ققس: شەتەلدەگى مولشەرلەمەنىڭ شەگى قانداي؟

ەڭ جوعارى مولشەرلەمە – 27%

بۇگىندە الەمنىڭ 175-كە جۋىق ەلى تاۋارلار مەن قىزمەتتەرگە قوسىلعان قۇن سالىعىن سالادى. ونىڭ مولشەرلەمەسى ءار ەلدىڭ ەكونوميكالىق جاعدايىنا بايلانىستى ءارتۇرلى. ءبىر مەملەكەتتەر ونى جوعارى قويىپ, مەملەكەتتىك شىعىنداردى جابۋعا تىرىسسا, باسقالارى حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن قورعاۋ ءۇشىن تومەن مولشەرلەمەنى ساقتايدى نەمەسە بەلگىلى ءبىر تاۋارلار مەن قىزمەتتەردى سالىقتان بوساتادى. زەرتتەۋلەرگە سۇيەنسەك, ەۋروپاداعى ەڭ جوعارى كورسەتكىش ماجارستاندا – 27%. بۇل وتە جو­عارى كورسەتكىش بولعانىمەن, ەل بيلىگى الەۋمەتتىك ماڭىزى بار تاۋارلار مەن قىزمەتتەرگە ارنايى جەڭىلدىكتەر قاراستىرعان. ماسەلەن, ازىق-ت ۇلىك پەن ءدارى-دارمەك سەكىلدى نەگىزگى قاجەتتىلىكتەرگە سالىق مول­شەرلەمەسى تومەندەتىلگەن. مۇنداي ساياسات مەملەكەتتىك بيۋدجەت كىرىسىن ارتتىرۋعا كومەك­تەسكەنىمەن, حا­لىققا تۇسەتىن قار­جىلىق اۋىرت­پالىقتىڭ ارتۋىنا بايلانىستى سىنعا ءجيى ۇشىرايدى دەيدى ەكونوميست راسۋل رىسمامبەتوۆ.

– قوسىلعان قۇن سالىعى – مەملەكەتتىك بيۋدجەتتى تولىق­تى­رۋدىڭ ماڭىزدى قۇرالدارىنىڭ ءبىرى. بىراق ونىڭ تيىمدىلىگى تەك مولشەرلەمەسىنە ەمەس, سونىمەن قاتار شەكتى دەڭگەيىنە دە بايلانىس­تى. بۇل سالىقتىڭ مولشەرلەمەسى ءار ەلدە ءارتۇرلى بولعانىمەن, نەگىزگى قاعيدا ءبىر: مەملەكەت بيۋدجەتكە تۇسەتىن كىرىستى ارتتىرۋ ءۇشىن ققس مولشەرلەمەسىن بەلگىلەيدى, ال كاسىپكەرلەر مەن تۇتىنۋشىلارعا تۇسەتىن اۋىرتپالىقتى ازايتۋ ءۇشىن ءارتۇرلى جەڭىلدىكتەر قا­راستىرىلادى. مىسالى, وڭتۇستىك كورەيادا ققس مولشەرلەمەسى 10% عانا بولعانىمەن, شەكتى دەڭگەيى نولدىك, ياعني بارلىق كاسىپكەر وسى سالىقتى تولەۋگە مىندەتتى. بۇل جۇيە مەملەكەتكە تۇراقتى كىرىس تۇسىرگەنىمەن, شاعىن كاسىپ­ورىندار ءۇشىن اۋىرتپالىق بولۋى مۇمكىن. ال كەيبىر ەلدەردە ققس مولشەرلەمەسى جوعارى, بىراق بەلگىلى ءبىر كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرى مەن تاۋارلار ءۇشىن سالىقتان بوساتۋ نەمەسە تومەندەتىلگەن مولشەرلەمە قاراستىرىلعان, – دەپ ءتۇسىندىردى ول.

