كەلىسىمشارتسىز جۇمىستا بەرەكە بولمايدى

«كۇي تاڭدايتىن جاعداي جوق» دەگەندەي, ءتۇرلى سەبەپكە بايلانىستى كوپتەگەن ازامات بۇيىرعان جۇمىسقا ءۇنسىز كەلىسۋگە ءماجبۇر. ونسىز دا ورنىقسىز جاعداي­عا ءتۇسىپ, تارىققان ادامعا ءوز پايداسىن ءبىرىن­شى ورىنعا قويىپ, موينىنا مىندەت­تەمە العىسى كەلمەيتىندەر دە تەز جولىعا كەتەدى. ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ دەرەگىنشە, ەلدە كەلىسىمشارتسىز جۇمىس ىستەيتىندەردىڭ ۇلەسى – 2,8%. ەڭبەك جانە حا­لىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتى دە ۇسب ەسەبىنە ۇقساس (شامامەن 1,2 ملن ادام). مۇنداي زاڭسىز جۇمىس ىستەيتىندەر­دىڭ كوپشىلىگى حالىق تىعىز قونىستانعان وڭتۇستىك ايماقتاردا كەز­دەسەدى. مىسالى, تۇركىستان وبلىسىندا ولاردىڭ سانى 2023 جىلى – 139,6 مىڭ ادامدى, الماتىدا – 132,6 مىڭ ادامدى, جامبىل وبلىسىندا 117,4 مىڭ ادام بولدى. بەيرەسمي جۇمىسپەن قامتىلعاندار­دىڭ ءبىرشاما ازدىعى جەكەلەگەن باتىس وڭىرلەردە – ماڭعىستاۋ (10 مىڭ ادام), اتىراۋ (20,2 مىڭ ادام), اقتوبە (27,7 مىڭ ادام) وبلىستارىندا بايقالدى.

ماسەلەگە قاتىستى ءوز بايلامىن جۋىر­دا ەلدەگى بەيرەسمي جۇمىسپەن قامتۋ­عا الەۋمەتتىك زەرتتەۋ جۇرگىزگەن «Adam Research» كومپانياسىنىڭ تالداۋشى­لارى دا جاريا ەتتى. ولاردىڭ پىكىرىنشە, ءار­بىر التىنشى وتانداسىمىز رەسمي­ ەڭ­بەك شارتىنسىز جۇمىس ىستەيدى. ناتي­­جەنى ساراپ­تاعاندا, ساۋالناماعا قاتىس­قان­دار­­دىڭ 16,5%-ى زاڭسىز جالداۋ سحەماسىمەن جۇمىس ىس­تەي­­تىنىن اشىق ايتقان. كەلىسىم­شارتسىز ىستەۋگە كەلىسىم بەر­گەن ەل تۇرعىن­دارىنىڭ ەگجەي-تەگ­جەي­ ساۋالناماسى مۇنداي ادامدار ءجيى كەزدەسەتىن توپتاردى انىقتاۋعا, ولاردىڭ وسىنداي جۇمىس شارتتارىنا كەلىسۋ سەبەپتەرىن تۇسىنۋگە مۇمكىندىك بەردى. ماسەلەن, زاڭسىز جال­داۋ ارقىلى 18–24 جاس ارالىعىنداعى ءاربىر بەسىنشى ازامات جۇمىس ىستەپ ءجۇر. 13,8%-ى 25–34 جاس ارالىعىنداعى جۇ­مىسشىلارعا تيەسىلى. ء«ۇنسىز جۇمىس ىستەۋ» ىقتيمالدىلىعى مەكتەپتەگىلەر (28,2%) نەمەسە ارناۋلى ورتا (19,1%) بىلىممەن اينالىساتىندار اراسىندا دا ەداۋىر جوعارى كورىنەدى. بۇل – ءوسىپ كەلە جاتقان جاستارىمىزدىڭ كەلەشەگىنە كەرى اسەر ەتەتىن ءۇردىس.

