قۇقىقتىق ساۋات – قورعانىڭ!

بىلتىر رەسپۋبليكا كولە­مىن­دە قىلمىس دەڭگەيى 5,3 پايىز­عا تومەندەگەن. اسا قاۋىپ­تى قىل­مىستاردىڭ, ونىڭ ىشىن­دە كىسى ءولتىرۋ, دەنساۋلىققا اۋىر زيان كەلتىرۋ, ۇرلىق, مال ۇرلىعى, الاياق­تىق, قاراقشىلىق جانە توناۋ قىلمىستارى ازايعانى بايقالادى.

– مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ «Ana tili» گازەتىنە بەرگەن سۇحباتىندا «زاڭ مەن ءتارتىپ» قاعيداتىن جۇزە­گە اسىرۋ قاجەتتىگىن تاعى دا اتاپ ءوتتى. بۇل – ادىلەتتى قازاق­ستاننىڭ نەگىزى. سونىمەن قاتار ماڭىزدى جانە ناقتى تاپسىرمالار بەرىلدى. اتاپ ايتقاندا, قىلمىسپەن كۇرەس, ءبانديتيزمنىڭ الدىن الۋ, قابىلدانعان زاڭدار­دىڭ ورىندالۋىن قامتاماسىز ەتۋ, سونداي-اق سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل. بۇل باعىتتاردى جۇزەگە اسىرۋ – ءبىزدىڭ نەگىزگى مىندەتىمىز. بىلتىر قابىلدانعان كەشەندى شارالاردىڭ كومەگىمەن ەلىمىزدە قىلمىس سانى 12,5 مىڭعا, ال جالپى قىلمىستىق قۇقىق بۇ­زۋ­شىلىق سانى 8 مىڭعا تو­مەندەدى, – دەدى ىشكى ىستەر ءمي­نيسترى ەرجان سادەنوۆ.

دەگەنمەن ەلدىڭ 20 ءوڭىرىنىڭ جەتەۋىندە قىلمىس سانى ءوسىپ وتىر. كورسەتكىش كوبەيگەندەر قاتارىندا ماڭعىستاۋ, اتى­راۋ, پاۆلودار, قىزىلوردا, ۇلى­تاۋ, الماتى, اقمولا وبلىسى بار. الايدا بارلىق قىلمىس­تىڭ 40%-ىن قۇراپ, انتيرەيتينگتە استانا مەن الماتى قالاسى جانە الماتى وبلىسى كوش باس­تاپ تۇر.

– بىلتىر استانا قالاسىندا بارلىعى 20 758 قىلمىس تىركەلدى. ونىڭ ىشىندە ايەل قۇقىنا زيان كەلتىرگەنى – 6 876 فاكت. بۇل جالپى قىلمىس سانىنىڭ 33,1%-ىن قۇرايدى. 2023 جىلعى ەسەپپەن سالىستىرساق, كورسەتكىش 1,53%-عا تومەندەگەن. نەگىزىنەن قىل­مىس الاياقتىق جانە دەنساۋلىق­­قا قاساقانا ورتاشا زيان كەلتى­رۋ بابى بويىنشا كوپ انىق­تا­لىپ وتىر. اتالعان قىلمىس سانى­نىڭ باسىم كوپشىلىگى جاس­تار اراسىندا ءجيى جاسالادى. اسىرەسە 30-39 جاس پەن 21-29 جاس ارالىعىن قامتيدى. ەسەپ­تى كەزەڭدە وتباسىلىق-تۇرمىس­تىق قاتىناس سالاسىندا اقبتك 73-بابى بويىنشا 7 241 قۇ­­قىق بۇزۋشى تارتىلدى (بىلتىر – 6 959). 9 247 تۇلعاعا قاتىستى قورعانىس نۇسقاما­سى شىعارىلدى (2023 جىلى – 9 090), – دەدى استانا قالاسىنىڭ پولي­تسيا دەپارتامەنتى وتبا­سى-تۇرمىستىق زورلىق-زومبى­لىقپەن كۇرەس ءبولىم باستىعى, پوليتسيا پودپولكوۆنيگى گۇلميرا شىراحمەتوۆا.

