سۇرمەرگەن سۇلەيمەنوۆ

راس. ءبىز – تولاعاي سىندى تاۋ قوپاراتىن ءبىر ۇلدى اڭساعان ەلمىز. سونداي تولاعاي تەكتى ەسكەرۋسىز وعلاننىڭ ءبىرى ءھام بىرەگەيى – ىبى­رايىم سۇلەيمەنوۆ. ىبىرايىم­نىڭ باتىرلىعى سوناۋ سوعىس جىلدارى مايدانداعى ساربازداردىڭ جامبىل جاباەۆقا جازعان حاتىندا بىلاي كورسەتىلىپتى:

«قىراعى قىردىڭ قىرانى,

دالانىڭ ور قويانى,

تاۋدىڭ جۇيرىك بۇلانى,

نەمىستەردى ەكى ءجۇز,

وتىز توعىز ولتىرگەن

سۇلەيمەنوۆ ىبىرايىم

قازاقتىڭ باتىر ۇلانى».

ارينە, بۇل – جىر. جىرعا تاتيتىن ىبىرايىمنىڭ ءجۇرىپ وتكەن ءيىر-قيىر جولدارى نە دەيدى؟

ىبىرايىم 1911 جىلى سارىسۋ اۋدا­نىنىڭ «قىزىل كۇنشى­عىس» ۇجىم­شارىندا (قازىرگى باي­قا­دام اۋىلى) تۋعان. سوعىسقا ات­تان­­­عانعا دەيىن جامبىل اۋدا­نىن­دا­­عى جامبىل متس-ىندە تراك­تور­دى تىزگىندەگەن. 1941 جىل­دىڭ­ كۇزىندە جامبىل قالاسىنان اس­كەر­گە شاقىرىلىپ, الماتىعا جو­نەلتىلگەن. وندا 100-جەكە اتقىش­تار بريگاداسىنىڭ قۇرامى­نىڭ 2-باتالونىندا مەرگەندىككە شىنىققان. كومانديرى كاپيتان ف.ۋشاكوۆ, كوميسسارى كاپيتان ر.اشكەەۆ بول­عان. سول كەزدىڭ وزىندە ف.ۋشاكوۆ ىبىرايىمنىڭ باتىرلىعىن تانىپ: ء«بىزدىڭ سۇلەيمەنوۆكە ەشكىم تەڭ كەلمەيدى. وتان سوعىسىندا قازاقتا سۇلەيمەنوۆتەن اسقان مەرگەن جوق. ءبىزدىڭ سۇلەيمەنوۆ كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى بولادى», دەپتى.

ۇستازدان وسىنداي باعا العان ىبىرايىم 1941–1942 جىلدىڭ قىسىندا ماسكەۋ تۇبىندە قورعانىس شەبىندە اتتانادى. ءيىر-قيىر جولدار... سۇلەيمەنوۆ ساپىندا بولعان 100-بريگادا كالينين مايدانىنىڭ قۇرامىندا پسكوۆ وبلىسىن ازات ەتۋگە قاتىسادى. ونداعان ەلدى مە­كەندى قان كەشىپ ءجۇرىپ ازات ەتەدى. پريەزدوۆو, دروزدوۆو, تروينيا, پلەحانوۆو جانە مولووي تۋد دە­رەۆنياسى ءۇشىن بولعان جان الى­سىپ, جان بەرىسكەن شايقاسقا قا­تىسادى. وسى ۇرىستا 79 ءفاشيستى جەر جاستاندىرعانى ءۇشىن «ەرلىگى ءۇشىن» مەدالىمەن ماراپاتتالادى. ۆەليكيە لۋكي تۇبىندەگى شايقاستا ءبىر ءوزى 60 ءفاشيستىڭ كوزىن جويادى. وسى ەرلىگى ءۇشىن «قىزىل جۇلدىز» وردەنى بەرىلەدى. 239 ءفاشيستىڭ كوزىن جويعان سۇرمەرگەنگە ارنالىپ, «فرونتوۆيك» گازەتىنىڭ 1943 جىلعى 10 ناۋرىزداعى سانى جارىق كورەدى. وسىلايشا ىبىرايىمنىڭ باتىرلىعى بۇكىل مايدانعا جاريا بولدى. ودان ءارى قاراي جىلجىعان باتىرلار نەۆەل قالاسى ءۇشىن شايقاسادى. وسى شايقاستا نەمىس­تىڭ 42 اسكەرىن و دۇنيەگە اتتاندىرىپ, باتىر ىبىرايىم ەرلىكپەن قازا تابادى. بۇل قازان ايىنىڭ 15-ءى ەدى.

ىبىرايىم باتىر تۋرالى دە­رەكتەردى قاراپ وتىرساڭىز, ءبىراز جايعا قانىعاسىز. ىبىرايىمنىڭ اتىنا سوناۋ نەۆەل قالاسىندا كوشەنىڭ اتى بەرىلىپتى. ىبىرايىم­مەن قازاقتىڭ باتىر قىزى مانشۇك مامەتوۆا, قازاقتىڭ بەلگىلى جازۋ­شىسى ءازىلحان نۇرشايىقوۆ بىرگە سوعىسىپتى. ونىڭ ارپالىس­تى جول­دارىنىڭ اقتىق نۇكتەسى دە وزگەشە قويىلعان. نەۆەل قالا­سىندا قازاقتىڭ ماقتانىشى مان­شۇك ەكەۋى ءبىر كۇندە وپات بولعان. قاي­عىنىڭ قارا بۇلتى قازاقتىڭ ەكى اپتال ازاماتىنىڭ ءجۇزىن جاپقان. اجال ەكەش اجال دا ءبىر ۇلتتىڭ قوس ماق­تانىشىن ءبىر كۇندە الىپ كەتكەن. بۇل جونىندە احمەتقازى بۋلا­توۆتىڭ دەرەگىنە قاراڭىز:

«1941 جىلدىڭ قازان, قاراشا ايلارىندا الماتىدا 100-دەربەس قازاقتىڭ اتقىشتار بريگاداسى قۇرىلدى. سونىڭ 2-باتالونىنىڭ كومانديرى ف.ۋشاكوۆ, شتاب باستىعى و.سىرلىباەۆ بولاتىن. مارقۇم ىبىرايىم وسى بريگادانىڭ سنايپەرلەر بولىمىندە بولدى. جاتتىعۋ كەزىندە كومانديرىمىز سۇلەيمەنوۆتى ءجيى ماقتاپ, «مەرگەن بولساڭ, سۇلەيمەنوۆتەي بول» دەۋشى ەدى. ىبىرايىم سوعىس ادىستەرىن – شابۋىلدا دا, قورعانىستا دا, بار­لاۋدا دا دالدىكپەن, اقىلمەن ورىندايتىن. ول ءوزى الپامساداي دەنەلى, قىزىل شىرايلى, كوپ سويلەمەيتىن سالماقتى, مىنەزى قاسىنداعى جاۋىن­گەرلەرگە ۇلگى ەدى. ءبىز­دىڭ بريگادا اپرەلسكوە, پو­گورەلوە, گوروديششە, ستاريتسا, ت.ب كوپتەگەن ەلدى مەكەندى باسىپ, جاياۋ اۋىر جورىقتاردى باس­تان وتكەردى. 1942 جىلدىڭ ىزعار­لى كۇزىندە سوليجاروۆو مەن رجەۆ اراسىندا مايداننىڭ الدىڭعى شەبى جاۋدىڭ قىستىق بەكىنىسىنە كەلدىك. 39-ارميانىڭ قۇرامىندا بولدىق. كەلگەن بەتتە 12 ەلدى مەكەن­نىڭ بەكىنىسىن تالقاندادىق. وسى بەكىنىستەردى بۇزۋدا ىبىرايىم­نىڭ ەڭبەگى كوپ بولدى. پۋلەمەت پەن جابىق زەڭبىرەكتەردى العا باس­تىرماي تۇرعان كەزدە ولاردى دال­دىكپەن اتىپ, جاۋدىڭ كوزىن جويىپ باتالونعا جول اشىپ وتىردى. وسىدان باستاپ, ونىڭ ەرلىگى كۇن ساناپ ارتا بەردى. ەكى يىعىنا ەكى ۆينتوۆكا, بىرەۋى سۆت, بىرەۋى بەساتار, وپتيكالىق پريبور, ەكى قاپ, بىرىندە وق ءدارى, بىرىندە كەرەك-جاراعى بولۋشى ەدى. ورىستىڭ سىقىرلاعان سارى ايازىندا ء«وزىنىڭ اڭ اۋلاعان» كاسىبىمەن مەرگەندىك ەسەپ كىتاپشاسىن تولتىرا باستاپ ەدى. ول ولتىرگەن جاۋ 50-دەن اسىپ كەتتى, ونىڭ ەرلىگىنە «زا بوەۆىە زاسلۋگي» مەدالى بەرىلدى. مارقۇمنىڭ اتاعى ەكىنشى كىشى ستالينگراد دەپ اتالعان ۆەليكيە لۋكي قالاسى ءۇشىن بولعان شايقاستا ەرەكشەلەنەدى. 15 تاۋلىك­كە سوزىلعان بۇل سوعىستا ولتىرگەن ءفاشيستىڭ سانىن 180-گە جەتكىزدى. 1943 جىلى اقپان ايىندا نەۆەل باعىتىنا شىق­تىق. قازاننىڭ 14-ىنەن 15-ىنە قا­راعان تۇندە ءبىزدىڭ بريگادا نەۆەل قالاسىنان 15 شاقىرىم قاشىق­تىقتا جاتقان يزوچي ستانسا­سىن الۋعا بۇيرىق الدى. وسى ۇرىس­تا امال قانشا جاۋ سناريا­دى­نىڭ جا­رىقشاعى تيگەن ىبى­رايىم قازا بولدى. بۇل شايقاستا ارت­تان كومەك جەتە قويماي, جاۋ ءبىز­دى ءبىراز شىعىنعا ۇشىراتتى. مانشۇك مامەتوۆا سول كۇنى قاي­تىس بولدى. بىراق ونى سول ءتۇنى جەرلەي المادىق, مۇمكىندىك بەر­مەدى. ەسىل ەر ىبىرايىمنىڭ دە­نەسىن جەكە ارباعا سالىپ نەۆەل قالاسىنىڭ ورتاسىنا جەتكىزىپ زيرات­قا قويدىق. نەۆەل قالالىق كەڭەسى باتىردى ماڭگىلىك ەستە ساقتاۋ ءۇشىن ءبىر كوشەنىڭ اتىن بەردى. 1979 جىلى بارعاندا سول كوشەنىڭ بويىندا كەزدەسكەن ادامنان بۇل كوشەنىڭ اتىنىڭ كىمگە بەرىلگەنىن سۇراعانىمىزدا, «بىلەمىز, وسى قالا ءۇشىن جانىن قي­عان قازاقتىڭ اتاق­تى مەرگەنى» دەدى. ال ءبىزدى وسى سوعىس­تان كەيىن تاراتىپ, بريگادادان دي­­ۆيزيا جاساپ, باسقا فرونتقا اۋىس­تىرىپ جىبەردى. تاراپ كەتكەن سوڭ مان­شۇككە دە, ىبىرايىمعا دا «كەڭەس ودا­عىنىڭ باتىرى» اتاعى بەرى­ل­مەدى. مان­شۇككە 6 ايدان كەيىن م.عاب­دۋل­ليننىڭ جوقتاۋىمەن باتىرلىق بەرىلدى».

راس, بۇل حات تا ءبىراز دۇنيەنىڭ بە­تىن اشادى. نەۆەل قالاسىندا ءبىر بۇرىلىس پەن ءبىر كوشەنىڭ اتى ىبىرايىمنىڭ اتىندا بولۋىنىڭ ءوزى – ماقتانىش. «كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى» اتاعىن مەملەكەت بەرمە­گەنى­مەن, سول تۇستا جەرگىلىكتى حا­لىق سۇلەيمەنوۆتى قۇر­مەتتەپ ءوز قالاسىنان ءبىر كوشەنىڭ اتىن بەرگەن. ءالى دە قۇرمەتتەي بەرەرى ءسوزسىز.

مانشۇك مامەتوۆا مەن ىبى­رايىم سۇلەيمەنوۆتىڭ ەرلىگىن ۇزبەي ناسيحاتتاعان جاۋىنگەر-جازۋشى ءازىلحان نۇرشايىقوۆتىڭ جەڭىستىڭ 50 جىلدىعى قارساڭىندا جازعان ءبىر ماقالاسىن وقىپ وتىرىپ, جەڭىستى جاقىنداتۋ جولىندا قاسىقتاي قانىن, شىبىنداي جانىن اياماي جاۋمەن شايقاسقان كەشەگى ەرەسەن ەرلەردى ەرىكسىز ەسكە الدىق. سولاردىڭ كوبىنىڭ ەسىمدەرى كومەسكىلەنىپ بارا جاتقانى بەلگىلى. ىبى­رايىم سياقتى 239 ءفاشيستى جال­عىز ءوزى جايراتقان قازاقتىڭ قاس باتىرىنىڭ وزىنە لايىقتى «كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى» اتاعىن الا الماي كەتكەنىنە ءىشىمىز ۋداي اشىدى. ويتكەنى ءدال وسى اتاققا قىرعان جاۋى جۇزگە جەتپەگەن تالاي جاياۋ اسكەر يە بولىپتى. وعان كوز جەتكىزۋ ءۇشىن 1987–1988 جىلدارى ماسكەۋدىڭ اسكەري باسپاسىنان جارىق كورگەن «گەروي سوۆەتسكوگو سويۋزا» دەگەن ەكى توم­دىقتى اقتارىپ شىقسا­ڭىز جەت­كىلىكتى. مىسالعا:1) ارتەمەۆ يۆان تيموفەەۆيچ. رۋسكي. پۋلەمەتچيك. وگنەم سۆوەگا پۋلەمەتا ۋنيچتوجيل بولەە 30 سولدات ي وفيتسەروۆ پر-كا ء(ى تومنىڭ 78-79 بەتتەرى); 2) ار­حيپوۆ ۆاسيلي ستەپانوۆيچ. رۋسكي. پۋلەمەتچيك. پري وتراجەني كونتراكاكي پر-كا ۋنيچتوجيل نەسكولكو دەسياتكوۆ گيتلەروۆتسەۆ ء(ى تومنىڭ 81-بەتى); 3) بەلوۋسوۆ پاۆەل الەكساندروۆيچ. رۋسكي. اۆتوماتچيك. ۋنيچتوجيل نەسكولكو ۆرا­جەسكيح سولدات ء(ى تومنىڭ 146-­بە­تى), 4) بلاجكۋن اندرەي فەدو­رو­ۆيچ. ۋكراينەتس. سترەلوك. ۆ رۋكو­پاش­نوي سحۆاتكە ۋنيچتوجيل نەسكولكو گيتلەرتسەۆ ء(ى تومنىڭ 146-بەتى).

قانشا بۋلىقساڭىز دا شىندىق – وسى. سوڭعىسىنان وزگەسى – پۋلەمەتشى مەن اۆتوماتشىلار. جالعىز وقتى سنايپەر ۆينتوۆكاسىنا قاراعاندا بۇل قارۋلاردان جاۋ­عا وقتى قارشا بوراتۋعا بولاتى­نىن ەسكەرسەڭىز, سۇرمەرگەن سۇلەيمەنوۆتىڭ ەرلىگى كوز الدىڭىزدا بيىكتەي بەرەتىندەي. وسى كوڭىلگە قاياۋ تۇسىرگەن ولقىلىق­تىڭ ورنىن 2022 جىلى مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ تول­تىرىپ, باتىر ىبىرايىم سۇلەي­مەنوۆكە «حالىق قاھارمانى» اتا­عىن بەرگىزدى.