ءسوز جۇزىندە كەلىسىلگەن جالداۋ سحەماسى قۇرىلىس, قوعامدىق تاماقتاندىرۋ, ساۋدا, سونداي-اق اۋىل شارۋاشى­­لى­عى سەكىلدى ىرگەلى ءبىلىمدى, تار شەڭبەرلى مامان­­دىقتى تالاپ ەتپەيتىن جەر­لەر­دى جاعالاپ ءجۇر. ياعني جۇمىس باعىتى ونەركاسىپپەن, عى­لىممەن نەمەسە بىلىم­مەن تىكەلەي باي­لانىستى ەمەس. وسى ازا­­ماتتاردىڭ تۇر­عى­لىقتى جەردە ءۇش جىل­­دان از ۋاقىت تۇر­عان­­داردىڭ تورتتەن ءبىرىن (24,9%) قۇراۋى ولاردى ىشكى كوشىپ-قونۋ­شىلار رەتىندە سيپات­­تاۋى مۇمكىن. ءسويتىپ, كولەڭكەلى جال­­داۋ نەگىزىنەن اۋىلدىق جەرلەردە (18,1%) كوبىرەك تارالىپ وتىر. دەمەك بۇل – جۇ­مىس­سىزدىق دەڭگەيى جوعارى, جۇمىسقا ورنا­لاسۋ مۇمكىندىگى شەكتەۋلى اۋىلدىق جەر­^­لەردە ءجيى كەزدەسەدى دەگەن ءسوز. قوسىم­شا تابىس كوزىن ىزدەۋگە ماجبۇرلىك ولاردى رەسمي تىركەۋسىز ەڭبەك ەتۋگە يتەرمەلەيدى.

وعان قوسا, ەڭبەك شارتىنسىز جۇمىس تابىسى ورتاشا دەڭگەيدەن تومەن ازاماتتار اراسىندا كەڭ تاراعان. ايىنا 100 مىڭ تەڭگەگە دەيىن الاتىنداردىڭ اراسىندا رەسىمدەۋسىز جۇمىس ىستەيتىندەردىڭ ۇلەسى – 20,8%, جالاقىسى 100 مىڭ تەڭگەدەن 200 مىڭ تەڭگەگە دەيىنگى قىزمەتكەرلەر اراسىندا – 23,1%. ەلىمىزدە وتكەن جىلى بەلگىلەنگەن ەڭ تومەنگى جالاقى 85 مىڭ تەڭگەنى, ورتاشا جالاقى 390,3 مىڭ تەڭگەنى قۇرادى. ەڭبەك شارتىنسىز جۇمىس تۇرمىسى تومەن ادامدار اراسىندا ءجيى كەزدەسەتىنى جونىن­دەگى بولجام سۇرالعانداردىڭ وتبا­سى­­­لارى­نىڭ­ جالپى تابىسى تۋرالى جاۋاپ­تارىنا سايكەس كەلەدى. تابىسى 100 مىڭ تەڭگەگە دەيىنگى وتباسىلاردىڭ 26,9%-نىڭ جۇمىس ىستەيتىن مۇشەلەرى كولەڭ­كەلى جالداۋ ارقىلى كۇن كورۋى مۇمكىن. سون­داي-اق 100 مىڭنان 200 مىڭ تەڭگەگە دەيىنگى تابىسى بار وتباسىلاردىڭ 20,8%-ىن­­دا جالاقىنى كونۆەرتپەن الاتىن قىز­مەت­كەرلەر بار.

