باعا قايدا باراسىڭ؟

كارتوپ وندىرۋشىلەر وداعى نە دەيدى؟

بىلتىر ەلىمىزدە 2,9 ملن توننا كارتوپ وندىرىلگەن. بىراق قاراشا ايىنىڭ سوڭىندا كارتوپ تاۋسىلا باستاعانى جونىندە اقپارات تارادى. «قازاقستان كارتوپ وندىرۋشىلەر وداعىنىڭ» توراعاسى بايجان ۋالحانوۆقا حابار­لاس­قانىمىزدا, اپتا بۇرىن كارتوپ وندىرۋشىلەر قويماسىندا 600-650 توننا ءونىم بولعانىن, بىراق ونىڭ باسىم بولىگى قىسقا كۇندە دەلدالدار قويماسىنا اۋىسىپ ۇلگەرگەنىن ايتتى.

«كارتوپ بۇرناعى جىلدان كوپ ءوندىرىلدى. ياعني كولەمى رەسپۋبليكادا جەتكىلىكتى. وندىرۋشىلەردە كار­توپ باعاسىن كوتەرەيىك دەگەن وي بولعان ەمەس. ويتكەنى 2024 جىلعى جەلتوق­سانعا دەيىن وندىرۋشىلەر كارتوپتى ءوز قويماسىنان كيلوسىنا 105-120 تەڭگەگە بەرىپ وتىردى. بىزدەگى جوسپار بويىن­شا, كارتوپتى ساقتاۋ شىعىندارىن ەسەپتەگەننىڭ وزىندە 1 كيلو كارتوپ باعاسى 200 تەڭگەگە ءساۋىر ايىندا ءبىر-اق جەتۋى كەرەك ەدى», دەدى بايجان ۋالحانوۆ.

بايجان ۋالحانوۆ

«اتامەكەن» ۇكپ عىلىمي-وندىرىس­تىك كاسىپورىن دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى ەركەن ناۋرىزبەكوۆتىڭ ايتۋىنشا, اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارىن وندىرۋشىلەر مەن كارتوپ وسىرۋشىلەر وداعىنىڭ مالىمەتىندە بۇگىندە پاۆلو­دار وبلىسىندا كارتوپتىڭ ساتىلىم­داعى باعاسى – كيلوسىنا 170-210 تەڭگە دەپ كورسەتىلگەن.

«ساپالى كارتوپ كەلىسىنىڭ ورتاشا باعاسى سورتى مەن ساپاسىنا قاراي 240 تەڭگەگە جەتەدى. اقمولا جانە قا­راعاندى وبلىستارىندا باعا 250-260 تەڭگە دەڭگەيىندە, بىراق ساتۋدا ۇلكەن قارقىن جوق, ساتىپ الۋ كولەمى بۇ­رىنعى دەڭگەيدە قالىپ وتىر», دەيدى.

ءتيىستى مونيتورينگ جۇرگىزىلمەيدى

جالپى, كارتوپ باعاسى ءبىرىنشى كەزەكتە رەسەي مەن وزبەكستاننان سۇرانىستىڭ ارتۋىنا بايلانىستى ءوستى. وعان قوسا, ءوز قويمالارىنا ساتىپ الۋدى ارتتىرعان دەلدالدار بەلسەندىلىگى دە اسەر ەتتى. سالدارىنان كوتەرمە ساۋدا سەگمەنتىندەگى باعا رەتتەلمەۋگە اينالدى. مىسالى, وڭتۇستىك وڭىرگە تاسىمالداۋ ورتا ەسەپپەن كيلوسىنا 30 تەڭگەنى قۇراسا, كوتەرمە مەن قايتا ساتۋشىعا كارتوپ باعاسى 270-280 تەڭگەگە جەتەدى. ساقتاۋ ۇستەمەسىن, ساتۋشى ەڭبەگىن جانە باسقا دا شىعىنداردى ەسكەرسەك, كوتەرمە باعا قازىردىڭ وزىندە 300 تەڭگە دەڭگەيىندە. بولشەك ساۋدا جەلىلەرىندە باعالار وسى قۇنعا نەگىزدەلگەن, بىراق قوسىمشا ۇستەمەمەن.

«جاڭا جىلدا اكك قويمالارى جۇمىس ىستەمەدى. تاسىمالداۋشى كولىك­تەر دە تۇرىپ قالدى. بۇل وڭتۇستىك ايماق­تا شامالى جەتىسپەۋشىلىكتى تۋعىز­دى. ءوندىرۋشى مەن ساۋدا ورىنى ارا­لىعىنداعى دەلدالدار سول جاعداي­دى پايدالانىپ, باعانى ءوسىرىپ جىبەردى. اقپارات جەلىلەرى بۇل ماسەلەنى تاراتقاننان كەيىن بارىپ, سولتۇستىكتەگى كارتوپ وندىرۋشىلەر دە ءونىم باعاسىن كوتەردى. بىراق مۇنداعى باعا 200-240-تان اسقان جوق. قويمالارداعى كارتوپتار ءالى كۇنگە سول باعامەن جىبەرىلىپ جاتىر», دەدى بايجان ۋالحانوۆ.

«اتامەكەن» ۇكپ وكىلى كارتوپ وسىرۋشىلەر وداعىنىڭ مالىمەتىنە سۇيەنىپ, قورلارداعى كارتوپ شامامەن 800 مىڭ توننا بولادى دەيدى. سونىمەن قاتار شاعىن فەرمەرلەردىڭ قورلارى بار, ولار دا ەسەپكە الۋدى جانە باقىلاۋدى قاجەت ەتەدى. وكىنىشكە قاراي, ەلىمىزدە اۋىل شارۋاشىلىعى قورلارىنا سەنىمدى جانە ۋاقىتىلى مونيتورينگ جۇرگىزىلمەيدى. بۇل ماسەلە تەك كارتوپقا عانا ەمەس, باسقا داقىلدارعا دا قاتىستى.

ەكسپورتتى شەكتەۋ – شارۋا مۇمكىندىگىن تارىلتۋ ما؟

18 قاڭتاردا ۆەدومستۆوارالىق كوميسسيا وتىرىسىندا كارتوپتى ەكسپورتتاۋعا تىيىم سالۋ شەشىمى قابىلدانعان ەدى. بۇل شارا دا كوپ ماسەلەنى تۋىنداتقالى تۇر.

«ەكسپورتقا تىيىم سالۋ دۇرىس ەمەس.  ەكسپورت كولەمى ءوستى دەيدى. الايدا بۇرناعى جىلمەن سالىس­تىرعاندا كارتوپ جيناۋ كولەمى دە مول بولدى عوي. سوندىقتان كارتوپ ەكسپورتىنا تى­يىم شاراسىن اسىعىستىق دەپ ويلايمىز. سەبەبى ەكسپورت جاعدايعا تىكەلەي اسەر ەتىپ جاتقان جوق. قازىر شەكارادا ۆاگوندار مەن فۋرالارعا تيەلىپ تۇرعان ونىمدەر قازىرگى قاتتى ايازدا ءۇسىپ, تۇككە جاراماي قالا ما دەگەن قاۋىپ زور. مينيسترلىك وكىلى وسى شارا ەنگىزىلەردىڭ الدىندا كەلىسىمشارت جاسالعان, فيتوسانيتاريا بەرىلگەن ۆاگوندار مەن باسقا دا كولىكتەر شەكارادان شىعارىلادى دەدى. بىراق ول ايتقانى ورىندالماي تۇر. وسى ايدىڭ 15-16-ى كۇنى تيەلگەن كارتوبىمىز 18-ءى كۇنگى سول بۇيرىققا ءدوپ كەلىپ, شەكارادا قاڭتارىلىپ قالدى», دەدى وداق توراعاسى.

ايتۋىنشا, كارتوپ يەلەرىنە «ارزان باعامەن ىشكى نارىقتا ساتىڭدار» دەگەن قىسىم جاسالىپ جاتىر. ەگەر كەلىسىمشارت شەكتەۋ ەنگىزىلگەنگە دەيىن جاسالعان بولسا, تيەلگەن ءونىم ەكسپورتقا شىعۋى كەرەك ەدى دەيدى.

«سونداي-اق ەكسپورتقا تىيىم ءۇشىنشى مەملەكەتتەرگە دەپ جازىلدى. ال ەۋرازيالىق وداق ىشىنە ول جابىلعان جوق. دەمەك, رەسەيگە قاقپا اشىق بولۋى ءتيىس. مۇمكىن وزبەكستانعا دا جىبەرىلەتىن شىعار. دەسە دە, بۇل شارا قاي جاعىنان الىپ قاراعاندا دا ءتيىمسىز. شەكتەۋدى قويعان كۇننىڭ وزىندە دە, ونى ىرىكتەۋ كەرەك ەدى. ويتكەنى مەملەكەتتىك جەرگىلىكتى ورگاندارمەن كەلىسىمشارتقا وتىرعان كارتوپ ءوندىرۋشى سول شارتتى ناقپا-ناق ورىنداپ ءجۇر. وسى وندىرۋشىلەر دە سول بۇيرىقتىڭ زاردابىن تارتىپ وتىر. سوندىقتان ديقان-فەرمەرلەردىڭ رەاك­تسياسى بەلگىلى. شەكارادا قويىلعان شەكتەۋگە ءبارى قارسى. مىناداي جاعدايدان كەيىن شەتەلدىك كارتوپ ساتىپ الۋشىلارىمىز كەلەسى جىلى بىزبەن كەلىسىمشارت جاساسۋعا ق ۇلىقتى بولمايدى. ويتكەنى سەنىم جوعالادى. بىرەر كۇنگە قىمباتتاعان باعادان شوشىنىپ, حالىقارالىق نارىقتاعى ءوز ورنىمىز بەن بەدەلىمىزدى جوعالتىپ جاتىرمىز. وسىنى دۇرىس تۇسىنگەن ءلازىم», دەپ ءتۇيدى ءوز ويىن بايجان نۇرباي ۇلى.

سۇرانىستى سارالاۋ قاجەت

راسىندا, ىشكى سۇرانىس قالىپتى دەڭگەيدە ساقتالسا, ارتىق كولەمگە سۇرانىس تۋىنداماۋى دا مۇمكىن عوي. ال كارتوپتى ساقتاۋ مەرزىمى شەكتەۋلى. مۇنداي تاجىريبە وتكەن جىلدارداعى پيازدى ەكسپورتتاۋعا تىيىم سالۋ كەزىندە دە بايقالىپ, جامبىل وبلىسىنىڭ شارۋالارى ءوز ونىمدەرىنە سۇرانىستىڭ جوقتىعىنان شىعىنعا ۇشىراعان بولاتىن.

ەركەن ناۋرىزبەكوۆ

«ول ءۇشىن قويمالارداعى كارتوپ قورىنىڭ ناقتى ەسەبىن جۇرگىزىپ, ىشكى نارىققا جەتكىلىكتى كولەمدى انىقتاپ, ارتىعىن ەكسپورتقا جونەلتۋ قاجەت. سوندا قانشاما ءونىمدى بۇزىپ تا المايمىز, فەرمەرلەردىڭ دە تولەم قابىلەتى ساقتالادى ءارى شىعىنعا باتپايدى», دەيدى ەركەن ناۋرىزبەكوۆ.