قىلمىسپەن كۇرەس كۇشەيتىلە بەرەدى

وڭتۇستىكتە ناقىپ بەركىنباەۆ دەگەن ايتۋلى ازامات بار. زاڭ سالاسىنىڭ قىزمەتكەرى. ونىڭ كوزىنىڭ اعى مەن قاراسىنداي جالعىز ۇلى بار ەدى. جىگىتتىڭ ناۋشاسى ەدى. پوليتسيا كاپيتانى بولاتىن. امال نە, وڭتۇستىككە ويران سالىپ, جاسوسپىرىمدەردى ەسىرتكىمەن اۋىزداندىرىپ, بىلگەنىن ىستەپ بوي تاسالاعان قىلمىسكەردىڭ ۇياسىن الماتىدان تاۋىپ, سەرىگى ەكەۋى ۇستاۋعا بارعاندا قىلمىسكەردىڭ ونشاقتى جاقتاستارى جابىلىپ كەتىپ, تۋ سىرتىنان قادالعان قانجاردان قايتىس بولدى. ناۋشا جىگىت ۇيلەنىپ تە ۇلگەرمەدى, وزىنە ۇمىتپەن قاراپ وتىرعان اكە-شەشەسىنە نەمەرە باقىتىن دا سىيلاي الماي كەتتى. وسى ازاماتقا اس بەرىلگەندە وقو ءىىد باسشىسى, گەنەرال-مايور اسقار وسپانوۆ مارقۇمدى بۇگىنگى كۇننىڭ باتىرلارىنا تەڭەدى. «وتانى ءۇشىن, ەلدىڭ تىنىشتىعى ءۇشىن جانىن پيدا ەتتى. ءبىز ونى ەشقاشان ۇمىتپايمىز», دەدى. ادام الاسى ىشىندە عوي. وسىنداي زاڭ قىزمەتكەرلەرىنەن زورلىق كورگەندەر, ءتىپتى, كەيبىر پوليتسەيلەر دە ءبارىن ۇمىتىپ, «سولاردى قويشى» دەپ قولىن سىلتەيدى. سولاي ما ەكەن. ال جانى قىسىلعاندا سول ادامدار پوليتسەيلەردى نەگە ىزدەيدى؟ ولاردان پايدا بولماسا كەشە عانا ەلدى الاتايداي بۇلدىرگەن اتىشۋلى قىلمىسكەرلەر, ولاردىڭ شاش ال دەسە, باس الاتىن باسكەسەرلەرى قايدا؟ بۇل دا ەسەپ ەمەس پە؟! ادام سانى 1 ميلليونعا جەتىپ قالعان شىمكەنتتە قاراتاۋ اۋدانى اشىلدى. العاشقى بولىپ پوليتسيا ءبولىمى قۇرىلدى. ارينە, ەل تىنىشتىعىن كۇزەتۋ ءۇشىن. سوعان وراي تاياۋدا وبلىستىق ىشكى ىستەر دەپارتامەنتىنىڭ باسشىسى, گەنەرال-مايور اسقار وسپانوۆقا جولىعىپ, ءبىراز سۇراقتارىمىزعا جاۋاپ العان ەدىك. – وبلىس كولەمىندە جالپى قىل­مىستىق احۋال كۇردەلى دەمەسەك تە وتكەن جىلدىڭ قورىتىندىلارىنا قاراعاندا 29394 قىلمىس تىركەلىپ, الدىڭعى جىلمەن سالىستىرعاندا وسكەنى بايقالدى. بىراق, داتكە قۋات ەتەتى­نىمىز اۋىر جانە اسا اۋىر قىلمىس­تاردىڭ ۇلەسى بۇرناعى جىلدارمەن سالىستىرعاندا 3403-تەن 2662-گە نەمەسە 21,8 پايىزعا ازايدى. قىلمىس, نەگىزىنەن, الاياقتىق جاساۋ وقيعالارىمەن كوبەيىپ وتىر. ونىڭ ىشىندە جاس بالالاردىڭ قالتا تەلەفونىن الداپ الىپ كەتۋ سياقتى فاكتىلەر كوپ. مۇنىڭ ءبارى تاربيە جۇمىستارىمەن تۇزەلەتىن جاعداي دەپ ويلايمىن. ارينە, ون ەكىدە ءبىر گ ۇلى اشىلماعان جاستاردىڭ ارتقى سالدارىن ويلانباي ۇساق قىلمىسقا باراتىندىعى قىنجىلتادى. جاۋاپكەرشىلىككە تارتپاي تۇرا دا المايسىڭ. بۇگىن شارا قولدانىلماسا, «داندەگەن قارساق قۇلاعىمەن ءىن قازادى» دەگەندەي, باسقا قىلمىس تۇرلەرىنە دە بارۋى مۇمكىن. كەيبىر اۋدانداردا قىلمىس ازايدى, كەيبىرى كۇردەلى كۇيىندە قالىپ وتىرعانىن دا مويىنداۋىمىز كەرەك. ماسەلەن, سارىاعاش, بايدىبەك, سوزاق اۋداندارى, تۇركىستان جانە شىمكەنت قالالارىندا قىلمىس كوبەيدى. بۇل – ويلاناتىن جاعداي. ءبىزدىڭ جىگىتتەر قىلمىس­كەر­لەرمەن ىمىراعا كەلمەيدى. قىلمىسكەردىڭ ورنى – تۇرمە. ءوزىڭىز بىلەتىندەي, كەزىندە وبلىستى ءدۇر سىلكىندىرگەن, اتىمەن جاس بالالاردى دا قورقىتاتىن قىلمىستىق توپتاردىڭ باسشىلارىن ۇستاپ, قوزعالعان قىلمىستىق ىستەردى سوتقا وتكىزدىك. جالعاندى جالپاعىنان باسقان, وڭاي اقشا, پايداعا كەنەلگەندەر زاڭ قۇرىعىنان قۇتىلا المايدى. قازىر سول قىلمىستىق توپ سەركەلەرىنىڭ سىبايلاستارىن انىقتاۋ جۇرگىزىلىپ جاتىر. ولار دا زاڭ الدىنا جاۋاپ بەرەتىن بولادى, «كوپ اسقانعا ءبىر توسقان» دەيدى عوي حالقىمىز. ولاردى سولاي جۇگەندەسەك, اداسىپ جۇرگەن جاستار ويلاناتىن بولادى. قىلمىستىڭ سوڭى – ءومىرىڭدى وكسىتۋ ەكەندىگىن ۇعادى. وتكەن جىل باسىنان بەرى وبلىستا ىزدەۋدە جۇرگەن 728 قىلمىسكەر بولسا, سونىڭ 494-ءى قولعا ءتۇستى. ەندى قالعان 234 قىلمىسكەردى تاۋىپ, ۇستاۋ دا كۇن تارتىبىنەن تۇسكەن جوق. – قىلمىستى جەدەل اشۋدا ساراپشىلىق كريميناليستىك توپتىڭ جۇمىسىنا كوپ نارسە بايلانىستى. تەمەكىنىڭ تۇقىلى, كەيبىر قىلمىسكەرلەردىڭ ادە­ءتىن­دەگى سىرىڭكە ءشيىن شاي­ناۋ­داعى سىلەكەيدەن بۇلتارتپاي ۇستاعاندارىڭىزدان حاباردارمىز. بۇرناعى جىلى شىم­كەنت­ت­ەگى «مىڭ ۇساق تۇيەك» دۇكەن­دەر جەلىسى ديرەكتورىن قىلمىس­كەر­لەر وتباسىمەن قىرىپ كەتتى. ولاردى الماتىدان ۇستادى دەپ ەستىدىك. قالاي تاپتىڭىزدار؟ – كىنالى قىلمىسكەرلەر ساۋساق ءىزىن, كۇدىكتى زات قالدىرماۋعا تىرىسادى. اشۋ وڭاي بولعان جوق. ولاردىڭ اكەتكەنى اقشادان بولەك, ءارتۇرلى اشەكەيدەگى التىن بۇيىمدار. ىشىندە زەرگەرگە تاپسىرىسپەن جاساتقان القا بار ەكەن. كورشىلەردەن سۇراستىرىپ, نوبايىن قاعازعا ءتۇسىرىپ, رەسپۋبليكاداعى التىن ساتاتىن دۇكەن, لومباردتارعا جىبەردىك. ونداي زاتتاردىڭ قۇندى بولاتىندىعى بەلگىلى. قىلمىس­كەر­لەر ونى الماتىدا وتكىزگەن جەرىنەن ۇستالدى. ال تەمەكى تۇقىلى, سىرىڭكەنىڭ ءشيى سەكىلدى زاتتارداعى سىلەكەي ارقىلى ۇستاۋ بۇرىن قيىنداۋ سياقتى ەدى. قازىر قۇرال-جابدىقتار جەتىلدى. ءبىز وسى باعىتقا كۇش سالىپ جاتىرمىز. ءوزىڭىز ايتقانداي, ساراپشىلىق كريميناليستىك باسقارماعا سوڭعى 25 جىلدا وزگەرمەي كەلگەن سەڭدى بۇزىپ, ۇلكەن جاڭالىقتار ەنگىزدىك. – ءار اۋدان, قالادان پوليتسيا بەكەتتەرىن اشۋ قىلمىستىڭ ازايۋىنا كادىمگىدەي ىقپال ەتكەن سىڭايلى. الاش جۇرتى ءۇشىن قاشاندا تۇركىستاننىڭ ورنى بولەك. جىلىنا 1 ميلليونعا دەيىن تۋريست كەلەتىن قالانىڭ كريمينوگەندىك جاعدايى ءماز ەمەس ەدى. ەل اۋزىندا «كۇندىز تۇركىستان, تۇندە اۋعانستان» دەگەن ءسوز دە ايتىلىپ قالاتىن. ءبىر ەسەپتەن, تۇركىستان قازىر دە باياعى ۇلى جىبەك جولىنىڭ بويىندا وتىرعان ءىرى ساۋدا ورتالىقتارى سياقتى قىزمەت اتقاراتىنى ءمالىم. قىرعىزستاننان كەلگەن ارزان تاۋارلار الدى قىزىل­­وردا, جەزقازعان, سوڭى اقتوبەگە دەيىن وسى جەردەن «كاماز», «سۋپەر-مازدارمەن» تاسىمالدانادى. تاڭ قاراڭعىسىندا باستالاتىن حان بازاردا قىلمىس ءورشىپ, جاس بوزبالالاردى دا توپتاپ قامتيتىن. اتىس, پىشاقتاسۋ وقيعالارى ءجيى ەستىلەتىن ەدى... – دۇرىس ايتاسىز, تۇركىستان – ەرتەلى-كەش جۇرت سابىلىپ كەلىپ جاتاتىن قالا, اۋليەلى مەكەن. وندا, ايتەۋىر تابىس تاپسام دەپ جان-جاقتان كەلەتىن جۇمىسسىزدار دا كوپ. وسىنداي ۇلكەن قالادا پوليتسيانىڭ بەكەتتەرى جوققا ءتان ەكەن. ەسكى, ىشىنە ادام كىرىپ بولمايتىن, قىزمەتتىك بولمەدەن گورى ات قوراعا ۇقسايتىن عيماراتتاردا وتىرعان پوليتسەيلەر كىمگە تۇلعا بولادى. جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن قارجى شىعارىلىپ, ءبىر جىلعا جەتەر-جەتپەس ۋاقىتتا تۇركىستاننىڭ پوليتسيا بەكەتتەرىن, عيماراتتارىن رەسپۋبليكاعا ۇلگى بولاتىنداي قالىپقا كەلتىردىك. وفيتسەرلەر قۇرامى بىلىكتى پوليتسەيلەرمەن تولىقتى, كاسىبي مامانداندىرىلعان قىزمەتكەرلەرىمىز كومەككە باردى. قىلمىس ادا-كۇدە جوق بولدى دەمەسەك تە, ەداۋىر ازايدى. تۇسىنىك جۇمىستارىن كوپ جۇرگىزدىك. قولىنا مىلتىق, پىشاق الىپ قىلمىسقا ويلانباي بارا بەرەتىن جاستار ونىڭ ارتى اۋىر جازا, باس بوستاندىعىنان ايىرىلۋ ەكەندىگىن ۇقتى. ولاردىڭ پايدالى جۇمىستارعا تارتىلۋىنا اكىمدىكپەن بىرلەسە وتىرىپ كومەك بەردىك. – جاقسى جۇمىستار ايتىلدى. ايتەۋىر ناتيجە جامان ەمەس ەكەن. ايتسە دە, پوليتسەيلەر تاراپىنان كەلەڭسىزدىكتەر دە ءجيى بوي كورسەتىپ قالادى عوي. ماسەلەن, مال ۇرلاۋعا ۇيىمداسقان قاراقشى توپتىڭ ىشىندە ۋچاسكەلىك ينپەكتورلار دا بولدى. قىلمىستىق توپ سەركەلەرىمەن اۋىز جالاسقاندار دا بار. بۇعان نە دەيسىز؟ – ءبىر وتباسىنداعى بالالاردىڭ مىنەز-قۇلقى ءبىر-بىرىنە ۇقساماي­تىن­دىعى سياقتى, ادام ىشىندە دە الا-قۇلا كوپ. ال پوليتسيا ادامىنىڭ دا بويىندا پەندەلىگى بار كوپتىڭ ءبىرى. ءسىز مەڭزەگەن وقيعالار بولدى. ودان دا اسىپ تۇسكەندەرى بولىپ جاتادى.سوندىقتان ولارعا ءبىزدىڭ ورتادا ورىن جوق. قىلمىسى دالەلدەنسە, جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلادى, سوتتالادى. بۇل ماسەلەدە مەن كەشى­رىمدىلىككە سالىنبايمىن. مىسالى, 2011 جىلدىڭ 8 ءساۋى­رىندە شىمكەنت قالاسىنداعى «نۇر­بانك» ماڭىندا بەلگىسىز ادام­دار قارۋ قولدانىپ, قۇرىلىس كوم­پانياسىنىڭ قىزمەتكەرى ب.زامان­­تاەۆتى قاساقانا اتىپ ءولتى­رىپ, كومپانيا كۇزەتشىسى ن.اقى­باەۆتى جاراقاتتاپ, كومپانيا­عا تيەسىلى 32 ميلليون تەڭگە اقشا­نى الىپ كەتكەن. جۇرگىزىلگەن جەدەل-ىزدەستىرۋ شارالارىنىڭ ءناتي­جە­سىندە وسى قىلمىستى جاساعان «م» ەسىم­دى پوليتسيا قىزمەتكەرى ەكەنى انىق­تالىپ, سوتتىڭ ۇكىمىمەن ول 18 جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىرىلدى. ارينە, سونىمەن قاتار, ءوزىڭىز ايتقانداي, بارلىق اۋدان-قالاداعى قىلمىسپەن كۇرەس كوڭىلدەگىدەي ەمەس. ماسەلەن, تولە بي اۋداندىق پوليتسيا ءبولىمىنىڭ جۇمىسىن تومەن دەپ ايتۋعا بولادى. وعان دالەل, ءتىر­كەلگەن 400 قىلمىستىڭ تەك 269-ى عانا اشىلدى. ونىڭ ىشىندە 48 اۋىر قىلمىس بار. سوتقا قىلمىستىق ءىستى وتكىزۋ كورسەتكىشى 42,1 پايىز عانا. ودان دا سۇمدىعى ەكى تەرگەۋشىنىڭ قىلمىستى جاسىرىپ قالۋ, قىلمىسكەردىڭ پايداسىنا جۇمىس جاساعانى اشكەرەلەندى. سول سياقتى كۇماندى قىلمىستىق ىستەردىڭ قايتا تەرگەۋگە جىبەرىلىپ جاتقانى كوپ. اسا اۋىر قىلمىس 70 پايىزدان 42,9 پايىزعا, ونىڭ ىشىندە كىسى ءولىمى 50 پايىزعا, ۇرلىق-قارلىق 51,1 پايىزعا, قاراقشىلىق 40 پايىزعا تومەندەدى. ونىڭ سىرتىندا اۋدانداعى جاسالعان ەكى قىلمىستىڭ ءبىرى وبلىستىق ىشكى ىستەر دەپارتامەنتى قىزمەتكەرلەرىنىڭ كۇشىمەن عانا اشىلۋدا. پروفيلاكتيكالىق جۇمىستا دا قۇلدىراۋ بايقالۋدا. بىلتىرعى جىلدىڭ تامىز ايىندا اۋداننىڭ ءبىرىنشى مامىر اۋىلىندا «ي» دەگەن كامەلەتكە جاسى تولماعان بوزبالا ««ن» دەگەن جاس بالاعا زورلاۋ ارەكەتتەرىن جاساعان. ەستەرىڭىزدە بولسا, وسى اۋداننىڭ ماياتاس اۋى­لىندا 2007 جىلى جاس بالانى زورلاعانى ءۇشىن جەرگىلىكتى تۇرعىندار مەن كۇرد دياسپوراسى وكىلدەرىمەن قاقتىعىس بولعان ەدى. وندا دا اۋداندىق پوليتسيا باسشىلىعىنىڭ پارا الىپ, قىلمىستى جابۋعا ارەكەتتەنگەنى اشكەرەلەنگەن ەدى. ءابۇيىر بولعاندا, وبلىستىق اكىمدىك, اقساقالدار القاسى, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدارمەن بىرلەسە وتىرىپ تىعىرىقتان شىقتىق. ۇلتارالىق جانجال اقىلگويسىپ, بىتىمگە شاقىرۋمەن بىتەتىن شارۋا ەمەس, وتە نازىك دۇنيە. ەلباسىمىز «قازاقستاننىڭ باقىتى – كوپۇلتتىلىعىندا» دەگەن