ونەرلى اۋلەتتىڭ ونەگەسى

وسى قاسيەتتى مەكەندە 1953 جىلى قانسەيىت, اراعا ەكى جىل سالىپ بەكسەيىت, 1957 جىلى توقسەيىت اتتى ءۇش ۇل مەن ءاليما, ءجاميلا, باعيلا, بالقيا اتتى ءتورت قىز دۇنيە ەسىگىن اشىپتى. پەرزەنتتەرىن ابدەز اقساقال مەن گۇلپەريزات انامىز قۇدايدان جالبارىنا ءجۇرىپ سۇراپ العان ەكەن. بۇلايشا وي قورىتۋىمىزعا مىنا اڭگىمە تۇرتكى بولدى. سونداي-اق ءۇش ۇلدىڭ اتتارى دا وسى وقيعانىڭ راستىعىن دالەلدەي تۇسەدى.

كونەكوز قاريالاردىڭ ايتۋىن­شا, جاۋگەرشىلىك زاماندا مىڭ مۇسىلمان قۇدايعا قۇلشىلىق جاساپ, ناماز وقىپ وتىرعان كەزدە جاۋ شاپسا كەرەك. يمامعا ۇيىعان جاماعات نامازدارىن بۇز­باستان جاۋ قولىنان قازا تابادى. سوندىقتان ەل-جۇرت ولاردى اللا تاعالا جولىندا قايتىس بولدى دەپ, ول جەردى «مىڭ شەيىت» اتاپ كەتكەن ەكەن. كەيىن كەلە ول «مىڭسەيىت» دەگەن اتاۋعا يە بولىپتى. سول جەردى مۇسىلمان قاۋىم ءالى كۇنگە دەيىن اۋليەلى جەر ساناپ, قاسيەت تۇتاتىن كورىنەدى. تۇلا بويى تۇڭعىش پەرزەنتى شاقالاق كەزىندە شەتىنەپ كەتكەن سوڭ, ءبىراز ۋاقىت بالا كوتەرە الماي جۇرگەن گۇلپەريزات انامىز سول اۋليەلى جەرگە تۇنەپ, اللادان بالا تىلەگەن ەكەن. تىلەگى قابىل بولىپ, 7 پەرزەنتتى بولىپتى.

قانسەيىت ابدەز ۇلى – ادەبيەت­تانۋشى, سىنشى, قالامگەر, ۇستاز, عالىم, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, ءبىلىم بەرۋ ءىسىنىڭ ۇزدىگى. قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى. حالىقارالىق جامبىل اتىنداعى جانە «الاش» ادەبي سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى. شولوحوۆ اتىنداعى التىن مەدال يەگەرى. تولەبي اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى. بۇل اتاق-دارەجەنىڭ بارلىعى – عالىم-ۇستازدىڭ تابان اقى مەن ماڭداي تەرىنىڭ وتەۋى. ادال ەڭبە­گىمەن العان اسۋلارى مەن باعىن­دىر­عان بەلەستەرى, جەتكەن جە­تىستىكتەرى.

قانسەيىت ابدەز ۇلى 1975 جىلى قازىرگى ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى فيلولوگيا فاكۋلتەتىن, ودان سوڭ اسپيرانتۋراسىن بىتىرگەن. ەڭبەك جولىن دا وسى قارا شاڭىراقتان باستايدى. مۇنان كەيىن ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى جوعارى ءبىلىم بەرۋ باسقارماسىنىڭ ءبو­لىم باسشىسى, قىزدار پەدا­گوگيكالىق ينستيتۋتىندا دوتسەنت, كافەدرا مەڭگەرۋشىسى, فيلولوگيا فاكۋلتەتىنىڭ دەكانى, قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ وقۋ-ادىستەمەلىك جۇمىستار جونىندەگى پرورەكتورى, ءوزى ءبىلىم العان قارا شاڭىراقتاعى فيلولوگيا فاكۋلتەتىنىڭ ەكى رەت دەكانى بولىپ ابىرويلى قىزمەت اتقارادى.

عالىم-ۇستاز جوعارى وقۋ ورىن­دارىندا ءدارىس بەرە ءجۇرىپ, «60–80-جىلدارداعى قازاق پروزاسى جانە تاكەن الىمقۇلوۆ شىعار­ماشىلىعى» اتتى تاقىرىپتا دوك­تورلىق ديسسەرتاتسيا قورعادى. بۇل – ەرەكشە اتاپ وتۋگە تۇراتىن عى­لىمي ەڭبەك. ويتكەنى عالىم وسى ەرەن ەڭبەگىندە قازاق ادەبيەتىنىڭ قورجىنىنا ولجا سالعان كلاسسيك جازۋشى, ءبىرتۋار دارىن تا­كەن الىمقۇلوۆتىڭ بۇكىل سۇبەلى شىعار­مالارىن تەرەڭ تالداپ, ادەبي اينالىمعا ەنگىزدى. ءسويتىپ, قابىرعالى قالامگەردىڭ ەسىمىن قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحىنا التىن ارىپتەرمەن جازۋعا زور ۇلەس قوستى. ءوزى دە سول ەرەن ەڭبەگى ارقىلى اتاق-ابىرويعا بولەندى. سونىمەن قاتار ءوزىنىڭ عالىمدىق دارا قولتاڭباسىن بايقاتتى.

كورنەكتى سىنشى-جازۋشىسى نۇرداۋلەت اقىش «تاكەنتانۋ تاعىلىمى» اتتى ەڭ­بەگىندە: «قان­سەيىت ابدەز ۇلى تەك قازاقتىڭ كوركەم پروزاسىن ءار قىرىنان تالداپ, تۇششىمدى ويلار ۇسىنۋمەن عانا شەكتەلىپ جۇر­گەن عالىم-سىنشى ەمەس. ونىڭ قالامىنا ادەبيەتتانۋشى عالىم­دار مەن سىنشىلار جايىندا دا تولىمدى تولعامدار, پورترەتتىك بەدەر­لەر ورالىپ جاتادى. مۇنىڭ ناقتى مىسالدارى – اسقار سۇ­لەيمەنوۆ, تولەگەن توقبەرگەنوۆ, زەينوللا سەرىكقاليەۆ, رىمعالي نۇر­عالي, ساعات اشىمباەۆ, سايلاۋ­بەك جۇمابەك تۋرالى جازعان شىعارماشىلىق پورترەتتەرى. قا­شاندا تىنىمسىز ىزدەنىس ۇستىنەن تابىلاتىن عالىم-سىنشى بۇگىن ءوزىنىڭ شىعارماشىلىق بابىندا. ۇستازدىق, قايراتكەرلىك قىز­مەت­تەرىن ىقىلاسپەن اتقارا ءجۇ­رىپ, ءوزىنىڭ سۇيىكتى تاقىرىبى, قازاق ادەبيەتى جايىندا پاراساتتى پايىمداۋلارعا ۋاقىت تابا ءبىلۋى دە – سول ەڭبەكقورلىقتىڭ, تاباندىلىقتىڭ, كوركەمدىككە دەگەن ىڭكارلىكتىڭ نىشانى ەكەندىگى ءسوزسىز», دەپ ارىپتەسىنىڭ عىلىمي ەڭبەكتەرى تۋرالى پاراساتتى پايى­م بىلدىرەدى. بۇل – ءبىزدىڭ جوعارىدا ايتقان پىكىرىمىزدى تولىقتىرا تۇسەدى.

قانسەيىت ابدەز ۇلى بۇعان قوسا قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحىنا ار­نالعان ونداعان وقۋلىق پەن وقۋ قۇرالىن ءھام مونوگرافيالار جازدى. سونداي-اق ول – «كەيىپكەر جانە تارتىس», «ت. الىمقۇلوۆ جانە قازاق پروزاسى», «ت.الىمقۇلوۆ جانە 60–80-جىلدارداعى قازاق ادە­بيەتى», «ادەبيەت جانە ونەر», «تاۋەلسىزدىك جانە قازاق ادەبيەتى», «جازۋشى جانە زامان شىندىعى», «تاريح جانە تاعدىر», «تانىم كوكجيەگى», «اقيقاتتىڭ الداسپانى», «الاش پەرزەنتى» سىندى زەرتتەۋ مەن سىن ماقالالار جي­ناعىنىڭ اۆتورى. بۇل زەردەلى زەرتتەۋلەردىڭ ءبارى – قازاق ادەبي سىنىنىڭ قورجىنىنا سالىنعان قىمبات قازىنا. ال مۇن­داي ما­ڭىزى جويىلمايتىن قۇندى ەڭبەكتەر ۇنەمى وقىرمان نازارىندا بولاتىنى حاق.