كەيىنگى جىلدارى كيبەرقىل­مىس كۇشەيىپ كەلەدى. بۇل ماسەلەدە ىشكى ىستەر مينيسترلىگىندە بەيىن­دى دەپارتامەنت اشىلدى. سون­داي-اق ەلدە جەدەل-ىزدەستىرۋ ءىس-شارالارى ناتيجەسىندە اۋىر جانە اسا اۋىر قىلمىس ءۇشىن ىزدەستىرىلىپ جۇرگەن 1 949 قىل­مىسكەر ۇستالىپ, 1 361 جوعال­عان ادامنىڭ دەرەگى انىق­تالعان.

ۇيىمداسقان قىلمىسقا قار­سى كۇرەس – پوليتسيا جۇمىسىن­داعى باسىم باعىتتىڭ ءبىرى. قىلمىستىق توپقا باسشىلىق ەتىپ, وعان قاتىسۋدىڭ 45 فاكتىسى انىقتالىپ, جولى كەسىلدى. ونىڭ ىشىندە ۇشەۋى – ترانسۇلتتىق سيپاتتا.

جالپى, ەلدە جاسوسپىرىم­دەرمەن, قوعامدىق ورىنداردا جانە قارۋ قولدانۋ ارقىلى جاسالعان قىلمىس سانى ازاي­عان. زاماناۋي تەرگەۋ ادىس­تە­رىن ەنگىزۋدىڭ ناتيجەسىندە بار­لىق قىلمىس ساناتتارى بويىن­شا اشىلۋ كورسەتكىشى جاق­سارعان. مينيسترلىكتە ەسىرت­كى قىلمىسىنا قارسى كۇرەس كو­ميتەتى قۇرىلىپ, وتكەن جىلى 12 اي ىشىندە 7 920 ەسىرت­كى قۇ­قىق بۇزۋشىلىعى انىقتال­دى. نا­­تيجەسىندە, 22 توننا ەسىرتكى تار­كىلەنىپ, 63 زەرتحانا جويىلعان.

ماماندار جول قاۋىپسىزدىگى ماسەلەسىن دە نازاردان تىس قالدىرمادى. بىلتىر ەلىمىزدە  30 مىڭنان اسا جول اپاتى تىركەلگەن. مۇنداعى ولقى­لىق­تاردى ەسكەرە وتىرىپ, ءتار­تىپ ساقشىلارىنا جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارمەن بىرگە جول ينفراقۇرىلىمىن جاقسار­تىپ, قاۋىپسىزدىك دەڭگەيىن ارتتى­رىپ, ورەسكەل قۇقىق بۇزۋشى­لارمەن كەشەندى جۇمىس جۇرگىزۋ مىندەتى جۇكتەلگەن.

– بۇل ناتيجەگە پروفيلاك­تيكالىق جۇمىس ەسەبىنەن جەتتىك. بيىل وسى ءىستى بەلسەندى تۇردە جالعاستىرامىز. ەڭ باستىسى – قىلمىستاردىڭ الدىن الۋ جانە ولاردىڭ جاسالۋىنا ىقپال ەتەتىن سەبەپتەردى جويۋ. 2025 جىلدى «پروفيلاكتيكا جىلى: پوليتسيا زاڭ مەن ءتارتىپ كۇزەتىندە» دەپ جاريالايمىن. ىشكى ىس­تەر ورگاندارىنىڭ اۋماقتىق بولى­نىستەرىنىڭ باسشىلارىنا پرو­فيلاكتيكالىق شارالاردى كۇ­شەيتۋ جانە ازاماتتاردىڭ قۇ­قىقتىق ساناسىن ارتتىرۋ بويىن­شا ناقتى مىندەتتەر جۇك­تەلدى, – دەدى ە.سادەنوۆ.

ازاماتتاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان زاڭنامالىق باستامالار, زاماناۋي تسيفرلىق شەشىمدەر, جاس­تار اراسىندا قۇقىقتىق سانانى قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعان اۋقىمدى جۇمىستار, سونداي-اق ىشكى ىستەر ورگاندارىنداعى كادرلىق الەۋەتتى ارتتىرۋ قىل­مىستاردىڭ الدىن الۋدا ماڭىز­دى ءرول اتقاردى. بىلتىر «كادر­لىق الەۋەتتى ارتتىرۋ جىلى» دەپ جاريالانعان. بۇل ماڭىز­دى قادام پوليتسيا قىز­مەت­كەرلەرىنىڭ كاسىبي دەڭگەيىن كو­تەرۋگە جانە ولاردىڭ جۇمىس تيىمدىلىگىن جاقسارتۋعا باعىت­تالدى.

– قوعامدا قۇقىقبۇزۋ­شى­لىققا نولدىك توزىمدىلىك قاعي­داسى مەن قۇقىقتىق ساۋات ارتىپ كەلەدى. ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ قۇرىلىمدارى زاماناۋي تەندەنتسيالاردان قالىسپايدى. ماسەلەن, «102» موبيلدىك قوسىمشاسى – قانداي دا ءبىر قاۋىپ تونسە, نە كومەك قاجەت بولسا تاپتىرماس قۇرال. ەرەكشەلىگى سول – انكەتالىق دەرەكتەردى ايتىپ جاتپايسىز, ءتىپتى مەكەنجايدى دا جەدەل باسقارۋ ورتالىعىنداعى وپەراتور اۆتوماتتى تۇردە انىق­تايدى. ىزىنشە سول ماڭداعى پاترۋلدىك پوليتسيا ساناۋلى ۋاقىت ىشىندە كومەككە كەلەدى. بۇل جەردە فوتو, بەينە نەمەسە اۋديو, ءماتىن تۇرىندە دە حابارلاما جاساي الاسىز. سونىمەن قاتار قالا كوشەلەرىندە «SOS» باتىرمالارى ورناتىلدى. بۇل اداسىپ, تەلەفونىن جوعالت­قان, قۇقىقبۇزۋشىلىققا تاپ بول­عان ازاماتتارعا ارنالعان. بىل­تىر 288 پروفيلاكتيكالىق ءىس-شارا وتكىزىلدى. بيىل دا وسى جۇمىستار جالعاسادى, – دەدى گ.شىراحمەتوۆا.

ايتا كەتەيىك ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسى وتكەن جىلى قازان-قاراشا ايلارىندا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا جانە سوت جۇيەسىنە سەنىمدىلىك دەڭگەيىنە قاتىستى زەرتتەۋ جۇرگىزگەن. ناتيجەسىندە, سۇرالعانداردىڭ 64,9%-ى وزدەرى تۇراتىن اۋداندا تولىق قاۋىپسىز سەزىنەتىنىن, 29%-ى جەتكىلىكتى قاۋىپسىز, 5,2% قاۋىپسىز ەمەس, 0,7% قاۋىپتى ەكەنىن جەتكىزگەن. رەسپوندەنتتەردىڭ جاۋاپتارىنا سايكەس قاۋىپسىزدىك­تىڭ نەگىزگى سەبەپتەرى رەتىندە جا­رىقتاندىرۋدىڭ بولماۋى نە جەتكىلىكسىزدىگى, جالعىز شىعۋدان قورقۋ دەپ كورسەتىلگەن. بۇعان قوسا ساۋالناما قاتىسۋشىلارىنىڭ پروكۋراتۋراعا – 66,1%-ى, پو­ليتسياعا – 64,3%-ى, سوت جۇيەسىنە 62%-ى سەنەتىنى بەلگىلى بولدى.