بولاتىن. ۇلتتىڭ جامانى جوق, بىراق شەكتەن شىققان سودىرلار قاي-قايسىندا دا بولادى. ءبىر قۇمالاقتىڭ ءبىر قارىن مايدى شىرىتەتىندىگى سياقتى, ەلدى ۇلتقا, ۇلىسقا بولمەي ىنتىماقتاستىرا جۇمىس جاساۋدان ءبىز دە شەت قالمايمىز. قىلمىستىق ىستەردى اشۋدا وتىرار اۋداندىق پوليتسيا ءبولىمى دە تىندىرىمدى جۇمىستار اتقارا الماي كەلەدى. اۋىر جانە اسا اۋىر قىلمىستاردىڭ اشىلۋى 42,9 پايىز عانا. ءتورت قارۋلى قاراقشىلىقتىڭ ءالى بىردە-ءبىرى اشىلعان جوق. بۇل تىزىمگە بايدىبەك جانە سارىاعاش اۋداندىق پوليتسيا بولىمدەرى قىزمەتىنىڭ ناشارلىعىن قوسۋعا بولادى. اتالعان پوليتسيا بولىمدەرىنىڭ باسشىلىعى قىزمەتىنەن بوساتىلىپ جاتىر. پوليتسيا – ەل قورعانى. ەلدىڭ تىنىشتىعىن كۇزەتۋگە كاسىبي بىلىگى تومەن, مورالدىق-ەتيكالىق تاعىلىمى سىن كوتەرە المايتىن بوسبەلبەۋلەرگە پوليتسيا قاتارىنان ورىن جوق. – پوليتسيانىڭ مىندەتى – قىل­مىستى اشۋ, الدىن الۋعا ارەكەت ەتۋ عانا بولماسا كەرەك. وسىدان ەكى-ءۇش جىل بۇرىن ورتا مەكتەپ, كوللەدج, جوعارى وقۋ ورىندارىندا وقۋ ورنىن باقىلاۋىندا ۇستايتىن, اقشا جينايتىن, قىلمىستىق توپتارمەن بايلانىسى بار جاسوسپىرىمدەر كوبەيىپ كەتىپ ەدى... – ويىڭىزدى ءتۇسىندىم. تۇبەگەيلى جوق ەتتىك دەمەسەك تە ازايعانىنا كەلىسەرسىز. وبلىس اكىمى اسقار مىر­زاحمەتوۆ – تالاپشىل ازامات. بۇل ماسەلە اكىمدىك ماجىلىستە, ءوزىمىزدىڭ جيىندا تالاي تالقىلانعان. تەك شىمكەنتتىڭ وزىندە عانا قۇرىلعان جول-پاترۋلدىك قىزمەتتىڭ ستاتسيونارلىق بەكەتتەرى جۇمىسى جەمىسىن بەرىپ جاتىر. بەكەتتەر ەكى جىلدىڭ ىشىندە 25 ەسە ءوستى. قۇرامىندا قوعامدىق كەڭەستەر جۇمىس جاسايتىن 201 پوليتسيا بەكەتتەرى سالىندى. اكىمشىلىك ءتارتىپ بۇزعان, قىلمىس جاساۋعا ىڭعاي تانىتىپ تۇراتىن بۇزاقىلار تولىق­تاي ەسەپكە الىندى. ەكى جىل قاتا­رىنان قالاداعى 98 جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپكە جول-كولىك-پاترۋل­دىك پوليتسيا ينسپەكتورىن بەكى­تىپ كەلەمىز. ولار وقۋشىلاردىڭ جول­دان ءوتۋ قاۋىپسىزدىگىنە جاۋاپ بەرەدى. ءوزىڭىز ايتقانداي, وقۋ ورىن­دارىنداعى سەركەلەردىڭ ءتىزىمى الىنىپ, ولار تۇگەلدەي سپورتتىق ۇيىرمەلەرگە تارتىلعان. ارقاي­سىسىنا پروفيلاكتيكالىق جانە تاربيە جۇمىستارىن جۇرگىزۋ ءۇشىن جەكە باپكەرلەر بولىنگەن. ناتيجە بەرگەنى سول عوي, ولار قىلمىستىڭ ءتۇبى بوستاندىقتان ايىرىلۋ ەكەندىگىن ءتۇسىنىپ, وزىنە پايدالى ىسپەن اينالىسۋعا ۇيرەنە باستادى. – اڭگىمەڭىزگە راحمەت. اڭگىمەلەسكەن باقتيار تايجان, «ەگەمەن قازاقستان». شىمكەنت.