دانيا مەن شۆەتسيادا ققس مولشەرلەمەسى 25% دەڭگەيىندە بەلگىلەنگەن. بۇل ەلدەردە دەن­ساۋلىق ساقتاۋ, ءبىلىم بەرۋ جانە الەۋمەتتىك قامتاماسىز ەتۋ جۇيە­لەرى وتە جوعارى دەڭگەيدە دامىعان. ۇكىمەت وسى قىزمەتتەردى قارجىلاندىرۋ ءۇشىن بيۋدجەتكە مول قارجى جي­ناۋعا تىرىسادى, ال ققس كىرىستىڭ نەگىزگى بولىگىن قۇرايدى. ياعني سالىقتىڭ جوعارى بولۋىنىڭ سە­بەبى – ازاماتتارعا بەرىلەتىن تەگىن مەديتسينالىق كومەك, ساپالى ءبىلىم, الەۋمەتتىك جەڭىلدىكتەر. فرانتسيادا بولسا ستاندارتتى ققس مولشەرلەمەسى – 20%, الايدا بەلگىلى ءبىر تاۋارلار مەن قىزمەت تۇرلەرىنە جەڭىلدىكتەر قاراستىرىل­عان. مىسالى, ازىق-ت ۇلىك پەن قوعامدىق كولىك تاريفتەرىنە 5,5%, 10% تومەندە­تىل­گەن مولشەرلەمەلەر قولدانىلادى. ۇلىبريتانيا ەۋروپالىق وداقتان شىققاننان كەيىن دە ققس جۇيەسىن ساقتاپ قالدى. مۇندا دا مولشەرلەمە – 20%, بىراق ءبىرىنشى قاجەتتىلىك تاۋارلارى – ازىق-ت ۇلىك, بالالارعا ارنالعان تاۋار­لار, كىتاپتار نولدىك سالىق مول­شەرلەمەسى­مەن بوساتىلعان.

– سالىق اكىمشىلىگىن كۇشەي­تۋدىڭ ءبىر مىسالى – اقش-تاعى ال كاپونە ءىسى. ونى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى ەمەس, سالىق قىزمەتى قىلمىستىق جاۋاپ­كەرشىلىككە تارتقانى كوپكە ءمالىم. بۇل سالىق ورگاندارىنىڭ ءتيىم­دى جۇمىس ىستەي الاتىنىن كورسەتەدى. بىراق سالىق­تىق باقىلاۋدى كۇشەيتۋ سىبايلاس جەم­قورلىقتىڭ ءوسۋ قاۋپىن دە تۋدىرادى. سالىق ورگاندارىنا قوسىمشا وكىلەتتىكتەر بەرۋ كەرەك, بىراق ولاردىڭ جۇمىسىن قاتاڭ باقىلاۋ دا ماڭىزدى. ەگەر قوعامدا سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى مادەنيەت قالىپتاسسا, سالىق اكىمشىلىگىن جەتىلدىرۋ دە وڭايىراق بولادى, – دەيدى ر. رىسمامبەتوۆ.

ماسەلەن, قىتايدا ققس مول­شەر­لەمەسى بۇرىن 13-16% ارا­لىعىندا وز­گەرىپ وتىرعان, الايدا كەيىنگى سالىق رە­فور­­مالارى نا­تيجەسىندە 13% دەڭ­گەيىندە تۇراق­تاندىرىلدى. قىتاي بيلىگى ققس مولشەرلەمەسىن بەلگىلەۋ كەزىندە بىرنەشە فاكتوردى ەسكە­رەدى: ىشكى تۇتىنۋ دەڭگەيى, ەكس­پورتتىق باسەكەگە قابىلەتتىلىك جانە مەملەكەتتىك كىرىستەر. مۇن­دا سالىقتى تىم جوعارىلاتۋ ىشكى نارىقتاعى تاۋارلاردىڭ قىم­باتتاۋىنا اكەلۋى مۇمكىن, ال سالىقتى تومەندەتۋ – مەملەكەتتىك بيۋد­جەتتىڭ تاپشىلىعى­نا سەبەپ بولادى. سوندىقتان دا تەپە-تەڭدىكتى ساقتاۋعا تىرىسادى.