كەلىسىمشارتسىز جۇمىس ىستەيتىن قىز­مەتكەردىڭ ۇنەمى تاۋەكەلمەن ءومىر سۇرەتىنى تالاي ايتىلىپ كەلەدى. باس­قا­سىن ايتپاعاندا, وندىرىستىك اپات نەمەسە توتەنشە جاعداي كەزىندە جاراقات الۋ ىقتيمالدىعى ازايا قويعان جوق. ەلىمىز­دە وندىرىستەگى جازاتايىم وقيعالار 2023 جىلمەن سالىستىرعاندا 4,5%-عا ءسال ازاي­عا­نىمەن, ابسوليۋتتىك ستاتيستيكا ءالى دە الاڭ­داتارلىق. ەڭبەكتى قورعاۋ سالاسىندا ءتۇرلى ستاندارت پەن تەحنولوگيالاردىڭ ەنگىزىلىپ جاتقانىنا قاراماستان, وتكەن جىلى 202 جۇمىسكەر قازا تاۋىپ, 1408 جۇمىسكەر جاراقات العان. قايعىلى وقيعالاردىڭ جيىلىك كوەففيتسيەنتى 1000 جۇمىس ىستەۋشىگە شاققاندا 0,20%-دى قۇراپ, جۇمىسكەر ءۇشىن تاۋەكەلدىڭ جوعارى دەڭگەيىن دالەلدەپ وتىر. نەگىزگى سەبەپ – ءوندىرىستىڭ قاناعاتتانارلىقسىز ۇيىم­داس­تى­رىلۋىندا (35,5%), قاۋىپسىز­دىك ەرەجە­لە­رىنىڭ (7,6%), اۆتوجول ەرەجە­لە­رى­نىڭ (8,2%) بۇزىلۋىندا جاتىر.

ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قور­عاۋ مينيسترلىگىنىڭ اقپارىنا سايكەس ەڭ كوپ زارداپ شەككەندەر قاراعاندى وبلىسىندا (159 ادام), شىعىس قازاقستان (124), پاۆلودار (112), باسقا دا ونەركاسىپ­تىك وڭىرلەردە تىركەلدى. بارلىق جاراقات الۋ جاعدايىنىڭ 28,4%-ى تاۋ-كەن مە­تال­­لۋرگيا كەشەنى مەن قۇرىلىس ­سا­­لا­­­­سىنا شوعىرلانعان. كورسەتكىش­تەر قا­­ۋiپ­­­سiزدiك نورمالارىنىڭ ساقتا­لۋى­نا جۇيە­­­لiك باقىلاۋدىڭ السiزدىگىن اڭعار­­تادى. شاحتالار مەن كەنىشتەردە ەڭبەك قاتى­­­ناس­تارىن زاڭداستىرۋعا قاتاڭ ءمان بەرى­لەتىنى ءمالىم, بىراق قاپتاعان قۇرى­لىس نى­سا­نىنداعى ماسەلەنىڭ ءمان-جايى كۇڭگىرت. وندا قىسى-جازى جۇمىس ىستەي­تىن­دەردىڭ قانشاسى ەڭبەك شارتىمەن قام­تىل­عانى, وقىس جاعدايعا ۇشىراعان رەسمي جۇمىس ىستەيتىندەردىڭ ستاتيستيكاسى بەلگىسىز.

