تاقسىرەتكە بايىپتى كوزقاراس قاجەت

پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ جىل باسىندا «Ana tili» گازەتىنە بەرگەن سۇح­با­تىن­دا: ء«بىز تاريح­قا جانە ونى قالىپ­تاس­تىرۋعا قا­تىسقان ازا­ماتتارعا ءادىل قارا­ۋىمىز كەرەك. اقىر سو­ڭىندا, مۇنىڭ ءبارى ۇلتتىڭ بولاشاعى ءۇشىن قاجەت. ەگەر ءبىز وتكەنىمىزدى سارالاپ, ونى ادال ءارى وبەكتيۆتى باعالاي الماساق, وندا العا سەنىمدى قادام جاساي المايمىز», دەگەنى بەلگىلى. وسى ءسوزدى نەگىزگە العان ساراپشىلار كەڭەستىك جانە تاۋەلسىزدىك كەزەڭدەگى ارنايى ادەبيەتتەر­دە 1926–1933 جىلدار ارالىعىن­دا­عى كەزەڭ ءارتۇرلى اتالاتىنىن ەسكە الدى. «كىشى قازان», «اۋىل­داعى كىشى قازان» دەلىنگەنىمەن, قازاق­تىلدى ادەبيەت پەن عىلىمدا «اشار­شىلىق» تەرمينى كەڭىنەن قول­دانىلدى.

مەملەكەتتىك كوميسسيا جي­­نا­عان ماتەريالدارعا سۇيەنە وتى­رىپ, عالىمدار مەن ساراپ­شى­لار بۇل كۇردەلى كەزەڭگە «قازاق­ستانداعى كىشى قازان» دەپ اتاۋ بەرگەندى ءجون سانايدى. سەبەبى بۇل ۇدەرىس تەك اۋىلداردى قام­­تىپ قويماي, بۇكىل قازاق حال­قى­­نىڭ ءومىر ءسۇرۋ سالتىن تۇبە­گەي­لى وزگەرتۋگە باعىتتالعان زور­لىقشىل «كەڭەستەندىرۋ» ساياسا­تىن جۇزەگە اسىردى. قازاق جەرىن قاي­تا ءبولۋ شارالارىمەن شەكتەلگەن جوق, كەڭەستىك بيلىكتىڭ زىميان ماقساتتارىن كوزدەدى. مۇنداي حالىققا قارسى باعدارلاما تەك قازاقستاندا جۇزەگە اسىرىلدى. «قازاقستانداعى كىشى قازان» ساياساتى جەرگىلىكتى حالىقتىڭ بارلىق الەۋمەتتىك توپتارىن جاپپاي باسىپ-جانشۋ مەن كەڭەستىك بيلىك­كە تولىق باعىندىرۋعا باعىتتال­دى.

كەز كەلگەن رەۆوليۋتسيا سياق­تى, «قازاقستانداعى كىشى قازان» ساياساتى قازاق قوعامىندا كە­ڭەس­تىك بيلىكتى ورناتۋدى كوزدەدى. سونىڭ كەسىرىنەن جەرگىلىكتى حالىقتىڭ ءداستۇرلى ءومىر ءسۇرۋ جۇيەسى كۇشتەپ جويىلدى, ەكو­نوميكالىق نەگىزدەرى السىرەپ, كوش­پەلى ەلدىڭ تىرشىلىك كوزى – ازىق-ت ۇلىك رەسۋرسى تۇگەسىلدى. بۇعان قارسى كوتەرىلگەن حالىقتى باسىپ-جانشىپ, جاپپاي ساياسي قۋعىن-سۇرگىندەر جانە ولاردىڭ سالدارى رەتىندە باستالعان اشار­شىلىقتان ميلليونداعان ادام قازا تاپتى.

بۇل تۋرالى «قاھارمان­دار» رەسپۋبليكالىق قوعامدىق قورى­نىڭ پرە­زيدەنتى, جوبالىق كەڭ­سەنىڭ جەتەكشىسى سابىر
قاسىموۆ:

«بۇل قايعىلى كەزەڭ مەن ­ونىڭ قۇرباندارى تۋرالى عالىمدار مەن پۋبليتسيستەردىڭ ءارتۇرلى, ءتىپتى قاراما-قايشى پىكىرلەرى بار. ولاردىڭ كوپشىلىگى سەنىمسىز دەرەكتەرگە نەگىزدەلگەن. بىرەۋلەر بۇل وقيعانى گەنوتسيد, كلاسسوتسيد نەمەسە ەتنوتسيد دەپ ساناي­دى, ال باسقالارى كەڭەستىك تۇ­جىرىمداماعا سۇيەنە وتىرىپ, ونى «كەيبىر اسىرا سىلتەۋلەرمەن جۇرگىزىلگەن رەۆوليۋتسيالىق رەفورما» دەيدى.