جاپونيا 2019 جىلى تۇتىنۋ سالى­عىن 8%-دان 10%-عا دەيىن كوتەردى. بۇل شەشىم ينفلياتسيانى كۇشەيتۋ جانە تۇتىنۋشىلاردىڭ ساتىپ الۋ قابىلەتىن تومەندەتۋ قاۋپىن تۋدىردى. دەگەن­مەن ۇكىمەت بۇل قادامدى الەۋمەتتىك شىعىنداردى, اسىرەسە قارتتار مەن دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن قارجىلاندىرۋ ءۇشىن قاجەت دەپ تاپتى. ياعني سالىق اۋىرتپالىعىن ارتتىرۋ ارقىلى ۇكىمەت زەينەتاقى جۇ­يەسىن جاقسارتۋعا جانە مەدي­تسينالىق قىزمەتتەر ساپاسىن كوتەرۋگە تىرىسىپ باعۋدا.

رەسەي 2019 جىلى ققس مول­شەرلەمەسىن 18%-دان 20%-عا كوتەردى. بيلىك بۇل وزگەرىستى ۇلت­تىق جوبالار مەن الەۋمەت­تىك باعدارلامالاردى قارجىلاندىرۋ قا­جەت­تىلىگىمەن ءتۇسىندىردى. الايدا سالىق­تىڭ كوتەرىلۋى تاۋارلار مەن قىزمەت­تەر­دىڭ قىمباتتاۋىنا الىپ كەلدى, بۇل ءوز كەزەگىندە تۇتى­نۋشىلاردىڭ نارازىلىعىن تۋدىر­دى. رەسەيدە حالىقتىڭ تولەم قابىلەتى بىرقاتار ەۋروپالىق ەلدەرمەن سالىستىرعاندا تومەن, سوندىقتان ققس-نىڭ ءوسۋى تۇتىنۋ دەڭگەيىن ازايتىپ, شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ اۋىرتپالىعىن ارتتىرۋى مۇمكىن.

«التىن ەرەجە» جوق

سونىمەن تاجىريبە كورسەت­كەندەي, ققس مولشەرلەمەسىن بەلگىلەۋ – ءاربىر ەلدىڭ ەكونومي­كالىق جانە الەۋمەتتىك ساياساتىنا بايلانىستى قابىلداناتىن ستراتەگيالىق شەشىم. جالپى, سالىق مولشەرلەمەسى قانشالىقتى جوعارى بولسا, بيۋدجەتكە تۇسەتىن قارجى دا سوعۇرلىم كوپ بولادى. الايدا تاۋارلار مەن قىز­مەتتەردىڭ قىمباتتاۋىنا اكەلەدى, ناتيجەسىندە حالىقتىڭ ساتىپ الۋ قابىلەتى تومەندەيدى. كەرىسىنشە, مولشەرلەمە تومەن بولعان جاعدايدا, تاۋارلار مەن قىزمەتتەر ارزاندايدى, بۇل ەكونوميكالىق بەلسەندىلىكتى ارتتىرۋى مۇمكىن. بىراق مۇنداي ساياسات مەملەكەتتىك بيۋدجەتكە تۇسەتىن كىرىستەردىڭ ازايۋىنا, الەۋمەتتىك باعدارلامالاردىڭ قارجىلاندىرۋ تاپشىلىعىنا الىپ كەلۋى ىقتيمال. جالپى, كۇردەلى پارادوكس. ءاربىر مەملەكەت وسى ەكى فاكتوردىڭ اراسىنداعى تەپە-تەڭدىكتى تابۋعا تىرىسادى.