قانسەيىت اعا – وسى تەكتى ابدەز اۋلەتىنىڭ ءتولباسى. وزىنەن كەيىنگى ءىنىسى بەكسەيىت تۇلكيەۆ – ءدۇيىم حالىق, مۇقىم ەلگە تانىمال تۇلعا. سۋرەت جانە سپورت ونەرىنىڭ ساڭلاعى. 1971 جىلى الماتى قالاسىنداعى ن.گوگول اتىنداعى كوركەمسۋرەت ۋچيليششەسىنە تۇسەدى. وسى جەردە وقىپ جۇرگەنىندە ماسكەۋدەن كەلگەن پروفەسسورلار بەكسەيىتتىڭ تالانتىن تانىپ, جاس دارىن وقۋىن ماسكەۋ قالاسىنداعى ستروگانوۆ اتىنداعى جوعارى كوركەمسۋرەت ينستيتۋتىندا جالعاستىرادى. الەم­دىك دەڭگەيدەگى اتاقتى ۇستاز­دار­دان ءدارىس الادى. وسى جوعارى وقۋ ورنىن بىتىرىسىمەن كسرو سۋ­رەتشىلەر وداعىنىڭ مۇشەلىگىنە قابىلدانادى. اعاسى قانسەيىتتىڭ ايتۋىنشا, بەك­سەيىتتىڭ اسا تالانتتى, ەرەكشە دارىندى بولۋىنا ءۇش قاينار بۇلاقتان ءنار العانى ىقپالىن تيگىزىپتى. ءبىرىنشىسى – تۋعان جەردىڭ توپىراعى, تۇمسا تابيعاتى, ەكىنشىسى – قازاقتىڭ ۇلى سۋرەتشىسى توقبولات توعىسباەۆ, ءۇشىنشىسى – بەلگىلى سۋرەتشى ەركىن ايتباەۆ. بۇل پىكىرگە الىپ-قوسا­رىمىز جوق.

بەكسەيىت تۇلكيەۆ قامشىنىڭ سابىنداي عانا قىسقا عۇمىرىندا قازاق بەينەلەۋ ونەرى مەن سپور­تىنىڭ ءوسىپ-وركەندەۋىنە سۇبەلى ۇلەس قوستى. اتاپ ايتساق, ونىڭ قىلقالامىنان تۋعان «كوكپار», «ماۋسىم. 1941 جىل», «اتامەكەن», «تولعانىس», «اكەمنىڭ پورترەتى», «دالا شەجىرەسى», «زامانداستار», «كينو ءتۇسىرۋ الاڭى», «سۋرەتشىنىڭ ءتۇسى», «اكەمەن قوشتاسۋ», ء«يىرىم», «ن.ءابدىروۆ», تاعى باس­قا جۇزگە جۋىق كارتيناسىنان باس­تاپ, كەزىندە پرەزيدەنت رەزيدەن­تسيا­­سىنىڭ قابىرعاسىنا ىلىنگەن « ۇلى كوش» پولوتنوسى – قازاق بەينەلەۋ ونەرىنىڭ قورجىنىنا سالىنعان ۇلكەن ولجا. سول كەزدە ءجۇز مىڭ دانامەن شىققان بۇل تۋىندىدا 90-عا جۋىق تاريحي تۇلعانىڭ بەت-بەينەسى بەدەرلەنگەن. ول تاريحي تۇلعالار اراسىندا قازاق حالقىنىڭ كوسەمدەرى مەن شەشەندەرى, باتىرلارى مەن بيلەرى, الىپتارى مەن ارىستارى, اقيىق اقىندارى مەن قابىرعالى قالامگەرلەرى, ونەر مايتالماندارى مەن سپورت ساڭ­لاقتارى, مەملەكەت جانە قوعام قايرات­كەرلەرى بار. وسى ەرەن ەڭبەك­تەرى دەر كەزىندە باعالانىپ, 1988 جىلى قازاقستان جاستار وداعى سىي­لىعىنىڭ لاۋ­رەا­تى اتاندى.

1977 جىلدان باستاپ قىلقالام شەبەرلەرىنىڭ رەسپۋبليكالىق جانە حالىقارالىق كورمەلەرىنە قاتىسىپ, جۇلدەلى ورىنداردى ەنشىلەدى. ونىڭ تۋىندىلارى وسى كۇنگە دەيىن وبلىستىق, رەسپۋبليكالىق ءھام شەتەلدىك مۇراجايلار تورىندە تۇر. وسى وراي­دا قازاقتىڭ قابىرعالى قا­لام­گەرى, حالىقارالىق اباي كلۋ­بىنىڭ پرەزيدەنتى روللان سەيسەن­باەۆ 1995 جىلى لوندون قالاسىندا اباي ءۇيىن اشقاندا, سول سالتاناتتى شارا شەڭبەرىندە بەكسەيىت تۇلكيەۆتىڭ دە كورمەسىن وتكىزىپ بەرگەنىن ايتا كەتكەنىمىز ابزال.

سپورت سالاسىندا العان اسۋلارى مەن باعىندىرعان بەلەستەرى ايتارلىقتاي. ماسكەۋدە وقىپ جۇرگەن كەزىندە شىنداپ دەن قويىپتى. «ادام كىرپىش سياقتى. كۇي­گەن سايىن قاتايا تۇسەدى» دەپ بەرنارد شوۋ ايتپاقشى, ال­عاشقىدا كاراتەمەن, سوسىن گيمناستيكامەن, كەيىن كورەيدىڭ تاەكۆوندو, قىتايدىڭ ۋ-شۋ گيمناستيكاسىمەن بار ىنتا-ىقىلاسىن سالا اينالىسىپ, سپورتتىڭ قىر-سىرىن تەرەڭ مەڭگەرەدى. ءتىپتى كەزىندە ميحايل كريۋچكوۆ ەسىمدى ۇستازى ەكەۋى كوكپ باس حاتشىسى ل.ي.برەجنەۆتىڭ كۇزەتشىلەرى مەن وققاعارلارىن كاراتە ونە­رىنە باۋلىپتى. كەيىن ۇستازى ديپلوماتيالىق قىزمەتپەن شەتەلگە كەتكەن كەزدە, باپكەرلىكتى ءوزى اتقارعان ەكەن. بۇل – ونىڭ كاراتەدەن ماسكەۋدە وتكەن چەمپيو­ناتىندا كۇمىس جۇلدەنى يەلەنگەن كەزى بولسا كەرەك.

1991 جىلى اتى التى قۇرلىققا ءماشھۇر اتپال ازامات, قارا بەل­بەۋدىڭ 7-دان يەگەرى مۇستافا وزتۇرىكتىڭ مۇرىندىق بولۋىمەن قازاق ەلىندە تۇڭعىش رەت تاەك­ۆوندو فەدەراتسياسى قۇرىلدى. بەكسەيىت تۇلكيەۆ تاەكۆوندو فە­دەراتسياسىنىڭ تۇڭعىش پرەزي­دەنتتىگىنە ءبىراۋىزدان سايلانىپ, سول ۇيىمدى 7 جىل ابىرويمەن باسقاردى. مۇستافا وزتۇرىكتىڭ ۇي­عارىمىمەن تاەكۆوندودان قارا بەلبەۋدىڭ 6-دان يەگەرى اتانادى. 1993 جىلى امەريكادا تاەكۆوندودان الەم بىرىنشىلىگى وتەدى. سول جارىسقا مۇستافا وزتۇرىك پەن بەكسەيىت تۇلكيەۆ قازاقستان تاەكۆوندو قۇ­راما كومانداسىن باستاپ بارىپ, قازاق ەلىنىڭ اتىن شىعاردى. مۇنان كەيىن يتاليا, يسپانيا, جاپونيا, كورەيا, مىسىر, تۇركيا, مالايزيا, اۋستراليا, فيليپپين, كولورادو, گونكونگ, تاعى باسقا ەلدەردە وتكەن الەم بىرىنشىلىكتەرىنە قاتىسىپ, اتوي سالادى. مۇنىڭ ءبارى قانشاما ۋاقىت پەن كۇش-قۋاتتى, ماڭداي تەر مەن تابان اقىنى, قالا بەردى قارجى-قاراجاتتى قاجەت ەتە­تىنى امبەگە ايان. ءبىر شۇكىرشىلىك ەتەرىمىز, قاسقاسۋداعى ءوزى وقىعان وقۋ ورداسىنا بەكسەيىت تۇلكيەۆ ەسىمى بەرىلدى. سونداي-اق جامبىل وب­لىسىنا قاراستى باۋىرجان مومىش­­ ۇلى اۋىلىنداعى, باتىس قازاقستان وبلىسىنداعى تاعى ءبىر سپورت مەكتەبى بەكسەيىت تۇل­كيەۆ ەسىمى­مەن اتالادى. قازاق باردا بەك­­سەيىت تۇلكيەۆتىڭ اتى وشپەك ەمەس.

قاناعاڭنىڭ كىشى ءىنىسى توقسەيىت ابدەز ۇلى – ءومىر-باقي ۇستازدىق ەتىپ, شاكىرت تاربيەلەگەن ءھام ءوز اعاسى بەكسەيىت تۇلكيەۆ اتىنداعى مەكتەپتى باسقارعان ءبىلىمدى دە بىلىكتى ازامات ەدى. وكىنىشكە قا­راي, بىلتىر دۇنيەدەن وزدى. ال باقيعا ەرتەرەك اتتانعان ءجاميلادان باسقا قارىنداستارىنىڭ ءبارى ساليقالى پەرزەنت تاربيەلەپ, ءوز كاسىپتەرىن دوڭگەلەتىپ, ەلىمىزدىڭ دامۋىنا ۇلەس قوسىپ كەلەدى. مۇنىڭ ءبارى – جوعارىدا ايتقان تەكتى اۋلەت تۋرالى ايتقان ءسوزىمىزدىڭ دالەلى.

قاسيەتتى قاسقاسۋدا «ابدەزدىڭ باۋى» دەگەن كوك جەلەككە ورانعان باۋ-باقشا بار. جەرگىلىكتى تۇرعىن­داردىڭ بارلىعى جىل ون ەكى اي سول باقتى سايالاپ سەرۋەن قۇرادى, دەمالادى. سول باقتاعى اعاشتاردىڭ ءبارىن ەككەن دە, ايالاپ كۇتكەن دە ابدەز اقساقال بولاتىن.

ادامزات بالاسىنىڭ ءتىرى كە­زىندە جاساعان ءۇش امالى دۇنيەدەن وزعان­نان كەيىن دە ارتىنان ۇزدىكسىز ساۋاپ جولداپ تۇرادى ەكەن. ءبىرىن­شىسى – مەشىت سالۋ, يا بولماسا وقۋ ورداسىنىڭ اشىلۋىنا سەپتىگىن تيگىزۋ, اعاش ەگۋ, قۇدىق قازۋ, كوپىر نەمەسە جول سالۋ. ەكىنشىسى – ادامزات بالاسى پايدالانا الاتىن ءىلىم مەن كىتاپ, ۇرپاقتارى مەن شاكىرتتەرگە بەرگەن ءتالىم-تاربيەسى ءھام اقىل-وسيەتى. ءۇشىنشىسى: ارتىنان دۇعا جاسايتىن ساليقالى پەرزەنتتەرى. وسى قاعيداعا سۇيەن­سەك, ابدەز اقساقالدىڭ ۇزدىكسىز بارىپ تۇرا­تىن امالدارى بار. ولار – ءوزى ەككەن باۋ-باقشاسى مەن ساليقالى ۇرپاق­تارى. بالكىم, ۇرپاقتارىنىڭ ۇلت ماق­تاندارىنا اي­نالعانى سول امال­دارىنىڭ شاراپاتى شىعار. لايىم, سولاي بولعاي!

ەرماحان شايحى ۇلى,

قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى