ينۆەستور تارتۋعا دا يكەم كەرەك

مۇنداي تاجىريبە ۇزاققا اپارمايدى

ءبىر كەزدەرى مۇناي-گاز سەكتورى باعا جەتپەس بايلىق ءھام كول-كوسىر تابىستىڭ كەپىلى ەدى. قازىر ونىڭ دا مۇمكىندىگى تارىلدى. سوندىقتان قازىر بىزگە شيكىزات تاسۋشىلار ەمەس, ءوندىرىس اشىپ, جاڭا تەحنولوگيا اكەلەتىن ستراتەگيالىق ينۆەس­تورلار كەرەك.

ينۆەستيتسيا تارتۋدا اقتوبە, الماتى, اتىراۋ, شىعىس قازاقستان, جامبىل, پاۆلودار, سولتۇستىك قازاق­ستان وبلىستارى مەن الماتى قالاسى كوش­تەن قالا باستاعان. جەكە ينۆەستي­تسيا ازايعان سايىن, جەتپەگەن قارجىنى بيۋدجەت ءوز ەسەبىنەن تولتىرادى. پرەزيدەنت مۇنداي تاجىريبە ۇزاققا اپارمايتىنىن ايتتى.

– ۇكىمەت ينۆەستوردى ىزدەۋگە, قول­داۋعا جانە قورعاۋعا قاتىستى جۇمىستىڭ ءبارىن جۇيەلى جۇرگىزەتىن ءبىرتۇتاس ەكو­جۇيە قۇرۋى قاجەت. بىل­تىرعى 9 اي­دا ەلى­مىزگە 12,7 ملرد دوللار تىكەلەي شەتەل ين­ۆەس­تيتسياسى تارتىلدى. بۇل 2023 جىل­دىڭ ءدال سونداي كەزەڭىمەن سالىستىر­عان­دا 36 پايىزعا كەم, – دەدى مەملەكەت باسشىسى. 

قارجى مينيسترلىگى مەملەكەتتىك كىرىس­تەر كوميتەتىنىڭ ادىستەمە دە­پار­­تا­مەنتىنىڭ ديرەكتورى وراز ابدراحمانوۆ الداعى سالىقتىق رە­فورما­لار ين­ۆەس­­تور تارتۋعا ءبىر­شاما اسەر ەتەدى دەيدى.

– جاڭا سالىق كودەكسىندە ينۆەس­تيتسيالاردى ىنتالاندىرۋعا با­عىت­تالعان بىرقاتار شارا قاراس­تى­رىلعان. اتاپ ايت­قاندا, قۇرىلىس سالۋ, ماشينا, جاب­دىق جانە باع­دار­لامالىق قامتا­ماسىز ەتۋدى ساتىپ الۋ كەزىندە سالىقتىق پرەفە­رەن­تسيالار ۇسىنىلادى. سونداي-اق قايتا جاڭارتۋ, مودەرنيزا­تسيا, كۇر­دەلى جانە اعىمداعى جون­دەۋگە جۇم­­سال­عان شىعىندارعا دا وسىنداي شەگە­رىمدەر ەنگىزىلەدى. عىلىمعا ين­­ۆەستي­تسيا تارتۋدى قولداۋ ماقسا­تىندا عىلىمي زەرتتەۋلەردى قارجى­لان­دىرۋ شىعىندارىنا 300%-دىق «سۋپەر­شەگەرىم» قاراستىرىلعان. سو­نى­مەن قاتار شيكىزاتتى قايتا وڭدەۋگە باعىتتالعان ينۆەستيتسيالار ءۇشىن ققس بويىنشا ىنتالاندىرۋ شارالارى ۇسىنىلادى, – دەدى ول.

ەكونوميست ساپارباي جوباەۆتىڭ ايتۋىنشا, ينۆەستيتسيا تاقىرىبىندا ەڭ ماڭىزدى ماسەلە – سالىقتىق جەڭىل­دىك­تەر. قازىر «ەگەر دايىن ونىمگە ين­ۆەستي­تسيا سالسا, سالىقتىق جەڭىل­دىكتەر بەرى­لەدى» دەگەن جۇيە ەنگىزىلىپ جاتىر. بۇل – وڭدەۋ ونەر­كاسىبىن دامىتۋعا با­عىت­تالعان قادام, ياعني بىزگە شيكىزات ون­دى­رىسىمەن عانا ەمەس, دايىن ءونىم شى­عا­رۋمەن دە اينالىساتىن ينۆەستورلار كەرەك.

جەڭىلدىكتىڭ بەس ساناتى

ينفوگرافيكانى جاساعان – امانگەلدى قياس, «EQ»

مەملەكەتتىك كىرىستەر كوميتەتىنىڭ بىزگە بەرگەن جاۋابىنا سۇيەنسەك, قازىرگى كەز­دەگى بىرقاتار سالىق جەڭىلدىگىن 5 نە­گىز­گى ساناتقا بولۋگە بولادى:

ءبىرىنشىسى, ينۆەستيتسيالىق سالىقتىق جەڭىلدىكتەر. بۇل جەڭىلدىكتەر جاڭا ءوندىرىس اشاتىن نەمەسە قولدانىستاعى ءوندىرىستى جاڭعىرتاتىن كومپانيالارعا بەرىلەدى. ەگەر ينۆەستور جاڭا زاۋىت, فابريكا نەمەسە باسقا دا ءوندىرىس نىسانىن سالسا, وندا ول بۇل شىعىندارىن كور­پوراتيۆتىك تابىس سالىعىنان (كتس) الىپ تاستاي الادى.

ەكىنشىسى – ارنايى ەكونوميكالىق ايماقتار (اەا) ءۇشىن سالىقتىق جە­ڭىل­­دىكتەر. بىزدە 14 اەا بار. بۇل ايماق­تاردا جۇمىس ىستەيتىن ينۆەس­تور­لار كوپتەگەن سالىقتان بوساتىلادى. ماسەلەن, كتس پەن م ۇلىك سالىعى تولەن­بەي­دى, جەر سالىعى جويىلادى, جەر ۋچاس­كەسىن پايدالانعانى ءۇشىن تولەم جاسامايدى. 2021 جىلدان باس­تاپ ققس-دان دا بوساتىلعان. اەا اۋماعىندا ءوندىرىس اشساڭىز, 10 جىل بويى كتس, جەر جانە م ۇلىك سالىعىن تولەمەيسىز.

ءۇشىنشىسى – ينۆەستيتسيالىق كەلىسىم­دەر اياسىنداعى سالىقتىق جەڭىلدىكتەر. ەگەر ينۆەستور 7,5 ملن اەك-تەن جوعارى ين­ۆەستيتسيا سالسا, وعان دا قوسىمشا سا­لىقتىق جەڭىلدىكتەر بەرىلەدى.

ءتورتىنشىسى – ينۆەستيتسيالىق باسىم جوبالار ءۇشىن جەڭىلدىكتەر. ەگەر ينۆەستور ءىرى ءوندىرىس جوباسىنا 200 مىڭ, 1 ملن نەمەسە 2 ملن اەك سالىپ جاتسا, وعان قوسىمشا جەڭىلدىكتەر بەرى­لە­دى.

بەسىنشىسى – ەلىمىزدىڭ زاڭدى تۇل­­­عا­لا­رى ءۇشىن ينۆەستيتسيالىق جەڭىل­دىكتەر. ەگەر كاسىپورىن تەح­نولوگيالىق جابدىق, قوسالقى بول­شەك, شيكىزات پەن ماتەريالدار يمپورتتاسا, وندا كەدەندىك باج سا­لىعىن تولەمەيدى. يمپورتتالعان شي­كىزات پەن ماتەريال­دار­عا قوسىلعان قۇن سالىعى (ققس) سالىنبايدى. مەملە­كەت جەر ۋچاسكەسى, عيمارات, جابدىق جانە باسقا دا مۇ­لىك­تەردى تەگىن بەرە الادى.

جەمقورلىق تۇساۋ بولىپ تۇر

بەرىلگەن جەڭىلدىكتىڭ ءوزى ينۆەستيتسيا اعىنىنىڭ ارتۋىنا كومەك­تەسپەي تۇر. مۇنىڭ سەبەبىن ساراپ­شى­ ساپارباي جوباەۆ گەوساياسي جاعدايدىڭ ۋشىعۋىنان ءارى جۇيەدەگى قاتەلىكتەردەن كورەدى.

– جالپى, ينۆەستيتسيا كولەمى شامامەن 24 ملرد دوللاردى قۇراسا, ونىڭ 13,5-14 ملرد دوللارى تىكەلەي ينۆەستيتسيا بولدى. بۇل وزگەرىستەردىڭ باستى سەبەبى – قازىرگى گەوساياسي جاعداي. بىزگە نەگى­زىنەن قىتاي مەن رەسەي تىكەلەي ينۆەستيتسيا قۇيادى. بىراق قازىر رەسەي سوعىسقا بايلانىستى بيۋدجەتىنىڭ باسىم بولىگىن قورعانىس سالاسىنا باعىتتاپ جاتىر, سوندىقتان قازاقستانعا ينۆەستيتسيا سالۋ مۇمكىندىگى شەكتەلدى. قىتايدىڭ جاعدايى دا كۇردەلەنە ءتۇستى, – دەيدى.

سونىمەن قاتار ينۆەستور قۇقىعىن قورعاۋ ماسەلەسى دە وزەكتى بولىپ وتىر.

– وكىنىشكە قاراي, ەلىمىز جەم­قور­لىق دەڭ­گەيى جوعارى مەملە­كەت­تەر­دىڭ قاتارىندا, بۇل جاعداي ينۆەستورلار ءۇشىن قاۋىپ تۋدىرادى. حا­لىقارالىق جەمقورلىق يندەكسىنە ساي­كەس, قازاقستان قازىرگى ۋاقىتتا 160 مەملەكەتتىڭ ىشىندە 93-ورىندا تۇر. كوپتەگەن ينۆەستور مەملەكەتتىك ورگاندارمەن جۇمىس ىستەۋدەن قاشىپ, جەكە­مەنشىك كاسىپورىندارمەن ارىپ­تەستىك ورناتۋدى قۇپ كورەدى. جۋىردا مىناداي ءبىر اڭگىمە ەستىدىم. ءبىزدىڭ ءبىر شەنەۋنىك تۇركياعا بارىپ, جەرگىلىكتى ينۆەستورمەن كەزدەسىپ «قايدان جەر قاجەت بولسا, سول جەردى سىزدەرگە بە­رەمىز, قالاعان جەرگە زاۋىت سالاسىزدار» دەپ ۇسىنىس ايتقان. ولار بولسا «بۇل جەردىڭ بۇرىن يەسى بولماعان با؟ ەگەر بۇگىن باسقا بىرەۋدەن تارتىپ الىپ بەرەتىن بولساڭ, ەرتەڭ باسقا اكىم كەلسە, مەنەن دە تارتىپ الۋى مۇم­كىن عوي؟» دەيدى كۇماندانىپ. بۇل – ەلىمىزدەگى ينۆەستيتسيالىق كلي­­مات­تىڭ تۇراقسىزدىعىنا دەگەن سەنىم­سىزدىكتىڭ كورىنىسى. ينۆەستورلار ءۇشىن ەڭ باستى ماسەلە – قۇقىقتىق تۇ­راق­تىلىق پەن كەپىلدىك. ولار اكىم­دەردىڭ ءجيى اۋىساتىنىن, بيلىك باسىن­داعىلاردىڭ تۇراق­سىز ەكەنىن, كەيبىر شەنەۋنىكتەردىڭ جەم­قور­لىققا بەيىم ەكەنىن جاقسى بىلەدى. سوندىقتان ولار جەردى مەملەكەتتەن جالعا الۋدان گورى, ونى مەن­شىك يەسىنەن ساتىپ الىپ, سونىمەن جۇمىس ىستەۋدى قالايدى. بۇل جاعدايدا جەردىڭ ناقتى يەسى بولادى, ال اكىمدىك شەشىم­دە­رىنە تاۋەلدىلىك ازايادى, – دەيدى ەكونوميست.

ساراپشىلار سوزىنەن تۇيگەنىمىز, ينۆەستورلار ەركىن جۇمىس ىستەپ, ەل ەكو­نوميكاسىنا ايانباي اقشا قۇيۋى ءۇشىن بىزگە مىنا كەدەرگىلەردى جويۋ شارت: جەمقورلىق, كۆازيمەملەكەتتىك كاسىپورىنداردى جەكەشەلەندىرۋ, اكىمشىلىك رەسۋرستاردى قىسقارتۋ, سوت جۇيە­سىنىڭ تاۋەلسىزدىگىن قامتاماسىز