سونداي-اق جاپپاي ساياسي قۋ­عىن-سۇرگىن جانە اشارشىلىق قۇر­باندارىنىڭ ناقتى سانى­نا قاتىستى دا پىكىرلەر اركەلكى. بىرەۋلەر قازا تاپقاندار سانى 1,5 ميلليوننان 2 ميلليونعا دە­يىن دەسە, ەندى بىرەۋلەر 2,5 ميلليوننان 4 ميلليونعا دەيىن دەپ كورسەتەدى.

ءتىپتى تاۋەلسىزدىك جىلدا­رىن­دا دا «قازاقستانداعى كىشى قازان» جان-جاقتى زەرت­تەل­مە­دى جانە ­ول جۇيەلى تۇر­دە جوس­پارلانعان, ناق­تى سترا­تە­گيالىق جانە تاك­تيكالىق سايا­سي ماق­ساتتاردى كوز­­دەگەن «رەۆو­ليۋ­تسيالىق» ناۋ­قان­دار كەشەنى رە­تىندە قاراس­تىرىلعان جوق.

بۇل – عىلىمنىڭ كىناسى ەمەس. كەڭەس زامانىندا ء(تىپتى تاۋەلسىز­دىك كەزەڭدە دە) زەرتتەۋشىلەرگە «قازاقستانداعى كىشى قازان» تاقىرىبى بويىنشا تەك جەكە­لەگەن اسپەكتىلەرگە قاتىستى ديسسەرتاتسيا قورعاۋعا عانا رۇقسات ەتىلدى. ونىڭ وزىندە, تاقى­رىپ­تار شارتتى تۇردە بەكىتىلدى. سول سەبەپتى, جاپپاي قۋعىن-سۇر­گىندەر مەن ولاردىڭ سالدارىن, سونداي-اق رەپرەسسيالىق ءىس-قيمىلداردىڭ پەرمانەنتتى جانە ءوزارا بايلانىسىن تو­لىق كولەمدە زەرتتەۋ مۇمكىن بولمادى.

سوندىقتان, بۇگىنگى باستى مىندەتىمىز – بارلىق اقپاراتتى زەرتتەۋ, قايتا قاراستىرۋ, بار­لىق مۇمكىن فاكتىلەر مەن قۇر­بانداردىڭ ناقتى سانىن انىق­تاۋ. تەك وسىدان كەيىن عانا عىلى­مي تۇجىرىمدار جاساۋعا بولادى. ول ءۇشىن, ەڭ الدىمەن, بىلىكتى عالىمدار مەن ماماندار قاجەت. ەكىنشىدەن, زەرتتەۋشىلەرگە قا­زاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزي­دەن­تىنىڭ ءارحيۆى جانە باسقا دا مەملەكەتتىك, ارناۋلى ارحيۆ­تەرگە ەشقانداي كەدەرگىسىز قول­جەتىمدىلىك بەرىلۋگە ءتيىس.

«قازاقستانداعى كىشى قازان­نىڭ» بارلىق قۇپياسىن اشۋ – ءبىزدىڭ پەرزەنتتىك جانە ازامات­تىق بورىشىمىز», دەپ اتاپ ءوتتى.

سەمينار بارىسىندا 1926–1933 جىلدار ارالىعىندا «قا­زاق­ستانداعى كىشى قازان» اياسىن­دا جۇزەگە اسىرىلعان وننان اس­تام مەملەكەتتىك ناۋقان تۋرالى پىكىر ايتىلدى. بۇل «ناۋ­قانداردىڭ» بارلىعى حالىققا قارسى مەملەكەتتىك زورلىق-زوم­بىلىقپەن جانە جازىقسىز ازا­ماتتارعا قارسى باعىتتالعان جاپپاي ساياسي قۋعىن-سۇرگىندەرمەن قاتار ءجۇردى.

