ەكونوميكا جانە بانك سەكتورى

جاۋاپكەرشىلىك ۋاقىتى كەلدى

جالپى, 2024 جىل وتاندىق بانكتەرگە تابىستى جىل بولدى. ولاردىڭ تازا پايداسى 2,6 ترلن تەڭگەگە جەتىپ, 2023 جىلمەن سالىستىرعاندا 17,1%-عا ارتتى. قارجى نارىعىن رەتتەۋ اگەنتتىگىنىڭ مالىمەتىنشە, بانكتەردىڭ جالپى نەسيە پورتفەلى 20%-عا ءوسىپ, 61,6 ترلن تەڭگەگە جەتكەن. ياعني بانك­تەر بيزنەستى كوبىرەك قار­جى­لاندىرىپ, ەكونوميكاعا كوبىرەك اقشا بولگەن. بىلتىر ولار 36,2 ترلن تەڭگە كولەمىندە نەسيە بەرگەن. بۇل 2023 جىلمەن سالىستىرعاندا 19,5%-عا ارتىق. بيزنەسكە بەرىلگەن نەسيە كولەمى دە 16,3%-عا ءوسىپ, 13,1 ترلن تەڭگەگە جەتكەن. بانكتەر اسىرەسە ونەركاسىپ, ساۋدا, قۇرىلىس, كولىك جانە قىزمەت كورسەتۋ سالالارىنداعى كاسىپورىندارعا نەسيە بەرۋدى كوبەيتكەن. بيزنەسكە 18,2 ترلن تەڭگە جاڭا نەسيە بولىنگەن, بۇل وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 17,2%-عا ارتىق. بىراق مۇنىڭ ءبارى سوندا دا جەتكىلىكسىز. ساياسي شولۋشى عازيز ابىشەۆ ەلىمىزدەگى جەكە بانكتەر ەكونوميكانى كوپ­تەپ نەسيەلەندىرۋگە ءتيىس دەيدى.

– ىرگەلى جوبالار ۇلكەن ينۆەس­تيتسيالاردى تالاپ ەتەدى. جەكە ينۆەستورلاردىڭ, مەملەكەتتىك بيۋدجەت پەن ۇلتتىق قوردىڭ, ءتىپتى بىرىڭعاي جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورىنىڭ قاراجاتىنىڭ اقىلعا قونىمدى ۇلەستە ءبولىنۋىنىڭ ءوزى جەتكىلىكسىز بولۋى مۇمكىن. جەكە بانكتەر ەكونوميكانى كوپتەپ نەسيەلەندىرۋى قاجەت. قازىر, وكىنىشكە قاراي, ولار كوبىنە تۇتىنۋشىلىق نەسيەلەۋ ارقىلى حالىقتىڭ قارىزدىق جۇكتەمەسىن ارتتىرىپ وتىر. ونىڭ ۇستىنە, كوبىنەسە كۇردەلى يمپورتتىق تا­ۋارلار تۇتىنىلادى. بۇل – ماسەلە. مۇنى وزگەرتۋ كەرەك, – دەدى ساراپشى.

كاسىپكەرلەرمەن كەزدەسۋدە ۇكىمەت بيزنەسكە ارنالعان پايىز­دىق مولشەرلەمەنى سۋبسيديالاۋدى ۇسىناتىنى ايتىلدى. الايدا ابىشەۆتىڭ پىكىرىنشە, بۇل جەت­كىلىكسىز بولۋى مۇمكىن.

– قوسىمشا شارالاردى ويلاستىرۋ قاجەت. بانكتەر ارتىق تۇتى­نۋ مەن حالىقتىڭ قارىزعا باتۋىن ەمەس, كەرىسىنشە, بيزنەستىڭ دامۋىن ىنتالاندىرۋعا ءتيىس. باس­قاشا ايتقاندا, ازاماتتار دەپوزيتكە سالعان اقشا ۇلتتىق ەكو­نو­ميكانىڭ دامۋى­نا قىزمەت ەتىپ, شەتەلدىك وندىرۋشىلەردىڭ پايداسىنا كەتپەۋى كەرەك, – دەدى ساراپشى.

ال ساراپشى باۋىرجان ىسقاقوۆ بانك­تەر جاۋاپكەرشىلىك سەزىن­ۋى كەرەك دەگەن ويى­نان تانعان ەمەس.

– بانكتەرگە مەملەكەت تاراپىنان وسى ۋاقىتقا دەيىن قوماقتى قاراجات قۇيىل­دى. مىسالى, 2009 جىلى 10 ملرد دوللار­دان استام كومەك كورسەتىلدى, تەڭ­گەنىڭ تەڭگە­رىمدىلىگىن ساقتاۋ ءۇشىن 6 ملرد دوللار اقشا ءبولىندى. ءتىپتى بانك­تىڭ قاي­تا قۇرىلىمداۋ ۇدەرىسىن قالىپ­تاس­تىرۋعا جاردەمدەستى. وسى تۇرعىدان قاراي­تىن بولساق, «بيزنەستىڭ الەۋمەتتىك جا­ۋاپكەر­­شىلىگى» دەگەن تۇسىنىك بار, ياعني مەملە­كەت كەرەك ۋاقىتتا بانكتەرگە كو­مەكتەسىپ, داعدارىستان شىعۋعا جاعداي جاساسا, ولاردىڭ دا ەكونوميكاعا قوساتىن ۇلەسى ارتۋى كەرەك. ەگەر بانكتەر بولاشاعىن ەلمەن بايلانىستىرسا, بۇل ولارعا ۇلكەن مۇمكىندىك. ۇكىمەتتىڭ بيزنەستىك ورتاعا, ينۆەستيتسيالىق كليماتقا جاساپ وتىرعان جاعدايى ءبىز سەكىلدى دامىپ كەلە جاتقان مەملەكەتتەردەن اناعۇرلىم جوعارى. ەكونوميكا دامىعان سايىن بانكتەردىڭ دە كاسىبى ورلەي تۇسەتىنىن ۇعىنۋ كەرەك. سول ارقىلى حالىقتىڭ تولەم قابىلەتتىلىگى ارتىپ, قايتارىلماي جاتقان قارجىنىڭ دا قايتارىلۋى تەز بولادى, – دەگەن پىكىردە.

مىسالى, ەۋروپادا بانكتەردىڭ ەكو­نوميكاداعى قارجىلاندىرۋ ۇلەسى – 55-60%. ال اقش-تا 80%-عا دەيىن بارادى. ءبىزدىڭ كوش بۇعان جەتپەيدى. بۇل – بانك­تەر ەكونوميكاعا نەسيە بەرە وتىرىپ, قانشاما الەۋمەتتىك ماسەلەنى شەشەدى دەگەن ءسوز. جاڭا جۇمىس ورىندارى, كا­سىپورىنداردىڭ اشىلۋى ارقىلى بيۋد­جەت­تىڭ كىرىس بولىگىن قۇرايتىن سالىق­تىق بازانى قالىپتاستىرادى. ينفليا­­تسيانىڭ تەجەلۋىنە, نارىققا تولە­نەتىن نەسيە قارجىسىنىڭ تومەن­دەۋىنە دە اكەلەدى.

– تۇتىنۋشىلىق نەسيەدەن گورى ەكونوميكانى, بيزنەستى نەسيە­لەندىرەتىن قارجى كوزدەرىن قا­راس­تىرۋ ماڭىزدى. ول ءۇشىن بيزنەستىڭ دە, حالىقتىڭ دا ۇسى­نىسى ەسكە­رىلىپ, زاڭدا قاراستىرىلعانى دۇرىس. زاڭدا ۇلتتىق مۇددە ءبىرىن­شى ورىندا تۇرۋى قاجەت. سونداي-اق باسەكەلەس ورتا بو­لىپ, حالىق­ارالىق بانكتەردىڭ دە ۇلەسى ارتۋى كەرەك. جاقسى ناتيجە باسەكەدەن عانا تۋادى, ال ول ءوز كەزەگىندە ساپاعا اكە­لە­­دى. قو­رىتا ايتقاندا, ەكونوميكانى دامى­­تاتىن قانداي نەسيەلەر بار, سونىڭ بار­لىعى «بانكتەر تۋرالى» زاڭعا ەنگىزىلۋى كەرەك, – دەيدى ساراپشى.

بانك نە دەيدى؟

وسى ورايدا بانكتەردىڭ دە ايتار ءۋاجىن تىڭداعاندى ءجون كوردىك. بانكتەرگە ناقتى سەكتوردى نەسيە­لەۋ نەگە ءتيىمسىز؟ بۇل جاعدايدى وزگەرتۋ ءۇشىن قانداي ىنتالاندىرۋ شارالارى قاجەت؟ بانكتەردىڭ ناقتى سەكتورعا ينۆەستيتسيا سالۋىنا قانداي نەگىزگى فاكتورلار كەدەرگى كەلتىرەدى؟ وسى سۇراقتاردى «التىن بانككە» قويدىق. بانكتىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى ناقتى سەكتوردى نەسيەلەۋ بانكتەر ءۇشىن بىرقاتار سەبەپتەرگە بايلانىستى ءتيىمسىز دەپ جاۋاپ بەردى.

– بىرىنشىدەن, بۇل سالالار جوعارى تاۋەكەلگە يە, سەبەبى ولار­دىڭ تابىسى تۇراقسىز, شي­كى­زات باعاسىنىڭ اۋىتقۋىنا تاۋەلدى. ەكىنشىدەن, ناقتى سەكتوردى قار­جىلاندىرۋ ۇزاقمەرزىمدى ينۆەس­تي­­تسيا­لاردى قاجەت ەتەدى, ال بانك­­تەر, تاۋەكەلگە دەگەن كوز­­قا­را­سىنا, نەسيەنىڭ تەز وتەلەتىن تۇرلەرىنە باسىمدىق بەرەدى. ۇشىنشىدەن, بانك رەتتەۋى مەن كاپيتالعا قويىلاتىن تالاپتار وسىنداي نەسيەلەردىڭ كولەمىن شەكتەۋى مۇمكىن. سونىمەن قاتار جوعارى تاۋەكەلدى جوبالاردى قارجىلاندىرۋ قوسىمشا رەزەرۆ­­­تەردى (پروۆيزيالاردى) قا­لىپ­­تاس­تىرۋدى قاجەت ەتەدى, بۇل – قو­­سىم­شا شىعىن, – دەلىنگەن «التىن بانك» جاۋابىندا.

