جارتىعاسىرلىق تاريحى بار عيمارات 1979 جىلى الماتى قالالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ شەشىمىمەن «تاريحي-مادەني ەسكەرتكىشتەر» تىزىمىنە ەنگەن. 1991 جىلى ءدال وسىندا بىرنەشە ەلدىڭ مەملەكەت باسشىلارى تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعىن قۇرۋ تۋرالى ماڭىزدى قۇجاتقا قول قويعان الماتى دەكلاراتسياسى قابىلدانىپ, تاريحي وقيعا ورىن الدى. ال 1972–1999 جىلدار ارالىعىندا مۇندا وزگە مەملەكەتتەرمەن مادەني بايلانىس ءورىسىن كەڭەيتۋگە باعىتتالعان «دوستىق» قوعامى تابىستى جۇمىس ىستەدى. حالىقارالىق «تۇركسوي» ۇيىمىنىڭ قۇرىلۋ تاريحى دا وسى عيماراتتىڭ تىنىس-تىرشىلىگىمەن استاسىپ جاتىر. بۇگىنگى تاڭدا الماتى قالاسىنداعى رەسپۋبليكالىق دوستىق ءۇيى ەتنوسارالىق تاتۋلىق پەن كەلىسىمدى نىعايتۋعا باعىتتالعان باستامالاردىڭ وشاعىنا اينالعان.
مۇندا كەلەتىن ەتنومادەني بىرلەستىك وكىلدەرى قازاق ءتىلىن ەركىن مەڭگەرۋگە زەيىن قويعان. اسىرەسە گرەك, ۇيعىر جانە تۇرىك ەمب وكىلدەرى ءۇشىن مەملەكەتتىك جانە انا تىلدەرىن وقىتۋ كۋرستارى ۇزدىكسىز جۇمىس ىستەپ تۇر. ولارعا قازاق ءتىلىن ونلاين وقىتۋ مەكتەبىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى ءارى «12 گرامماتيكالىق قۇرىلىس. 365 جاڭا ءسوز» جيناعىنىڭ اۆتورى وكسانا نابيەۆا ساباق بەرەدى. كۋرس قاتىسۋشىلارىنا قازاق ءتىلىن ۇيرەتەتىن ورىس قىزى ابايدىڭ 50-دەن اسا ولەڭىن جاتقا بىلەدى.
«قازاق تىلىنە دەگەن قىزىعۋشىلىعىم مەكتەپ جاسىندا باستالدى. سونىڭ ارقاسىندا ومىرىمدە تۇبەگەيلى بەتبۇرىستار ورىن الدى. اباي وقۋلارىندا جەڭىمپاز اتانىپ, وقۋشى كۇنىمدە-اق كوپشىلىكتىڭ نازارىنا ىلىكتىم. «قازاقشا سويلەيىك» كۋرسىندا 5 جاستان 75 جاسقا دەيىنگى ادامدار بار. قازىرگى تاڭدا زەينەتكە شىعىپ, بىراق قازاق ءتىلىن ۇيرەنەمىن, وقيمىن دەپ قىزىعۋشىلىق تانىتاتىندار دا از ەمەس. مەنىڭ ادىستەمەمنىڭ باستى ەرەكشەلىگى – ادام وزىنە قولايلى كەزدە ساباقتى اشىپ, قاراي الادى. ءتىپتى اۆتوبۋستا, شەت مەملەكەتتە ءجۇرىپ بولسىن وقي الادى. كەز كەلگەن شەت ءتىلىن ۇيرەنۋگە جۇيە كەرەك. ول وڭايدان قيىنعا قاراي جۇرەدى. ءار ساباق سايىن دەڭگەيگە بايلانىستى گرامماتيكانىڭ ءبىر ءتۇرىن قوسۋ ارقىلى, وقىلىمدى, تاپسىرمانى, ويىنداردى, تىڭدالىم جاساپ ۇيرەنەتىن بولسا, كەز كەلگەن ادام ساباقتى وڭاي الىپ كەتەدى», دەيدى و.نابيەۆا.
قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ مۇشەسى گ.انناكۋليەۆانىڭ باستاماسىمەن قۇرىلعان «الماتى سەمينارى: ارتۇرلىلىكتەگى بىرلىك» كلۋبى – دوستىق ءۇيى قابىرعاسىنداعى بەلسەندى الاڭداردىڭ ءبىرى. 2022 جىلى باستاۋ العان جوبا ەتنومادەني بىرلەستىكتەر اراسىندا قوعامدىق كەلىسىمدى نىعايتۋعا قوماقتى ۇلەس قوسىپ ءجۇر.
