اقىندىق ونەردىڭ اقيىعى

اقىندىق ونەر سۇيىنبايعا بالا كەزىندە دارىعان. قوزى باعىپ ءجۇرىپ, ۇيىقتاپ كەتسە كەرەك, تۇسىندە اق ساقالىن جەلبىرەتىپ كەۋدەسىنە دەيىن تۇسىرگەن, ءبىر قولىنا دومبىرا, ءبىر قولىنا كوگەن ۇستاعان قارت كەلىپ: «بالام, ولەڭ الاسىڭ با, كوگەن الاسىڭ با؟» – دەپ سۇراق تاستايدى. سوندا ءسۇيىنباي كوگەندى ەمەس, ولەڭدى تاڭداپ, دومبىرانى الادى. ويانسا, ولەڭ بالانىڭ كەۋدەسىنە سىيماي, تولىپ تۇرىپتى. سۇيىنبايعا اقىندىق ونەر وسىلاي داريدى. مۇنىڭ كەي قىرىن اقىن ء«تۇس» اتتى ولەڭىندە دە ايتقان. ابىل مەن ءسۇيىنبايدىڭ, بەرداقتىڭ كورگەن تۇستەرىن تۇركى حالىقتارىنىڭ بايىرعى بالگەرلىك, ءتۇس جورۋ كىتاپتارىندا ساقتالعان ولشەمدەر تۇرعىسىنان پايىمداعاندا دا ولاردىڭ ەلدى اۋزىنا قاراتقان اقىن بولاتىندىعى تۋرالى ۇعىم تۋادى.

اقىن 1815 جىلى الاتاۋدىڭ سولتۇستىك باتىس باۋرايىندا قاراقىستاق اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. اكەسى ەرتە قايتىس بولىپ, بولاشاق جىر ءدۇلد ۇلى جەتىمدىك پەن كەدەيلىكتىڭ قىسپاعىنا قاتار تۇسەدى. كۇنكورىس ءۇشىن باي اعايىندارىنىڭ قوزىسىن, قويىن باعىپ, ەرتەلى-كەش دالادا, مال سوڭىندا جۇرەدى. قوزى باعىپ دالادا جۇرگەنىمەن, ەل جايىن قاداعالاپ, حالىقتىڭ مۇڭ-مۇددەسىنە جاقىن بولا­دى. سويتە ءجۇرىپ كوڭىلىن قوزعاعان ءومىر قۇبىلىس­تارى حاقىنداعى ويلارىن تابان استىندا جىرعا, ولەڭ­گە اينالدىرىپ تاستاي بەرەتىن بولعان. اۋىل­دىڭ باي-مىرزالارى قوي قايتارىپ جۇرگەن بالا ءسۇيىنبايدىڭ ونەرىن ەستىگەنىمەن, قوزىشى بالا­نىڭ ولەڭ ايتۋىن, ولەڭ شىعارۋىن ەرسى كورەدى. سونىڭ ءبىرى شويبەك دەگەننىڭ استامشىلىعىنا جاس ءسۇيىنباي:

مەنىڭ تۇر قولدى-اياققا تۇرعىم كەلمەي,

قويدى عوي قويىڭا ءدال قىرعىن كەلمەي.

اۋزىمنان تۇيدەك-تۇيدەك شىققان ءسوزدى

نە دەيىن ءسوز كەستەسى ولەڭ دەمەي, –

دەپ, كىسى اقىسىن جەپ جۇرگەن ادامنىڭ بىلىكسىز­دىگىن جىرمەن پاش ەتىپ, بەتكە ايتادى. بالا بولسا دا, كوكىرەگىندە كۇن كوزىندەي جارىعى بارىن اڭعارتادى. قوزى باققان بالانىڭ بار ويى, تانىمى, ۇعىم-تۇسىنىگى, قۋانىشى مەن رەنىشى – ءبارى ولەڭ-جىرعا اينالا بەرەدى. ءوزىن قارعامەن ايتىستىرىپ شىعارعان جىرى, عىلىم دەرەكتەرىنە قاراعاندا, ءسۇيىنباي ون ەكى جاسار كەزىندە شىعارعان.

