ەلشىل تۇلعا

ول كەڭەستىك ءامىرشىل-اكىمشىلىك جۇيەنىڭ نەبىر وتكەلەگىنەن ءوتىپ, تۇلعا رەتىندە قالىپتاستى. الەۋ­مەت­­تىك-اعارتۋشىلىق, عىلىم مەن جو­عارى ءبىلىم, ديپلوماتيا سالالارىندا باسشىلىق قىزمەتتەر اتقاردى.

جاستاي جەتىم قالىپ, ءاۋ باس­تا كىسى قولىندا, كەيىن ارىستاعى بالا­لار ۇيىندە تاربيەلەنگەن تولە­گەن وقۋشى كۇنىنەن زەرەك قاسيە­تىمەن كوزگە ءتۇسىپتى. بۇل تۋرالى ءبىراز ۋاقىت ءتالىم بەرگەن يۆان كابا­نوۆتىڭ ەستەلىگىندە از-كەم دەرەك بار. سونىمەن بىرگە ول جاسىنان سكريپكا ۇيرەنىپ, كلاسسيكالىق ونەرگە ىقىلاسى اۋا­دى. قاي ىستە دە ماڭداي تەردىڭ ماڭىزىن ەرتە اڭعارادى. ەرىك-جى­گەرىن شىڭداپ, قورعانسىز ادامعا كومەكتەسۋگە دە داعدىلانادى. ەڭ باستىسى, الدىنا ۇلت جوعىن جوق­تاۋدى, يگەرىلمەگەن سالانى مەڭگە­رۋدى ماقسات ەتىپ قويادى. ويتكەنى ول حالىق قايعىسىنىڭ (ىشىندە ءوز جەتىم­دىگى دە بار) سەبەبىن بوزبالا كۇنىندە-اق تۇسىنگەن سەكىلدى.

تالاپتى تولەگەن 1928 جىلى شىم­­كەنت پەداگوگيكا تەحنيكۋمىن ۇزدىك بىتىرەدى. پەداگوگيكالىق كەڭەس­تىڭ شەشىمىمەن وسى وقۋ ورنىندا ماتە­ماتيكا جانە گەوگرا­فيا ءپانىنىڭ وقى­تۋشىسى بولىپ قىزمەتكە قال­دى­رىلدى. بۇل شە­شىمدە تەحنيكۋم ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى, كور­نەكتى قالامگەر, قازاقشا تۇڭعىش «پسي­حو­لوگيا» وقۋلىعىنىڭ اۆتورى جۇسىپ­بەك ايماۋىت­ ۇلىنىڭ ءرولى ەرەك­شە دەپ وي­لايمىز. جاس مامان بىر­دەن العىر­لىعىمەن, قاي­سار­لىعى­مەن, بىلىك­تىلىككە دەگەن ۇمتى­لى­سى­مەن كوزگە تۇسەدى.

1931 جىلى تولەگەن ءتاجىباي ۇلى ماس­كەۋدەگى ن.كرۋپسكايا اتىنداعى كوممۋنيستىك تاربيە اكادەمياسىنا وقۋعا جىبەرىلەدى. بۇل اكادەميا سول كەزەڭدەگى يدەولوگتەر دايارلايتىن كاسىبي جوعارى مەكتەپ ەدى. ول وسىندا عىلىمعا دەن قويادى. اكا­دە­ميانى ۇزدىك اياقتاعان سوڭ, پروفەسسور ب.ا.انانەۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن اسپي­ران­تۋراعا قابىلدانادى. لەنينگراد ۋني­ۆەر­سيتەتىندە پسيحولوگيا ماماندىعىن قوسا مەڭگەرىپ, ءبىلىمىن جەتىلدىرۋگە كەلگەن اقىن-جازۋشىلار مەن پارتيا قىزمەتكەرلەرىنە ءدارىس وقيدى. وسىندا 1939 جىلى «ك.د.ۋشينسكي – رەسەيدەگى پەداگوگيكالىق پسيحو­لوگيانىڭ نەگىزىن سالۋشى» اتتى تاقى­رىپتا كانديداتتىق ديس­سەر­­تاتسيا قورعايدى. كەيىن وسى باعىت­تى تەرەڭدەتىپ, 1948 جىلى «پسي­حو­لوگيا جانە ك.د.ۋشين­سكي­د­ىڭ پەدا­گوگيكالىق پسيحولوگياسى» اتتى مونو­گرا­فيا جاريالايدى.

1940 جىلى تولەگەن ساياسي قىز­مەت­كە شاقىرىلدى. 30 جاستاعى ازا­­مات اۋەلى حالىق اعارتۋ كوميس­سا­­رى­­نىڭ ورىنباسارى, اراعا ەكى جىل سالىپ وسى سالا كوميس­سارى ء(مي­نيس­ترى) قىزمەتىنە تاعايىن­دالدى.

ت.ءتاجىباي ۇلىنىڭ ۇيىم­داستى­رۋشى­لىق تالانتى وسى تۇستا ايقىن بايقالدى. رەسپۋبليكامىزدا ورتا جانە كاسىبي ءبىلىم ورىن­دارى كوپتەپ اشىلدى. مىسالى, 1928 جىلى ءار مىڭ ادامعا شاققاندا بار بولعانى 87 ادام تارتىلسا, 1939 جىلدىڭ ايا­عىن­دا بۇل كورسەتكىش 185 ادامعا جەت­تى. 1941–1942 وقۋ جىلى 225 مەك­تەپ-ينتەر­ناتىندا 9400 بالا وقىسا, كەلەسى وقۋ جىلى ولاردىڭ سانى 11000 جۋىقتادى. وسى جىلداردا ەڭ­­بەك­­­تەن قول ۇزبەي وقيتىندار (رابفاك) سانى ارتتى. رابفاك جانىنان شە­­­بەر­­­حانا اشىلىپ, ولار قورعانىس سا­لا­­­­س­­­ىنىڭ تاپسىرىسىن ورىنداي باس­­تادى.

تولەگەن ءتاجىباي ۇلى فاشيزم­گە قارسى سوعىس جىلدارى قازاقستان اۋماعىنا كوشىرىلگەن بالالار ءۇيى­نىڭ قىزمەتىن جۇيەلەدى. پەدا­گو­گيكا­لىق ۋچيليششە مەن تەحنيكۋمدار­دى بىتىرگەن جاستار تۇگەلدەي ءبىلىم ىسىنە تارتىلدى. جەرگىلىكتى پەداگوگ-ايەل كادرلارىن دايارلاۋ باع­دار­لاماسى قابىلداندى. وسى باع­دارلاما نەگى­زىندە 1944 جىلى قازاق قىزدار پەدا­گو­­گ­ي­كالىق ينستيتۋتى اشىلدى.

قايراتكەر ونەر سالاسىنا ءجىتى نازار اۋداردى. 1941 جىلى قا­زاق­­­ستاندا تۇڭعىش كينوفەس­تي­ۆال ۇيىم­­داستىردى. وعان كۇلاش باي­سەيى­­توۆا, شولپان جانداربەكوۆا باس­­تاعان تانىمال ارتىستەر قاتىستى.

سوعىس كەزىندە ادامي كاپيتال­دى­ ايتپاعاننىڭ وزىندە كسرو كو­لە­مىندە 334 جوعارى وقۋ ورنى جار­تى­لاي نەمەسە تولىقتاي قيرا­دى. 1946–1950 جىلدارعا ارنالعان بەس­جىل­دىق­تا وسى ماسەلەنى شۇعىل تۇردە قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىسى باستالدى. 1946 جىلى جوعارى جانە ورتا ارناۋلى ءبىلىم مينيسترلىگى قۇرىلدى.

بۇعان دەيىن تولەگەن ءتاجى­باي ۇلى حالىق اعارتۋ كوميسسارى قىز­مەتىن حالىق كوميسسارلارى كە­ڭەسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى (قازىرگىشە ۆيتسە-پرەمەر) قىز­مەتى­مەن بىرگە اتقاردى. بۇل سوعىس­تىڭ قاي­ناپ تۇرعان كەزى ەدى. كسرو جو­عارى ءبىلىم ءمينيسترىنىڭ 1948 جىلى 15 ناۋرىزداعى بۇيرىعىمەن تولە­گەن ءتاجىباي ۇلى س.م.كيروۆ اتىن­داعى قازمۋ-دىڭ رەكتورى بولىپ تاعايىندالدى. توكەڭ ۋني­ۆەر­سيتەتتى باسقارعان جىل­دارى قازاق ستۋدەنتتەرىنىڭ سانى ارت­تى. مىسالى, مۇندا 1940 جىلى 995 ستۋ­دەنت وقىسا (سونىڭ ىشىندە 133-ءى قا­زاق بالاسى), 1949 جىلى ستۋدەنتتەر سانى 2263 ادامعا جەتتى. سونىڭ ىشىن­دە جەرگىلىكتى ۇلت وكىلدەرى ­840 ادام­­عا ءوستى. جاڭادان فيلولوگيا فا­كۋل­تەتىنىڭ عيماراتى سالىندى. بيو­­لوگيا فاكۋلتەتىنىڭ جانىنان بيو­­ستانساسى اشىلدى. جارا­تىلىس ما­­مان­دىقتارىندا تۇڭ­­­عىش رەت قا­زاق توبى پايدا بولدى. جاس­تار­دىڭ جان-جاقتى دامۋى ءۇشىن سپورت ­كە­­شەن­­دەرى سوعىلدى. جەكە قالا­­شىق تۇر­­­­عىزۋ جوسپارى دا جاسالىن­دى. سو­نى­­­­مەن قاتار جاڭا­دان فيلوسوفيا-ەكونوميكا فاكۋلتەتى اشىلدى.

تولەگەن ءتاجىباي ۇلى ۋنيۆەر­سيتەت­تىڭ عىلىمي باعىتىن ءوزى جۇيە­لەپ باقىلاپ وتىردى. مىسالى, 1948 جىلى 13 اسپيرانت كاندي­دات­تىق ديس­­­­سەرتاتسيا قورعاسا, 1949 جىلى بۇل تسيفر ءۇش ەسەگە ارتىپ, 36 اسپيرانت عىلىم كانديداتى اتاندى. 10-نان استام ۇستاز ورتا­لىق قالا­لار­عا دوك­­­تو­رانتۋرا مەن اسپي­ران­تۋ­­راعا جىبەرىلدى.

1950–1951 وقۋ جىلى ۋنيۆەر­سي­تەت­­تىڭ پروفەسسور-وقىتۋشى قۇرا­مى 285 ادام بولسا, ونىڭ 18-ءى پروفەسسور,­ 58-ءى دوتسەنت, 27-ءسى عىلىم كاندي­دا­تى ەدى. بۇل سان جىلدان-جىلعا ارتتى.

تولەگەن ءتاجىباي ۇلى رەكتور كەزىندە مۇحتار اۋەزوۆ, ءسابيت مۇقانوۆ, عابيدەن مۇستافين, مالىك عابدۋللين سەكىلدى تۇلعا­لار­دى شا­قىر­تىپ, ستۋدەنتتەرگە ءدارىس وقىت­تى. ويتكەنى ول 1954 جىلى عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى بولىپ سايلانىپ, زيالىلار ورتا­سىندا بەدەلى زور ەدى. ءدال وسى سياق­تى دارىستەر جاراتىلىستانۋ فاكۋل­تەت­تەرىندە دە ءجۇرىپ جاتتى.

50-جىلدارى ەلىمىزدە ساياسي جاع­داي ەداۋىر قيىندادى. «كوسمو­پو­ليتتەرمەن كۇرەس» ناۋقانى باس­تال­دى. سوعىستان كەيىن ينتەلليگەنتسيا ءسال دە بولسا ەركىن دەمالىپ, شى­عار­ماشىلىق ىزدەنىس ۇستىندە بولاتىن.