ماسەلەن, بىلتىر دوستىق ۇيىندە قۇرىلعان ادەبي كلۋب از ۋاقىت ىشىندە جەمىستى جۇمىس باستاعان. ماماندار دوستىق ۇيىندە قازاقتىڭ ايتۋلى قالامگەرلەرىنىڭ مەرەيلى داتالارىنا وراي ادەبي-سازدى كەشتەر, ولاردىڭ شىعارماشىلىق تىنىسىنان سىر شەرتەتىن تاعىلىمدى بايقاۋلار وتكىزۋ داستۇرگە اينالعانىن ايتادى. اتاپ ايتار بولساق, قازاق ادەبيەتىنىڭ كلاسسيگى ب.سوقپاقباەۆتىڭ 100 جىلدىعىنا ارنالعان «بالالار ادەبيەتىنىڭ بايتەرەگى» اتتى تانىمدىق ءىس-شارا جازۋشىلار وداعىمەن بىرلەسە ۇيىمداستىرىلعان. مازمۇندى جوبادا ءتۇرلى ەتنوس وكىلدەرى اراسىندا اقىن-جازۋشىلار شىعارمالارى ناسيحاتتالىپ, قاتىسۋشىلار ولاردىڭ ومىرىنە قاتىستى قىزىقتى دەرەكتەرمەن تانىسقان.
قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنا قاراستى ەتنومادەني بىرلەستىكتەر مەملەكەت ومىرىندەگى كەز كەلگەن ىرگەلى ىستە بوي كورسەتىپ ءجۇر. بۇگىندە ەتنوستار دوستىعىن نىعايتۋعا باعىتتالعان ءىس-شارالاردىڭ ۇيىتقىسى بولىپ وتىرعان رەسپۋبليكالىق دوستىق ءۇيىنىڭ باسشىسى نۇرساۋلە التەكوۆا, مەملەكەت ەتنوستاردىڭ رۋحاني داستۇرلەرىن حالىقتىق يگىلىك رەتىندە ساقتاپ, ەتنوسارالىق تاتۋلىقتىڭ دامۋىنا ايرىقشا قامقورلىق جاساپ وتىرعانىن ايتادى.
– ءبىزدىڭ ۇجىم قحا ەتنومادەني بىرلەستىكتەرىمەن بىرگە پرەزيدەنتىمىزدىڭ قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ XXXIII سەسسياسىندا, ۇلتتىق قۇرىلتايدا, ەل حالقىنا جولداۋلارىندا بەرىلگەن تاپسىرمالارىن جۇزەگە اسىرۋ باعىتىندا تاباندى جۇمىس ىستەپ كەلەدى. 2024 جىلى رەسپۋبليكالىق دوستىق ءۇيىنىڭ قىزمەتىن قامتاماسىز ەتۋ باسقارماسىنىڭ قاتىسۋىمەن الماتى قالاسىندا ءتۇرلى فورماتتاعى 216 ءىس-شارا ءوتتى. ونىڭ ىشىندە قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ باعدارلامالارى مەن جوبالارىن, ۇيىمدى دامىتۋدىڭ 2022–2026 جىلدارعا ارنالعان تۇجىرىمداماسىن ىسكە اسىرۋ شەڭبەرىندە 182 ءىس-شارا ۇيىمداستىرىلدى. ەلىمىزدە جۇرگىزىلىپ جاتقان ساياسي رەفورمالاردى ءتۇسىندىرۋ بويىنشا ساراپشىلاردى دايارلاۋ جونىندەگى رەسپۋبليكالىق جانە وڭىرلىك ادىستەمەلىك ورتالىقتاردىڭ قىزمەتى ۇيلەستىرىلىپ كەلەدى. قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ 30 جىلدىعىنا وراي رەسپۋبليكالىق دوستىق ءۇيى بيىل ەتنوسارالىق بىرلىك پەن كەلىسىمدى ناسيحاتتاۋعا باعىتتالعان اكتسيالار, فەستيۆالدار, كورمەلەر, كونتسەرتتەر, دوڭگەلەك ۇستەلدەر, شىعارماشىلىق كەشتەر, سپورتتىق تۋرنيرلەر وتكىزۋدى جوسپارلاپ وتىر. اسسامبلەيا جۇمىسىنىڭ جاڭا تۇجىرىمداماسى ەتنوستار مەن ولاردىڭ قوعامدىق بىرلەستىكتەرىنىڭ ءبىزدىڭ ەلىمىزدەگى ازاماتتىق ساياسي ۇلتتى ينتەگراتسيالاۋ جانە قالىپتاستىرۋ ۇدەرىستەرىنە بەلسەندى قاتىسۋىنا باعىتتالعان. بۇگىنگى باستى مىندەت – ەتنوسارالىق ءوزارا ءىس-قيمىلدىڭ جاڭا دەڭگەيىنە شىعۋ, ونىڭ نەگىزىن قوعامنىڭ ازاماتتىق مۇددەلەرى قۇراۋعا ءتيىس, – دەيدى ن.التەكوۆا.
دوستىق ۇيىندە سان ۇلتتىڭ باي داستارقاندارىن پاش ەتەتىن تاعام كورمەلەرى سەكىلدى قىزىقتى ءىس-شارالار دا ءوتىپ تۇرادى. مۇندا قازاقستاندى مەكەندەگەن ەتنوستاردىڭ اسپازدىق ەرەكشەلىكتەرى, قوناق كۇتۋ سالتى, تاعامدارىنىڭ قۇنار-قۋاتى, ازىرلەنۋ ادىستەرى تۋرالى قىزىقتى اڭگىمەلەر ايتىلادى.
– تۇراقتىلىق پەن دامۋ, تاتۋلىق پەن دوستىق – بارىمىزگە ورتاق قۇندىلىق. دوستىق ۇيىندە وتەتىن وسىنداي ءىس-شارالار وسكەلەڭ ۇرپاقتى ءبىر-ءبىرىنىڭ سالت داستۇرلەرىن قۇرمەتتەۋگە تاربيەلەيدى. قوعامنىڭ ىنتىماعىن نىعايتۋعا باعىتتالعان يدەيالار جاقسى ناتيجەسىن كورسەتىپ جاتىر. الدىمىزدا دا ماڭىزدى ءىس-شارالار كۇتىپ تۇر. جەتكەن جەتىستىكتەرىمىزدىڭ نەگىزى – حالىقتىڭ بىرلىگى, ىنتىماعى. بىرلىگىمىز بەرىك بولسا, كەز كەلگەن ماسەلە وڭتايلى شەشىمىن تابادى. بىرلىك دەگەن ۇعىمنىڭ ءسوز كۇيىندە قالىپ قويماي, ىسپەن دالەلدەنگەنى قانداي جاقسى. جاقىندا قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ 30 جىلدىعىن مەرەكەلەۋ اياسىندا رەسپۋبليكالىق دوستىق ۇيىندە تۇركىمەن مادەني ورتالىعىنىڭ 30 جىلدىعىنا, تۇركى حالىقتارىنىڭ مادەنيەت قورىنىڭ 25 جىلدىعىنا ارنالعان «ارتۇرلىلىكتەگى بىرلىك» اتتى كەرەمەت ءىس-شارا ءوتتى. دوستىق ءۇيىنىڭ حالىقتار دوستىعىن نىعايتۋداعى ءرولى زور, – دەيدى قوعام قايراتكەرى اسىلى وسمان.
ەتنومادەني بىرلەستىكتەرگە قاراستى جاستار ۇيىمدارى ۆولونتەرلىك باستامالاردا ۇدايى بوي كورسەتەدى. «تازا قازاقستان» اكتسياسىندا ولار مىڭنان اسا كوشەت وتىرعىزىپ, ساياباقتار مەن الاڭداردا تازالىق جۇمىستارىن جۇرگىزگەن. ولاردى بۇل جۇمىستارعا ۇيلەستىرۋدە دوستىق ءۇيى ماڭىزدى رولگە يە.
ء«بارىمىزدى توعىستىراتىن ءبىر تىلەك – قازاقستاننىڭ باياندى بولاشاعى. وسى ەلدە ۇل-قىزىمىز ءوسىپ, وركەن جايىپ كەلەمىز. سوندىقتان ورتاق وتاننىڭ مەرەيى – ءبارىمىزدىڭ مەرەيىمىز. پرەزيدەنتىمىز العا قويىپ وتىرعان ء«بىر ەل, ءبىر حالىق», «ادال ازامات» تۇجىرىمداماسىنداعى باستامالار – ءبىزدىڭ بىرلىگىمىزدى ارتتىراتىن ۇستانىمدار. جاستارىمىزدى ەڭبەكسۇيگىشتىككە, وتانسۇيگىشتىككە باۋلۋعا, ولاردىڭ رۋحاني تاربيەسىن ورىستەتۋگە باعىتتالعان جۇمىستارعا كوڭىل ءبولۋ ماڭىزدى», دەيدى قازاقستان ۇيعىرلارى ەتنومادەني بىرلەستىگىنىڭ توراعاسى ابدۋلحاليل دولكۋنتاي.
الماتى