زارىققان جەتىم كۇندەرىنىڭ بىرىندە, ۇشىپ-قونىپ شۋىلداسىپ جۇرگەن قارعالارعا ءسۇيىنباي:

اسسالاۋماعالەيكۇم, قارا قارعا,

قيالاپ ۇيا ساپسىڭ بيىك جارعا.

شۋىلداپ ەرتەلى-كەش باس قاتىردىڭ,

ەلىڭدە ارىز تىڭدار ءبيىڭ بار ما؟

ساقىلداپ ەكەۋارا دەس بەرمەيسىڭ,

ەنشىگە بولىسپەگەن ءۇيىڭ بار ما؟

قارعالاردىڭ ءوزارا شۋىلىنان ولاردىڭ الدەبىر نارسەگە داۋلاسىپ, كەلىسە الماي جاتقان كۇيىن تۇيسىنگەندەي اقىن بالا ءوز ويىن قارعانىڭ جاۋاپ ءسوزى رەتىندە بىلاي جالعاستىرادى:

ءسۇيىنباي, جاستايىڭنان قوزى باقتىڭ,

جازۋىنا كىم قارسى جازعان hاقتىڭ.

شىبىن تالاپ, ماسا جەپ, بايعۇس بالا,

ءتانىڭدى جاپىراقپەن تالاي جاپتىڭ.

بالا ءسۇيىنباي ءوزىن قارعامەن ايتىستىرا وتىرىپ, ءوز ورتاسىنىڭ الەۋمەتتىك قايشىلىقتارىن ءدال ءارى كەڭ اشىپ بەرەدى. كىسىنىڭ كوزى مەن مەيىرى تۇسپەگەن ءوزىنىڭ جوق-جىتىك جاعدايىنا قارعانىڭ نازارىن ­اۋدارىپ, مەيىرىن ءتۇسىرىپ جىرلاۋ ارقىلى جاس تا بولسا اقىندىق ونەردىڭ قيىن يىرىمدەرىن ەركىن يگەرگەندىگىن اڭعارتادى.

ەستىدىم حال-جايىڭدى, قارعا جانىم,

ەسىركەر مەنىڭ-داعى بار ما ءحالىم.

كوپ ەكەن ەل ىشىندە قۇزعىن-قۇماي,

قان سورعىش, ءتىلى مايدا, وڭشەڭ زالىم! –

دەگەن ولەڭ جولدارى اقىندىق ونەردىڭ جاقسى ۇلگىسى بولۋمەن بىرگە, اۆتوردىڭ ۇلكەن پايىمى مەن پاراساتىنان, الەۋمەتتىك تەرەڭ تانىمىنان دا مول حابار بەرەدى. ەسەيگەن سايىن اقىندىق تالانتى كەمەل تارتىپ, بىرتىندەپ ايدىندى ارناعا اينالادى.

اقىن حالىق شىعارماشىلىعىنىڭ اسىل ۇلگى­لەرىن, سولاردىڭ ىشىندە «ماناس», «كورۇعلى», «رۇستەم داستان», «توتىناما» سەكىلدى داستانداردى دا شى­رايىن اشىپ, جارىعىن شاشىپ جىرلايدى. سۇرانشى باتىر تۋرالى, ونىڭ ەرلىگى تۋرالى ەل اراسىندا اڭىزعا اينالىپ كەتكەن اڭگىمەلەردى, ءوزىنىڭ كورگەندەرى مەن بىلگەندەرىن دە جىرعا اينالدىرىپ ايتىپ جۇرەدى. «سۇرانشىعا ناز» ولەڭىندەگى:

تۇسپەي قايتىپ تۇر ەكەن جەر مەن اسپان,

بوس وتىرىپ كەدەيلەر ولە مە اشتان؟

جىلاپ جۇرگەن ناشارعا كوز سالمايدى,

بايدان بەيىل, باتىردان راقىم قاشقان, –

دەگەن شۋماقتاردا بايلاردىڭ كىسى اقىسىن جەپ بايىعانىنا قاراماستان, كىسىگە قايىرىمسىزدىعىن, پەيىلىنىڭ تارلىعىن, وزىندەي قالىڭ جوق-جىتىك, ناشار جايىن عانا ايتىپ قويمايدى, سۇرانشى سىندى باتىردى كوپ كەدەيدىڭ, قالىڭ مومىننىڭ مۇددەسىن قورعايتىن ابزال ازامات رەتىندە باعالايدى.

ءسۇيىنباي مەن تەزەك تورە ايتىسىندا كورىنەتىن سۋرەتتەردىڭ ءبىرى مىناداي: تۇنگى جورتۋىلدان ءبىرى باسىن جارىپ, ەكىنشىسى قولىن سىندىرىپ, يىقتارى سالبىراپ, ەڭسەلەرى تۇسكەن ەكى قاراقشى جانە بۇلاردىڭ بوس, تابىسسىز كەلگەنىنە – ءبىر, ءبىرى باسىن جارعىزىپ, ەكىنشىسى قولىن سىندىرىپ كەلگەنىنە ەكى كۇيىنىپ, وكپەسى قابىنىپ, ءوتى جارىلارداي دولدانىپ تۇرعان تەزەك تورە. ەكى باۋكەسپە, ءبىر تورە – ءۇش ۇرىنىڭ باس قوسىپ تۇرعان وسى ءساتى مەن ءدال وسى قالپىن ءسۇيىنباي قاپىسىن تاۋىپ پاش ەتەدى.

اقىننىڭ بەتكە ايتار تۋرالىعىن, كورگەنىن كولەگەيلەمەي, تىكە, جۇرەكتى توقتاتىپ, جۇيكەنى قۇرتقانداي سۇراپىل قۋاتپەن, اششى تىلمەن سويلەيتىن دارالىعىن تەزەك تورە ءوزى دە مويىنداپ, بىلاي دەيدى:

جاقسى اقىن ۇيگە كەلسە – قىدىر-ىرىس,

ايتقانى ءسۇيىنبايدىڭ ءبارى دۇرىس.

كورگەندى نە دە بولسا بەتكە ايتاتىن,

ادامنان سيرەك تۋار مۇنداي تۋىس.

اۋەلدە باس الماقشى بولىپ, قىلىشىنا قول سالىپ وتىرعان تەزەك تورەنىڭ ازدان سوڭ كىلت وزگەرىپ, مىناداي ماداق ايتۋى – ءسۇيىنبايدىڭ اقپا-توكپە جىر تاسقىنىنا توتەپ بەرە الماۋىنىڭ بەلگىسى. سونداي-اق بۇل سوزدەن تەزەك تورەنىڭ ولەڭ قادىرىن, ءسوز پارقىن جەتە تانىعان, اقىن تالانتىن ءادىل باعالاي بىلگەن كىسىلىگى دە انىق بايقالىپ تۇر.

ءسۇيىنباي مەن قاتاعاننىڭ ايتىسى – قازاق-قىرعىز اقىندار ايتىسىنىڭ ەڭ كوركەم ۇلگىلەرىنىڭ ءبىرى. قىرعىز رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق عىلىم اكا­دە­مياسىنىڭ قولجازبا قورىندا ءسۇيىنباي مەن قاتاعان ايتىسىنىڭ ءتيىستى تۇسىنىكتەرمەن, كوزكورگەندەردىڭ مالىمەتتەرىمەن بايىتىلعان نۇسقاسى ساقتالعان. وندا ايتىس ۇستىندە ءسۇيىنبايدى قولداپ, دەمەپ بارعان قازاقتاردىڭ باسىندا تەزەك تورە مەن بولتىرىك شەشەننىڭ بولعانى كورسەتىلگەن. ايتىستىڭ باسىندا قىرعىز اقىنى قاتاعاننىڭ سۋداي تاسىعان سۇراپىل ەكپىنى قازاقتاردىڭ كوڭىلىنە قاتتى قاۋىپ ۇيالاتادى. وسىنداي قيىن-قىستاۋ كەزدە بولتىرىك شەشەن سۇيىنبايعا قايرات بەرىپ, ونىڭ نامى­سىن جانيدى. اقىندىق شابىتى مەن نامىسى قاتار شارىقتاپ شىققاندا, ءسۇيىنباي قاتاعاننىڭ ماق­تان تۇتىپ, ءوزىنىڭ ارتىقشىلىعى رەتىندە ايالاپ ايت­قان ۋاجدەرىنىڭ ءبارىن دە تۇككە جاراعىسىز, ىسكە العىسىز ەتىپ تاستايدى. قاتاعان قىرعىزدى قازاقتان, ءوزىن ءسۇيىنبايدان جوعارى قويعاندا, ونىڭ ماقتانىش, ايبار ەتكەنى, ارتىقشىلىعى رەتىندە تىلگە تيەك ەتكەنى بايلىق بولادى. وسى ويعا قارسى ءسۇيىنباي:

بايلىعىڭ سەنىڭ قايدا بار –

تالقان-كوجە ىشكەنىڭ.

تاس وشاعىڭ جۇرتتا قاپ,

ورىنسىز بەكەر ىسپەگىن!

ءسۇيىنبايدىڭ قاتاعانعا قارسى ايتقان ويلا­رىنىڭ ەڭ باستىسى ءارى بۇلتارتپاس دالەلدىسى – قىرعىز وشاعىنىڭ جۇرتتا قالاتىنى تۋرالى وي. بۇل ويدى بۇعان دەيىن قىرعىز-قازاق بولىپ باس قوسىپ, بايلىق جارىستىرىپ ايتىسقا تۇسىرگەندە, بولتىرىك شەشەن ايتقان ەدى. ءماشhۇر ءجۇسىپ كوپەي ۇلى وسى جونىندە بىلاي دەپ جازىپ قالدىرعان: « ۇلى ءجۇز ۇيسىننەن بولتىرىك بي شىعىپتى. ونىمەن زامانداس قىرعىزدىڭ ءبىر حانى باقكۇندەس بولىپ, قىرعىزدىڭ پالەن شەشەن, تۇگەن شەشەن دەگەندەرىن الدىرىپ, ايتىستىرا بەرەتىن سىقىلدى. ءبىر كۇنى قىرعىز-قازاقتىڭ باس قوسقان جيىلىسىندا قىرعىز-قازاق بايلىق ايتىسقاندا, بولتىرىك بي ايتتى دەيدى: «قىرعىز شىركىننىڭ بايلىعى سول – كوشكەن سايىن وشاعىن جۇرتىنا قالدىرىپ جۇرە بەرەدى», دەپ.

ول ءسوزىنىڭ ءمانىسى – قىرعىز وشاق المايدى, ءۇش تاستى وشاق قىلىپ, قازان اسادى, كوشكەندە ول تاستى ارتىپ كوشە مە, جۇرتتا قالماق قوي».

قازاق پەن قىرعىزدىڭ اتا داستۇرىندە وشاعىن جۇرتقا تاستاۋ – ۇلكەن ايىپ, جامان قىلىق. بولتىرىك بي بىرىنشىدەن, وسىعان مەگزەيدى. ەكىنشىدەن, ءسوزىنىڭ استارىمەن قىرعىزدىڭ وشاققا جارىماعانداي جوق-جىتىك كۇيىن كورسەتىپ وتىر. بايلىق ايتىسىپ اسىپ-تاسىپ وتىرعان قالىڭ قىرعىز بولتىرىك ءبيدىڭ ورىندى, جۇيەلى ايتىلعان وسى ءبىر اۋىز سوزىنە توقتاپ, وزدەرىنىڭ جەڭىلگەنىن مويىنداعان. قاتاعاننىڭ قاتەلىگى – وسى جايلاردى بىلە تۇرىپ, ۇتار ويىن تەرەڭ جۇيەلەپ ايتا الماعاندىعىندا. ءسۇيىنباي ءوز قارسىلاسىن وسىنداي وسال جەرىنەن ۇستاپ, بۇعان دەيىن ءدۇيىم قىرعىز توقتاعان قاناتتى ءسوز بەن ۋىتتى ويدى العا تارتىپ, قاتاعاننان اسىپ تۇسەدى. سودان سوڭ-اق ءسۇيىنباي قاتاعاننىڭ تۇجىرىمدى دەپ ايتقان ويلارىنىڭ قاي-قايسىسىن دا جاڭعاقشا شاعىپ, ءوزىنىڭ اقىندىق ابىرويىن اسىرا بەرەدى.

ءسۇيىنبايدىڭ باسقا ايتىستارى دا ويلىلىعىمەن, وتكىرلىگىمەن, كەلىسكەن كوركەم كەستەلەرىمەن دارالانادى. ولاردىڭ قاتارىندا اقىننىڭ كەسكەن كەكىل, ءۋازيپا, كۇنبالا سەكىلدى اقىن قىزدارمەن ايتىسى دا بار.

اقىننىڭ «تۋ الىپ جاۋعا شىقساڭ سەن», «سۇ­رانشى باتىر» اتتى داستاندارى مەن قاڭتارباي اقىن­مەن ايتىسىندا, باسقا دا بىرنەشە ولەڭ-جىر­لارىندا قازاق باتىرلارىنىڭ قوقان اسكەرىنە قارسى ەرلىك كۇرەسى, ەل قورعاعان قاhارماندىعى ۇلكەن شابىتپەن جىرلاندى. اقىن باتىر بولىپ تۋعان ازامات ءۇشىن ەلىن جاۋدان قورعاۋدان اسقان ابىرويلى, ارداقتى ءىس جوق جانە بولماق ەمەس دەگەن ۇلاعاتتى وي تولعادى. قوقان ەزگىسىنىڭ ەل باسىنا تۇسكەن اۋىرتپالىعىن, باستارى بىرىكپەي, پانا ىزدەپ كەتكەن جۇرتتىڭ قيىن تاعدىرىن كۇيزەلە وتىرىپ جىرلايدى. ءسۇيىنبايدىڭ جىر-داستاندارىندا جەتىسۋ قازاقتارىنىڭ قوقان باسقىنشىلارىنا قارسى ەرلىك كۇرەسى, ونىڭ باسىنداعى باتىرلاردىڭ بەينەسى ەپيكالىق كەڭ تىنىسپەن سۋرەتتەلدى.

حح عاسىردىڭ الىپ اقىنى جامبىل جاباەۆ قيىن سايىسقا تۇسەر الدىندا ارقاشان: «مەنىڭ ءپىرىم – ءسۇيىنباي, ءسوز سويلەمەن سىيىنباي», دەپ ءوزىنىڭ دە جىر كوگىنىڭ زاڭعار بيىگىندە تۇرعانىنا قاراماستان, ءسۇيىنبايدىڭ ۇستازدىق ونەگەسىن, اقىندىق اسقان ۇلگىسىن ءومىرىنىڭ دە, ونەرىنىڭ دە ەڭ قادىرلى, ەڭ قاسيەتتى اسىل قازىناسىنداي ارداقتايدى.

بۇگىندە ءسۇيىنباي مۇراسى ءبىر اقىننىڭ يا ءبىر توپ اقىننىڭ ەمەس, اقىندىقتى بارشا ونەردىڭ الدى دەپ بىلەتىن تۇتاس ءبىر حالىقتىڭ رۋحاني اسىل بايلىعىنا اينالدى. ولەڭ-جىردىڭ اقيىعى ونەر كوگىندە سامعاپ بارا جاتىپ, جىر اسپانىنىڭ جارىق جۇلدىزىنا اينالدى.

جانعارا دادەباەۆ,

پروفەسسور