ءدال وسى كەزەڭدە تاريح عى­لىم­­­دا­رىنىڭ جاس دوكتورى (كە­يىن ­عى­­­­لىم اكادەمياسىنىڭ كور­­­­رەس­­­­پون­­­دەنت-مۇشەسى), ۋني­ۆەر­­سي­تەت­تەگى قا­زاق­ستان تاريحى كافە­درا­­سىنىڭ ۇيىم­­­داس­تىرۋ­شىسى ءارى مەڭ­گەرۋشىسى ەر­مۇحان بەكما­حا­نوۆتىڭ باسىنا قارا بۇلت ءۇيى­رىل­دى. پاراساتتى تو­لە­گەن ءتا­جى^­­­باي­ ۇلى ايگىلى حان كەنە­نى زەرت­تەۋ­شى­نى ارا­شالاپ قالۋ­عا تى­رىستى.

1950 جىلى 26 قازاندا ءبىر توپ «بەلسەندى عالىم» «پراۆدا» گازەتىنە «رەكتور ساياسي جاعى­نان ساياز, تاريحشى ە.بەك­ماحانوۆتى قول­­دايدى» اتتى كو­لەم­دى ماقالا جاريا­لاي­دى. ءبىر قى­­زىعى, وسىنداي ارنايى تاپ­­­سى­­رىس­پەن جازىلعان ماقا­لا­لار ەكى جىل بويى تولاس­تامايدى. ار­تىن­­شا دي­س­­كۋسسيا باس­تالىپ, 1952 جى­لى 5 قىر­­­­­­كۇيەكتە ەرمۇحان بەك­­­ما­­­­حانوۆ 25 جىل­عا تۇتقىن­عا كەسىل­­­سە, ارتىنان 1953 جىلى 23 اق­­پان­­­دا وداقتىڭ جو­عارى ءبىلىم ءمينيسترى ۆ.ستولەتوۆتىڭ بۇي­­­رى­­­عىمەن ت.تاجىباەۆ قىزمەتىنەن بوسا­تىلدى.

تولەگەن ءتاجىباي ۇلى شىنىندا جان-جاقتى ىسكەر باسشى ەدى. رەسپۋبليكامىزدا سىرتقى ىستەر كوميسسارياتى رەسمي 1944 جىلى 13 ساۋىردە قۇرىلعان دەپ سانالادى. بىراق ءىس جۇزىندە ول تەك ساۋدا-ساتتىق ماسەلەسىمەن اينالىسىپ, قۇزىرەتى كورشىلەس موڭعوليا مەن قىتايدىڭ اۆتونوميالىق ءوڭىرى اراسىندا عانا ءجۇردى. سونداي-اق سۋار-دا كونسۋلدىق قىزمەت كورسەتۋمەن عانا شەكتەلدىك. ياعني شەتەلمەن تولىققاندى ديپلوماتيالىق قا­رىم-قاتىناس ورناتۋ كسرو سىرت­قى ىستەر كوميسسارياتى قۇزىرەتىندە قالدى. دەسەك تە قازاقستان سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى تاريحىن وسى داتادان باستاۋ اقىلعا سىيىم­دى. قاي­رات­كەر تولەگەن ءتاجىباي ۇلى وسى مينيسترلىكتىڭ جۇيەسىن, قۇرى­لى­مىن, قىزمەتىن ءوزى ۇيلەستىرگەنى – تاريحي شىندىق. ارحيۆ دەرەك­تەرىندە ت.تاجىباەۆ 1944 جىلى ­
27 قازاندا سول كەزدەگى ۇكىمەت باسشىسى دىنمۇحامەد قوناەۆقا بارىپ, مينيسترلىك شتاتىن (12 ادام­دىق) بەكىتۋ تۋرالى ۇسىنىس ءتۇسىرىپ, جۇزەگە اسىرعانى حاتتالعان.

