامان 5-ەكپiندi ارميا ءىىى ۋكراين مايدانىنان ءى بەلارۋس مايدانىنىڭ قاراماعىنا ءوتتى. وسى ارمياعا قاراستى 266-ديۆيزياسىنىڭ 1008-پولكiندەگi ۆزۆود كومانديرi ك.مادەنوۆ پولشا جەرiندەگi ۆارشاۆا-پوزنان وپەراتسياسى كەزiندەگi ۇرىستاردا دا قاراۋىنداعى سولداتتاردى جiگەرلەندipiپ, ەرەن ەرلiكتiڭ ۇلگiciن كورسەتە ءبىلدى.
پولشانى جاۋدان تازارتقان سوڭ ك.مادەنوۆتىڭ ۆزۆودى 1945 جىلى قاڭتار ايىنىڭ سوڭىندا گەرمانيا جەرىنە تابان تيگىزەدى. كەڭەس وداعى اسكەرلەرiنiڭ بەرليننەن 70 شاقىرىم جەرگە كەلگەندە نەمiستەر ارتيللەريادان دامىلسىز وق اتىپ, بومبانى بۇرشاقشا جاۋدىردى. جاۋ اسكەرى بارلىق تاڭداۋلى كۇشتەرiن ىسكە قوسىپ, كەڭەس اسكەرلەرىن ودەر وزەنiنە باتىرىپ جiبەرۋگە, ەڭ بولماعاندا وزەننەن وتكىزبەۋ ءۇشىن جانتالاستى. نەمiستەر كەڭەس تانكىلەرىنىڭ العا جىلجۋىنا كەدەرگi جاساپ, ودەر وزەنiندەگi ەسكى كوپiردi جارۋعا ارەكەت جاسايدى. پولك باسشىلىعى كوپىر جارۋعا جىبەرىلگەن ديۆەرسانتتاردىڭ كوزiن جويۋدى كەنجەبايدىڭ ۆزۆودىنا تاپسىردى. ولار جەتi نەمiستiڭ كوزiن جويىپ, كوپiردi ساقتاپ قالدى. ءولiم مەن ءومiردiڭ اراسىن قىلكوپىر ءبولiپ تۇرعان ساتتەگى كەنجەباي مادەنوۆتiڭ باتىلدىعى مەن جانقيارلىعى ەسكەرiلiپ, ول ەكىنشى مارتە «قىزىل جۇلدىز» وردەنiمەن ماراپاتتالدى.
ماسكەۋدەگi باس شتابتىڭ جوسپارىمەن جاسالعان ايگiلi «بەرلينگە شابۋىل» وپەراتسياسىنا, ءى, ءىى بەلارۋس, ءى, ءىى ۋكراين مايداندارىنىڭ ارميالارى قاتىستى. وسىنداي ساتتە مادەنوۆ ءوز ۆزۆودىمەن قارداي بوراپ تۇرعان وققا قاراماستان, الت ودەر وزەنiنەن ءوتىپ, گراناتا مەن اۆتوماتتىڭ كۇشiمەن جاۋ وكوبىنا ءتۇسiپ, قويان-قولتىق ۇرىس جاساۋ بارىسىندا 15 نەمiس سولداتىنىڭ كوزiن جويادى.
ك.مادەنوۆتiڭ ۆزۆودى 21 cاyipدە بەرلين قالاسى جانىنداعى مارتسان ەلدi مەكەنiندە ۆلاسوۆشىلارمەن بولعان ۇرىستا دا ەرەكشە كوزگە تۇسكەن. وسى شايقاستار بارىسىندا كەنجەباي جاراقات العانىنا قاراماستان ۇرىس الاڭىنان كەتپەي, قارۋلاستارىن جiگەرلەندiرىپ, ءى دارەجەلi «وتان سوعىسى» وردەنiمەن ماراپاتتالادى.
ءCاyip ايىنىڭ 29-ى كۇنi باتالون كومانديرى ي.بوبىلەۆ ك.مادەنوۆتى شاقىرىپ الىپ نەمىستەردىڭ رەيحستاگتەن كەيiنگi ورداسى, «يمپەريا كەڭسەسى» اتالعان راتۋشانىڭ توبەسiنە جەڭiس تۋىن قاداۋعا تاپسىرما بەرەدى. وسى ءبىر قاندى قىرعىن تۋرالى 1965 جىلى تامىز ايىندا ك.مادەنوۆتىڭ ءوزى: ء«بىزدىڭ ۆزۆود بار پارمەنىمەن العا جىلجىپ كەلەدى. نەگىزگى وي – نەمىس تۋىن قۇلاتىپ, ءوز تۋىمىزدى قاداۋ. وسى ارمان, وسى ماقسات مەنى العا سۇيرەدى. ءبىر كەزدە قاسىمداعى جولداسىم كوندراتەۆ قۇلاعان جەرگە مەن دە قۇلادىم. تۇلا بويىمدى سيپايمىن, جاراقات جوق سياقتى. كوپ قيمىلداۋعا بولمايدى, مۇندايدى سنايپەرلەر كوزدەن تاسا جىبەرمەيدى. سوندىقتان دىبىستاۋ كەرەك. اينالامدا 3-4 ادامنان عانا دىبىس بولدى. كوندراتەۆتەن دىبىس ەستىلمەدى. الدا ءالى 80-100 مەتر جەر بار. قالايدا جەتۋ كەرەك. بار كۇشتى جيناپ, قايتا شابۋىلعا شىقتىق. جاندارمەن ءۇش ادام راتۋشا تابالدىرىعىنا جەتتىك. ول جەردەن بىرنەشە ادام ءبىزدى قارسى الىپ, ىلگەرى جۇرۋىمىزگە جاردەمدەستى. از عانا ۇزىلىستەن كەيىن 20 شاقتى ادام باسپالداقپەن جىلجىدىق. بۇل جەردە دە قىرعىن سوعىس بولعانى كورىنىپ تۇر. اينالاعا ساقتىقپەن قاراپ, اۆتوماتىمىزدى كەزەنگەن كۇيى ىلگەرى جىلجىپ كەلەمىز. ويدا جوقتا نەمىستەرمەن قولما-قول ايقاسقا تۇستىك, ەكى جاقتان دا شىعىن بولدى. ماقسات – ىلگەرى جىلجۋ. تاعى دا قاقتىعىس, تاعى دا جاۋ. ساق بولۋ قاجەت, ايلا-ءتاسىلسىز بولمايدى. تاعى دا جاۋدىڭ ەكى جاۋىنگەرىن سۇلاتىپ, ىلگەرى جىلجىدىم. الدىمداعى ادامدار وققا ۇشتى ما, الدە جاۋىنگەرلىك تاپسىرمانى ورىنداۋ ۇستىندە مە, ودان بەيحابارمىن, تەك قانا ارت جاقتا ادامدار دىبىسى ەستىلەدى. قانشا ۋاقىت وتكەنىن بىلمەيمىن, راتۋشا كۇمبەزىنىڭ ىشكى جاعىنا جەتىپ, قانسىراعان كونستانتين گروموۆقا كومەك بەردىم. «شىدا, دوسىم, قازىر راتۋشادا ءوزىمىزدىڭ القىزىل تۋىمىز جەلبىرەيدى», دەدىم. ونىڭ بولار-بولماس جىميىپ كۇلۋگە عانا ءالى كەلدى. ءفاشيستىڭ قارا الا تۋى قۇلاپ ءتۇستى. مەن بەلىمدەگى قىزىل تۋدى شەشىپ الىپ, كۇمبەز باسىنا كوتەردىم. ءجىپتىڭ ۇشىن قاداعا بايلاپ ۇلگەردىم. سودان كەيىن اينالا ۋ-شۋ بولدى دا كەتتى. ءوزىمنىڭ قاتتى شارشاعانىمدى العاش رەت سول جەردە سەزىندىم. ەسىمدى جيعان سوڭ كاسكامدى قاراسام, تىكە تيگەنى بار, جانامالاي تيگەنى بار التى وق ءتيىپتى. ءتىپتى بىرەۋى كاسكا مەن پيلوتكا ارالىعىنداعى قىزىل جۇلدىز اراسىندا تۇر ەكەن. بۇعان ءوزىم دە تاڭعالدىم», دەپ ەرەن ەرلىگىن قاراپايىم بايانداعان («راتۋشاعا تۋ تىككەن قازاق باتىرى»).
كاكىمجان قازىباەۆتىڭ «رەيحستاگقا تۋ تىككەن قازاق» اتتى ماقالاسىندا قازاقستاننىڭ حالىق قاھارمانى راقىمجان قوشقارباەۆ ءوز اڭگىمەسىن: ء«بىزدىڭ ىستەگەنىمىز, ۇلكەن ۇلى جەڭىسكە قوسىلعان ءبىر كىشكەنە بولشەك», دەپ تۇيىندەيدى. («لەنينشىل جاس» گازەتى, 1958 جىل). مۇمكىن, ادالدىق, شىنشىلدىق, قاراپايىمدىلىق تۋمىسىنان قانىنا سىڭگەن, قازاقتىڭ باتىر وعلانى كەنجەباي مادەنوۆ ءۇشىن دە قان-قاساپ سوعىستا, شىبىن جانىن شۇبەرەككە ءتۇيىپ ءجۇرىپ گيتلەرلىك گەرمانيانىڭ اجداھا ورداسى راتۋشاعا تۋ تىگۋى جەڭىسكە قوسىلعان شاعىن ءبىر بولشەك بولىپ كورىنەر. الايدا تاۋەلسىز قازاق ەلىنىڭ, جاڭا قازاقستاننىڭ رەاليستىك تاريحىنا قيانات جاسالماۋى كەرەك. قازاق حالقىنىڭ ءباھادۇر ۇلى كەنجەباي مادەنوۆ «حالىق قاھارمانى» اتاعىنا بىردەن-ءبىر لايىقتى مايدانگەر ءھام ارداگەر دەپ سانايمىز.
ايدار سابىروۆ,
ح.دوسمۇحامەدوۆ اتىنداعى اتىراۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى, جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى
