سالبۋرىن. سۋرەتشى ەسەنعالي سادىرباەۆ
سالبۋرىن ءداستۇرىنىڭ تاريحى تەرەڭ. ول تۋرالى ورتا عاسىردا ءومىر سۇرگەن پارسى تاريحشىسى اتا ماليك جۋۆەني (1226-1283) «تاريح-ي دجاحانگۋشاي» («عالامدى جاۋلاپ الۋشىنىڭ تاريحى») اتتى ەڭبەگىندە «كوشپەلىلەردىڭ سالبۋرىن قۇرۋداعى ماقساتى – جاۋىنگەرلەردىڭ قارىم-قابىلەتىن شىڭداپ, مەرگەندىك مانەرىن جەتىلدىرىپ, ولاردى شايقاس تاكتيكاسىنا جانە شىدامدىلىققا باۋلۋ. بۇل ءىسى ارقىلى كوشپەلىلەر جابايى دالا جانۋارلارىن قورشاۋ ءتاسىلىن قولدانىپ, ورتاعا ءيىرىپ اكەلۋ ءادىسىن ۇيرەنەدى دە, ونى جاۋعا قارسى شەپ جايعاندا قولدانادى. بۇل ءىس جاي عانا اتقارىلا سالمايدى. ەڭ اۋەلى, دالانىڭ قوڭىر اڭى قانداي جايىلىمدا جاتىر, قالاي ورەدى, سانى قانشا ەكەنى ارنايى جىبەرىلگەن باقىلاۋشىلار ارقىلى تەكسەرىلىپ, اسكەري قولباسشىلار وسى مالىمەت بويىنشا جاۋىنگەرلىك سالبۋرىننىڭ جوسپارىن تۇزەدى. بۇل شارا تەك قىستىڭ قاقاعان سۋىق ايلارىندا اتقارىلاتىندىقتان, دايىندىق ءىسى دە تىڭعىلىقتى جاسالادى» دەپ جازادى.
سول سياقتى تاعى باسقا دەرەكتەردە (ر.مۋنكەتۇلعا. سالبۋرىن – اڭشىلىق قومىرعى تۋرالى كونە دەرەك. توم ءىى. داپتەر 20, ۇلانباتىر. 2013. 238-240-بب) سالبۋرىن قۇرۋ شەبى ۇشكە بولىنەدى, دەپ جازىلعان. ياعني بارلىق قاتىسۋشىلار ورتا جانە وڭ مەن سول قاناتقا جىكتەلەدى. ءار شەپتە اۋشى-جاۋىنگەرلەرمەن بىرگە اس-سۋ دايىنداۋعا مىندەتتى قىزمەتشىلەر قوسىنى بولادى. كەي جىلدارى سالبۋرىن كوكتەمگە دەيىن ءۇش اي جالعاسقان ەكەن. ياعني جان-جانۋار تولدەيتىن, اڭ كۇشىكتەيتىن ۋاقىتقا دەيىن.
جوعارىداعى اتا ماليك جۋۆەنيدىڭ جازۋىنا قاراعاندا, سالبۋرىنعا قاتىسقان جاۋىنگەرلەر ءجۇز شاقىرىمعا دەيىن شەپ – قانات جايادى دا, ۋاقىت وتە كەلە شەڭبەردى تارىلتادى. شەپ ىشىندە قورشالعان اڭ-قۇس, جان-جانۋارلار ەرىكسىز قۋسىرىلادى. مۇنى ولار «اڭ قومىرعىلاۋ» دەپ ايتادى. الدا-جالدا شەپتى جارىپ قاشىپ كەتكەن اڭ ءۇشىن وندىق, ءجۇزباسىلارى قاتاڭ جازالانادى. وسىلاي ەرىكسىز قومىرعىلانىپ, ورتاعا جينالعان جان-جانۋاردىڭ سانى مەن ساپاسى انىقتالىپ, قاجەتتى اڭ عانا اۋلانادى. قوڭىر اڭدى كوزسىز قىرا بەرمەيدى. بۇل ءىس قاتاڭ تارتىپپەن جۇرگىزىلەدى. ياعني جاز ايلارىندا بولۋى مۇمكىن جورىققا قاجەت اس-تاماق دايىندالادى, سونىمەن قاتار جاۋىنگەرلەر مەن جورىق جىلقىلارىنىڭ قۋاتى, بابى سىنالادى.
وسىنداي سالبۋرىن-قومىرعى تۋرالى وتۋكەن قويناۋىندا ورنالاسقان بىتىك قانعاي (موڭعوليا, ارقانعاي ايماعى, ءوندىر-ۇلان سۇمىنى, قانۋي وزەنى ماڭى) دەگەن جەردەگى جارتاسقا بادىزدەلگەن ۇيعىر جازۋىندا, بۇل ولكەدە سالبۋرىن-قومىرعى جۇرگىزىلگەنى تۋرالى, العاشقى كۇنى 730 جانۋار, 500 دالا دۋاداعى اۋلانعانى حاقىندا تاڭبالانعان ەكەن.