وسى لاۋازىمىندا تولەگەن ءتاجى­باي ۇلى ەرەكشە كوزگە ءتۇستى. رەسپۋب­لي­كا تاريحىنا ەنەتىن ءبىر وقيعا: 1944 جىلى 17 ماۋسىمدا الما­تىعا العاش رەت اقش-تىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى گەنري ۋوللەس كەلەدى. ونىڭ قاسىندا مەكسيكانىڭ كەڭەس وداعىنداعى ەلشىسى لۋيس كين­تا­نيليا دەل ۆالە جانە باسقا دا شەتەلدىك رەسمي قوناقتار بولادى. دەلەگاتسيانى كۇتىپ الۋ مەن قازاق­ستان­دى تانىستىرۋ جۇمىستارى حالىق­ارالىق حاتتاماعا ساي جوعارى دەڭگەي­دە ۇيىمداستىرىلادى. قازاق رەس­پۋب­ليكاسى تاراپىنان ولاردى ۇكىمەت باسشىسى نۇرتاس وڭداسى­نوۆ پەن باسقا دا حالىق كوميس­سا­رياتى مۇشەلەرى, سونداي-اق كسرو سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ قازاق­­ستانداعى وكىلى عابباس ءامىروۆ كۇتىپ الادى. وسى كەزدەسۋگە اكا­دەميك قانىش سات­باەۆ­تىڭ قاتىس­قانىن اتاپ ءوتۋ كەرەك. كەز­دەسۋ نەگىزىنەن مادەني-اعارتۋ سالا­­سىندا اقپارات الماسۋمەن عانا شەك­تەلەدى.

تولەگەن ءتاجىباي ۇلى سىرتقى ىستەر ءمينيسترى كەزەڭىندە مونعوليا, قى­تاي, اۋعانستان, ءۇندىستان, يران مەم­لە­كەت­تەرىمەن مادەني-اعارتۋ بايلانىستاردى جۇيەلى جولعا قويدى. وسى ەلدەردە تۇرىپ جاتقان قانداستارىمىزدىڭ ءومىرى, سانى تۋرالى قۇندى اقپارات جينادى. سونداي-اق وسى ەلدەردەن بۇگىنگى تىلمەن ايتقاندا ينۆەستيتسيا تارتۋ جۇمىستارىن ىسكە اسىردى.

تاعى ءبىر ايرىقشا فاكت: تولەگەن تاجىباەۆ – ادامزات تاريحىندا ەرەكشە ورنى بار 1945 جىلى پوتسدام كونفەرەنتسياسىنا قاتىسقان تۇلعا. وسى كونفەرەنتسياعا دا­يىن­دىق پەن قاتىسۋ بارىسىندا سوعىستان كە­يىنگى گەرمانيا تاعدىرى تۋرالى كسرو مەن باتىس مەملەكەتتەرى وتكىزگەن سەكتسيادا بى­لىك­تى مامان-ساراپشى رەتىندە كورىنە ءبىلدى.

قايراتكەر ءار جىلدارى (1950, 1955, 1956) كسرو دەلەگاتسيا قۇ­را­­­مىندا بۇۇ جيىندارىنا قاتىس­تى. ول باس اسسامبلەيانىڭ قام­­قور­شى­لىق كوميتەتىنىڭ تور­اعاسى بولىپ ساي­لانىپ, دامۋشى ەل­دەردىڭ سايا­سا­تىن قورعاۋدا اسا تاباندىلىق تانىتتى. سونىمەن بىرگە ول قازاقستان رەس­پۋبليكاسى اتىنان بۇۇ وكىلى رەتىندە دە قىزمەت اتقاردى. ت.تاجى­باەۆ مينيستر رەتىندە قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىمەن حالىقارالىق بايلانىستى جانداندىرىپ, بەيبىت ساياسات ورناتۋعا سىڭىرگەن ەڭبەگى – ءوز الدىنا ءبىر تاقىرىپ.

تولەگەن ءتاجىباي ۇلى – ءبىرتۋار قايراتكەر ءنازىر تورەقۇلوۆتان كەيىن قازاقتان شىققان توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشى لاۋازىمىنداعى ساياسي تۇلعا. ول ءۇندىستاندا ەلشى­لىك قىزمەتتە جۇرگەندە كسرو مەن ءۇندى مەملەكەتى اراسىن­داعى مادە­­ني-ەكونوميكالىق جانە ساياسي­ بايلانىستار قارقىنداپ دامى­دى. قايراتكەر 1958 جىلى ءۇندى-­كەڭەس مادەني ورتالىعىن قۇردى. ورتالىق ەكى ەل اراسىندا مادەنيەت پەن ءبىلىم سالاسىنداعى ىقپالداستىقتى جاقتادى. ءارتۇرلى دەڭگەيدە ماڭىزدى مادەني ءىس-شارالار ۇيىمداستىردى. ديپلو­مات­تىڭ تىكەلەي باستاماسىمەن 1960 جىلى ءبىر توپ ءۇندى ايەلى ماسكەۋگە كەلىپ, ءۇندىستان مەن كسرو-نىڭ بەيبىتشىلىك جولىنداعى قارىم-قاتىناسىنا اتسالىسىپ قايتادى. وسى ساپارىندا ءۇندىنىڭ بەلگىلى ءپۋب­لي­تسيسى ۇلكەن ماقالا جازىپ, ت.تا­جى­باەۆتى «ەلىنىڭ تاماشا پاتريو­تى, ناعىز قاراپايىمدىلىق پەن كىسى­لىكتىڭ ۇلگىسى» دەپ سيپاتتايدى.

قايراتكەر قىسقا ءومىرىنىڭ سو­ڭىنا دەيىن عىلىمنان قول ۇزبەي, «جالپى پسيحولوگيا» اتتى قازاقشا العاشقى سالالىق وقۋلىق, «اباي قۇنانباەۆ جاستاردى تاربيەلەۋ تۋرالى», «فيلوسوفسكيە, پسيحولوگيچەسكيە ي پەداگو­گي­چەسكيە ۆزگليادى ابايا كۋنان­باەۆا», «پروس­ۆە­ششەنيە ي شكولى كازاح­ستانا ۆو ۆتوروي پو­لوۆينە ءحىح ۆەكا», «پەداگوگيچەس­كايا مىسل ۆ كازاح­­ستانە ۆو ۆتوروي پولو­­ۆينە ءحىح ۆەكا» اتتى زەرتتەۋ كىتاپ­تارىن جازىپ كەتتى.

تولەگەن تاجىباەۆ قاي قىزمەتتە جۇرسە دە ەلىنىڭ مۇددەسىن ءبىرىنشى كەزەكتە قورعادى. حالىقارالىق ساياساتتا بەيبىتشىلىك پەن قارۋ­سىز­دان­دىرۋدى ناسيحاتتاۋ قاعيداتىن بەرىك ۇستاندى. ونىڭ ەسىمى مۇحتار اۋەزوۆ, قانىش ساتباەۆ, نۇرتاس وڭداسىنوۆ, ەرمۇحان بەكماحانوۆ سەكىلدى ۇلتىمىزدىڭ كورنەكتى تۇل­عا­­لارى قاتارىندا ايتىلادى.

پرەزيدەنت ق.ك.توقاەۆ كيەلى تۇر­كىستاندا وتكەن ۇلتتىق قۇ­رىل­تايدا: «وتان­شىل­دىق, ادام­گەر­شىلىك, بىلىمپازدىق, ناعىز مامان بولۋ, ۇنەمشىلدىك, ەڭبەكقورلىق, ەل مەن جەرگە جاناشىرلىق سياقتى اسىل قاسيەتتەر بارىنەن بيىك تۇرۋعا ءتيىس» دەپ اتاپ كورسەتكەنى ءمالىم. ويلانا قاراساق, قيىن دا كۇر­دە­لى كەڭەس زامانىندا ءومىر ءسۇرىپ, قىز­مەت ەتكەن مينيستر, اكادەميك, ديپلومات تولەگەن ءتاجىباي ۇلى­نىڭ بولمىس-بىتىمىنەن وسىنداي ايرىقشا ونەگەلى قاسيەت اڭعارىلا تۇسەدى.

بيىل تۋعانىنا 115 جىل تولۋى­نا وراي تاريحي ەلشىل قاي­رات­كەردىڭ ەڭبەگىن ەلىمىزدە جانە شەتەلدە لايىقتى ناسيحاتتاۋ, مۇراسىن حالىقارالىق ءبىلىم مەن عىلىم باعىتىندا جاڭاشا زەرتتەۋ, دەرەكتى جانە كوركەم فيلمدەر شىعارۋ – ماڭىزدى مىندەت دەپ سانايمىز.

زۇلفۋحار عايىپوۆ,

پرەزيدەنت جانىنداعى مەملەكەتتىك باسقارۋ اكادەمياسى

باسقارۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى,

ۇلتتىق قۇرىلتاي مۇشەسى