ساقتاندىرۋ تۋىنداعان جاعدايدا جۇ­مىسقا رەسمي ورنالاسپاعان زارداپ شەگۋشى مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ قو­رى­نان ەڭبەككە جارامسىزدىق بويىنشا تولەمدەر مەن جاردەماقىلار الا المايدى. اسىراۋشىسىنان ايىرىلعان جاعدايدا بەيرەسمي جۇمىس ىستەۋشىنىڭ وتباسى ماسق-عا ءۇمىت ارتا المايدى. ەڭبەك شارتىنسىز جۇمىس ىستەيتىن ادامعا ەمدەلۋ مەن دەمالىس تا ارمان. ستاتيستيكا ماماندارى ەلىمىزدە جالدامالى قىزمەتكەرلەردىڭ 9,3%-ى اۋىرعاندا تولەم المايتىنىن, ال 8%-ى اقىلى دەمالىسقا بارمايتىنىن ايتادى. سول سەكىلدى كەلىسىمشارتسىز, الەۋمەتتىك اۋدارىمدارسىز جۇمىس ىستەي­تىن ايەلدەر بالا تۋىلعاننان كەيىن 1,5 جاسقا دەيىنگى كۇتىم بويىنشا جاردەماقى الا المايتىنىن دا ەسكەرگەن ءجون. جۇمىس بەرۋشىلەرى مىندەتتى زەينەتاقى جارنالارىن اۋدارماعان زاڭسىز جۇمىسكەرلەردىڭ ءتيىستى جاسقا كەلگەندە زەينەتاقىنىڭ جيناقتاۋشى بولىگىنە دە قولى جەتپەيدى. ماسەلەن, 2023 جىلى زەينەتاقىمەن قامتىلماعان جالدامالى قىزمەتكەرلەردىڭ ۇلەسى 5% بولعان. وسىلايشا, بەيرەسمي نەگىزدە جۇمىس ىستەيتىن جۇمىسشىلار زەينەتاقى اۋدارىمدارى, مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ, اقىلى دەمالىس, باسقا دا جەڭىلدىكتەردەن تىس قالادى. ەڭبەك شارتىن جاساماعاندار كوبىنە جۇمىس بەرۋشىلەر تاراپىنان جالاقى, ەڭبەك جاعدايلارى, جۇمىس كەستەسى, باسقا اسپەكتىلەرگە قاتىستى كەپىلدىكتەردەن قاعىلادى. ولاردىڭ سوتقا نەمەسە ەڭبەك ينسپەكتورلارىنا جۇگىنە المايتىنىن بىلەتىن جۇمىس بەرۋشىلەر جالاقىنى تومەندەتۋى, قوسىمشا جۇمىس ۋاقىتىن تالاپ ەتۋى نەمەسە جۇمىسشىلاردىڭ ەڭبەك قۇقىن بۇزۋى مۇمكىن.

بەيرەسمي جۇمىس الەۋمەتتىك-ەكو­نو­ميكالىق تۇراقتىلىققا, ەڭبەك قاتى­ناس­تارىنىڭ بۇكىل جۇيەسىنە سىن-قاتەر تۋدىراتىنى ايتپاسا دا بەلگىلى. جاڭا جۇمىس ورىندارىنا, رەسىمدەلگەن ەڭبەككە جۇمىسسىزدار كوپ شوعىرلانعان اۋىلدىق جەرلەر مەن شاعىن قالالاردىڭ حالقى مۇقتاج. ماسەلەنىڭ شەشىمى زاڭناما­نى جاقسارتۋمەن, جاڭا جۇمىس ورىندارىن قۇرىپ, قىزمەتكەرلەردى الەۋمەتتىك قورعاۋ دەڭگەيىن ارتتىرۋمەن, سونداي-اق سالادا باقىلاۋدى كۇشەيتۋمەن بايلانىستى. سالماقتى رەفورما جۇمىس ورىندارىن تىركەۋ ءراسىمىن جەڭىلدەتىپ, رەسمي جۇمىسقا ورنالاسۋدىڭ اشىقتى­عى مەن تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا ءتيىس. زاڭ­نا­مانىڭ ساقتالۋىن قاتاڭ باقىلاۋ ەڭ­بەك جاعدايلارىن ۇنەمى تەكسەرۋدى, سون­داي-اق جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ سالىقتار مەن الەۋمەتتىك جارنالاردى تولەۋدەن جالتارعانى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىگىن قامتيدى. قىزمەتكەر ءوز قۇقىقتارى مەن مۇمكىندىكتەرىن, جۇمىس بەرۋشى ەڭبەكتى زاڭداستىرۋدىڭ ارتىقشىلىقتارىن تۇسىنگەن ساتتەن ەڭبەك ەتۋدىڭ شىنايى, بىركەلكى جۇيەسى قالىپتاسادى.