– كەيبىر ەلدەردە الەۋمەتتىك ماڭى­زى بار تاۋارلار مەن قىز­مەتتەرگە تومەن­دەتىلگەن ققس مولشەرلەمەلەرى نەمەسە تو­لىقتاي سالىقتىق بوساتۋلار قاراس­تىرىلعان. بۇل جۇيە تۇتىنۋ­شىلاردىڭ شىعىندارىن ازايتادى. ەلىمىزدە دە ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىن وندىرۋشىلەر مەن اۋىل شارۋاشىلىعى سەكتورىنا جەڭىل­دىك بەرۋ ماسەلەسى قاراستىرىلىپ جاتىر. كەيبىر ەلدەردە بۇل سالالارعا نولدىك مولشەرلەمە ەنگىزىلگەن تاجىريبەلەر بار. بىراق ەلىمىز ءوزىن ازىق-ت ۇلىكپەن تولىق قامتاماسىز ەتە المايتىندىقتان, بۇل سەكتوردا ققس-نى نولدىك دەڭگەي­دە ساقتاۋ ورىندى بولۋى مۇمكىن. دەگەن­مەن اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ىشىن­دە جوعارى تابىستى كاسىپورىندار بار, ولارعا تومەندەتىلگەن سالىق مول­شەرلەمەسىن قولدانۋ ءتيىمسىز. سوندىقتان سالىق جۇيەسىن وز­گەرتكەندە ءار سالا­نىڭ ەرەكشەلىك­تەرىن ەسكەرىپ, ديففەرەن­تسياتسيا­لانعان ءتاسىل قولدانۋ ماڭىزدى, – دەيدى ەكونوميست.

ءيا, كوپتەگەن دامىعان مەملەكەتتە ققس نەمەسە سوعان ۇقساس سالىقتار (مىسالى, اقش-تاعى ساتۋ سالىعى) 12%-دان الدەقايدا جوعارى. ماسەلەن, ەۋروپا ەل­دەرىندە سالىق جۇكتەمەسى كوپ, بىراق ولار­دىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيى دە سايكە­سىنشە جوعارى. GfK زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ مالىمەتىنشە, بىلتىر ەۋروپاداعى ورتاشا ساتىپ الۋ قابىلەتى 3,9%-عا ءوسىپ, 18 768 ەۋرونى قۇرادى. ەۋروپا ەلدەرىندە ورتاشا جالاقى تمد ەلدەرىنە قاراعان­دا الدەقايدا كوپ. «Trading Economics» سايتىنىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, گەرمانيادا ورتاشا جالاقى – 4479 ەۋرو, فرانتسيادا – 3613 ەۋرو, يسپانيادا – 2205 ەۋرو, پولشادا – 1916 ەۋرو. ال بۇرىنعى كەڭەستىك ەلدەردە بۇل كورسەتكىش الدەقايدا تومەن: رەسەيدە – 440 مىڭ تەڭگە, وزبەكستاندا – 210 مىڭ تەڭگە, قىرعىزستاندا – 213 مىڭ تەڭگە. بىزدە 2024 جىلى ورتاشا جالاقى شامامەن 420 مىڭ تەڭگەنى قۇرادى.

– قازاقستاندا ققس مولشەر­لەمەسى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە تىكەلەي تۇسەدى, ياعني وڭىرلىك بيۋدجەتتەرگە بولىنبەيدى. سونىمەن قاتار ەلىمىزدە كورپوراتيۆ­تىك تابىس سالىعى (كتس) بار, ول كاسىپورىن­نىڭ تازا پايداسىنان الىنادى. كتس مولشەرلەمەسىن كوتەرۋ تۋرالى پىكىرلەر بولعا­نىمەن, بۇل بيزنەستىڭ تابىسىن ازايتىپ, ينۆەستيتسيالىق مۇمكىندىكتەرىن شەكتەيدى. سوندىق­تان سالىقتىڭ ناق­تى مولشەرلەمەسىن بەلگىلەۋدە «التىن ەرەجە» جوق. ءار ەل ءوز ەكونوميكالىق جاعدايىنا, الەۋ­مەتتىك ساياساتىنا جانە بيۋد­جەتتىك قاجەتتىلىكتەرىنە قاراي سالىق جۇيەسىن قالىپتاستىرادى. ەگەر مەملەكەت ققس شەكتى دەڭگەيىن نولگە جاقىنداتسا جانە ستاۆكا وڭتايلى بەلگىلەنسە, وندا سالىق تولەۋشىلەردىڭ سانى ارتىپ, جالپى جۇيە تيىمدىرەك جۇمىس ىستەۋى مۇمكىن, – دەيدى ساراپشى.