ال اگرارلىق سەكتوردىڭ جوعا­رى تاۋە­­كەل­دىلىگىنە بايلانىستى بانكتەر بۇل سا­لاعا نەسيە بەرۋگە اسا ق ۇلىقتى ەمەس. بۇل باعىتتى ءتيىمدى دامىتۋ ءۇشىن مەملەكەتتىڭ اۋقىمدى قولداۋى مەن ىنتالاندىرۋ شارالارى قاجەت-اق. بانكتەر دە ءدال سولاي ويلايدى. مۇن­داي قولداۋ اگرارلىق كاسىپ­ورىنداردىڭ قارجىلىق تۇراق­تىلىعىن قامتاماسىز ەتىپ, بانك­­­تەردىڭ تاۋەكەلىن ازايتادى. ءبىزدىڭ «ناقتى سەكتوردى نەسيەلەۋ كولەمىن ارتتىرۋ ءۇشىن مەملەكەت قانداي قولداۋ كورسەتۋى كەرەك؟» دەگەن سۇراعىمىزعا «التىن بانك­تەن» مىناداي جاۋاپ الدىق:

–  ناقتى سەكتورعا نەسيە بەرۋدى كەڭەيتۋ جانە ونىڭ وسۋىنە جاعداي جا­ساۋعا كومەك كەرەك. پايىز­دىق مول­شەرلەمەلەردى سۋب­سي­­ديا­لاۋ – كاسىپورىندار ءۇشىن نەسيە قۇنىن تومەندەتۋ ارقىلى ولاردىڭ قول­جەتىمدىلىگىن ارتتىرادى. نەسيەگە كە­پىل­­دىك بەرۋ – بانكتەردىڭ تاۋەكەلىن ازاي­تىپ, ەكونوميكالىق ماڭىزى جوعارى, بىراق تاۋەكەل دەڭگەيى جوعارى سالالاردى قارجىلاندىرۋعا ىنتالاندىرادى. ماكرو­­ەكونوميكالىق تۇراقتىلىقتى قام­تاماسىز ەتۋ – ينفلياتسيا مەن ۆاليۋتا باعا­مىن باسقارۋ ارقىلى ينۆەستيتسيالىق ورتاعا سەنىمدىلىك قالىپتاستىرۋ. دامۋ ينستيتۋتتارى مەن قور­­لاردى دامىتۋ – ۇزاق­مەرزىمدى قارجىلاندىرۋ تەتىكتەرىن جەتىل­دىرۋ, ستراتەگيالىق ماڭىزدى جو­با­­لار­­­­دى قارجىلاندىرۋعا مۇم­كىندىك بەرۋ, – دەدى.

ال «بانك تسەنتركرەديت» بولسا, قولدان كەلگەنشە ەكونوميكاعا ارالاسىپ جاتىرمىز دەيدى.

– ناقتى سەكتوردى بەلسەندى قولدايتىن بانكتەردىڭ ءبىرى رەتىن­دە ءبىز ەلىمىزدەگى ما­­ڭىز­دى باستامالارعا قاتىسىپ, نەسيە بەرۋدە كوش باستاپ كەلەمىز. مىسالى, قا­زاق­ستان دامۋ بانكى­مەن بىرلەسە وتىرىپ, RG Brands Kazakhstan كومپانياسىنا العاش­قى سينديكاتتالعان قار­­جى­­­لان­­دى­رۋدى ۇسىن­دى. بۇل قاراجات ءون­دىرىس كولە­مىن كە­ڭەيتۋگە, جاڭا تەحنو­­­لو­گيا­لىق جەلىلەردى ساتىپ الۋعا جانە وزبەك­ستان­عا ەكسپورتتى ۇلعايتۋعا باعىتتالعان. 2025 جىلى بانك كولىك, ينفراقۇرىلىم, ونەر­كاسىپ جانە اۋىل شارۋاشىلىعى سالالارىنداعى ين­ۆەس­ت­يتسيالىق جوبالاردى قاراستىرۋدى جوس­پارلاپ وتىر. بۇل شارالار ناقتى سەكتوردى قار­جى­لان­دىرۋدى كۇشەي­­تىپ, ەكو­نو­­ميكانىڭ ور­نىقتى دامۋى­نا ىقپال ەتەدى, – دەلىنگەن «بانكتسەنتركرەديت» جاۋابىندا.