ءاربىر وتباسى وسى «سوۆەتي­زا­تسياعا» قارسى كۇرەس­تىڭ قۇر­بانى بولعان تۋىسىنىڭ ەستە­لى­­گىن ساقتاپ كەلەدى. بول­شە­ۆيك­تىك-ستا­ليندىك بيلىك جۇ­زە­گە اسىر­عان بۇل ارەكەتتەر قازاق­ستان­دا جاپ­پاي تولقۋلارعا, حا­لىق نا­را­زىلىقتارىنا جانە كوتەرىلىس­تەرگە الىپ كەلدى. ونىڭ سالدارى – ميلليونداعان ءماج­بۇرلى بوسقىندار مەن ورنى تولماس ۇلتتىق قاسىرەتكە اينالدى.

سەمينارعا قاتىسقان ەلى­مىز­گە بەلگىلى پروفەسسورلار – ي.بورچاشۆيلي, ق.بالتاباەۆ, ە.ءابايدىلدينوۆ جانە باسقا دا عالىمدار «قازاقستانداعى كىشى قازان» ماسەلەسىن زەرتتەۋ بارىسىندا حالىقارالىق قۇ­قىقتىق نورمالارعا سۇيەنۋدىڭ ماڭىزدىلىعىنا نازار اۋداردى.

عالىمدار بۇل تاقىرىپ­تى ادامنىڭ تابيعي جانە اجىراماس ساياسي قۇقىقتارىنىڭ بۇ­زى­لۋىن انىقتاۋ تۇرعىسىنان, حالىقارالىق قۇقىق پريزماسى ارقىلى, ديالەكتيكانىڭ زاڭ­دارى مەن قازىرگى زامانعى ساياسي انتروپولوگيا ادىستەرى نەگىزىندە تالداۋدى ۇسىندى.

جوبانى جۇزەگە اسىرۋدىڭ لوگيكالىق قورىتىندىسى رەتىن­دە جاڭا نورماتيۆتىك-قۇقىق­­تىق اكتىلەر قابىلدانۋعا ءتيىس. بۇل تاريحي ادىلەتتىلىكتى قالپىنا كەل­­تىرۋدى زاڭ جۇزىندە بەكىتۋگە, سونداي-اق «قازاقستانداعى كىشى قازان» ساياساتىنىڭ ناتيجە­­سىن­دە قازا تاپقان ميلليوندا­­عان بولشەۆيكتىك-ستاليندىك بي­لىكتىڭ قۇرباندارىن تولىقتاي اق­تاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ولار­دىڭ قاتارىندا حالىققا قارسى جۇرگىزىلگەن ساياساتتىڭ, جاپپاي ساياسي قۋعىن-سۇرگىن جانە اشار­شىلىقتان وپات بولعاندار, سوتسىز جانە تەرگەۋسىز اتىلعاندار, زاڭسىز سوتتالعاندار مەن كۇشتەپ جەر اۋدارىلعاندار بار.

پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتتارى ايدوس سارىم, ابزال قۇسپان, ەركىن ءابىل جانە باس­قالار جاپپاي ساياسي قۋعىن-سۇر­گىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ بويىنشا عىلىمي زەرتتەۋلەردى  – باعدارلاما­لىق-نىسانالى قار­جىلاندىرۋ جوباسى اياسىندا جال­عاستىرۋدى قولدادى.

بۇل عىلىمي جوبانىڭ نە­گىز­گى مىندەتى – وسىعان دەيىن انىق­تالعان جاپپاي ساياسي قۋ­عىن-سۇر­گىن قۇرباندارىنىڭ نە­گىزگى ساناتتارىن تەرەڭ ءارى ىر­گەلى عىلىمي زەرتتەۋ. اتاپ ايت­قاندا, ا.قۇسپان كەڭەستىك بي­لىك جۇرگىزگەن زورلىقشىل «ما­دەني رەۆوليۋتسيا» ۇلتتىق قۇن­دىلىقتارعا, حالىقتىڭ سانا­سى مەن رۋحانياتىنا وراسان زور زيان كەلتىرگەنىن, ۇلتتىق مەن­تاليتەتتى بۇرمالاپ, ءداستۇرلى ءومىر ءسۇرۋ نورمالارىن تۇبەگەيلى جويعانىن اتاپ ءوتتى.

الداعى ەكى جىل ىشىندە جوبا قاتىسۋشىلارى بۇرىن بۇر­ما­لانعان «قازاقستانداعى كىشى قازان» تاريحىن الەمدىك عىلىمي قا­ۋىمداستىق مويىنداعان ادىس­نامالىق قاعيداتتار نەگىزىندە جان-جاقتى زەرتتەۋگە ءتيىس.

نازىم جۇمانوۆا,

جۋرناليست