مال كوپ, تابىس ماردىمسىز

ەكسپورتتى ارتتىرۋعا نە كەدەرگى؟

سالىستىرمالى تۇردە قا­­را­­ساق, قوي ەتىنىڭ ءبىر كي­لو­­سى شۆەي­تساريادا – 9,5 مىڭ تەڭگە, گەر­ما­نيا مەن نيدەرلاندىدا – 5,5 مىڭ تەڭگە, اقش, جاپونيا, وڭ­تۇس­تىك كورەيادا 5 مىڭ تەڭ­گە­دەن اسادى. ەلىمىزدە 1 كگ قوي ەتىنىڭ نارىقتاعى باعاسى – 1,8–2 مىڭ تەڭگە. «اۋىل» پار­تياسى اقپاراتتىق تالداۋ ءبو­لىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى قۋانىش جۇمانوۆتىڭ ايتۋىنشا, باعا­نىڭ تومەن­دىگى الەمدەگى گەوساياسي ماسە­لە­­لەرگە دە بايلانىستى. رەسەي مەن بەلارۋس ەلىنەن كەلىپ جاتقان ونىمدەر ىشكى نارىققا اسەر ەتىپ, ەكونو­مي­كاعا تەرىس ىقپالىن تي­گىز­دى.

«2024 جىلدىڭ 1 قاراشا­سىن­داعى مالىمەتتە ءسۇت ءوندى­رىسى 3 ملن تونناعا جەتتى. ونىڭ 1,1 ملن تونناسى – اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرىلىم­دا­رىنا, 1,9 ملن تونناسى جەكە­مەن­شىك شارۋالارعا تيەسىلى. تاۋىق جۇمىرتقاسىن ءوندىرۋ 3,7 ملرد داناعا دەيىن جەتتى. سالادا شاعىن شارۋاشىلىق پەن جەكە شارۋاشىلىقتىڭ ۇلەسى – 0,6 ملرد دانا نەمەسە 16,2%. بىراق وسى جەكە شارۋا­شى­لىقتاردى مەملەكەت تاراپىنان جۇيەلى قولداۋ اقساپ تۇر. بۇل باعىتتى قول­داۋ ءۇشىن ار­نايى زاڭ قاجەت», دەيدى.

ۇساق جانە قارا مال ەتى­نە, اسى­رەسە جايىلىمدا وسكەن مالعا ورتا ازيا ەلدە­رىنەن سۇ­را­نىس جوعارى. الايدا ىشكى نارىقتى رەتتەۋگە بايلانىس­تى ۇكىمەتتىڭ ءتىرى مال باسىن ەكس­پورتتاۋعا قويىلعان شەك­تەۋى بار. ءىرى قارا مال باسىنىڭ 20,6%-عا ءوسۋىنىڭ ەڭ باستى سەبەپ­تەرىنىڭ ءبىرى دە وسى.

«انالىق مالدى سىرتقا اكەتۋگە تولىق تىيىم سالۋ مەن كۆوتا تۇرىندە ءتىرى مال­دىڭ ەكسپورتىن تەجەۋ سال­دارىنان اۋىل شارۋا­شى­لىعى تاۋارىن وندىرۋ­­شى­لەر ءوز قىزمەتىنەن جوعا­رى پايدا الا الماي وتىر. قازاق­ستان­نان ءتىرى ۇساق جانە ءىرى قارا مالدىڭ تۇ­راق­تى يمپورت­تاۋشىسى – وزبەكستان ەلى. 2021 جىلى 142,5 مىڭ ءىرى قارا مال ەكسپورتتالسا, 2024 جىلدىڭ 9 ايىندا 47 مىڭ باس شى­عا­رىلعان. 2021 جىلى 115,3 مىڭ قوي ساتىلسا, 2024 جىل­دىڭ 9 ايىندا 35,5 مىڭ قوي ساتىلىپ نەمەسە 2021 جىلمەن سالىستىرعاندا ءىرى قارا مالدى ەكسپورتتاۋ 3 ەسە, قوي 3,2 ەسە ازايعان», دەدى ق.جۇمانوۆ.

سالاداعى تاعى ءبىر ماسەلە – مال ساپاسىن جاقسارتۋ. مەملەكەت سەلەكتسيالىق اسىل تۇقىمدىق جۇمىسپەن اينالىساتىن اۋىل شارۋا­شىلىعى تاۋارىن وندىرۋ­شى­لەرگە سۋبسيديا بەرەدى. ياعني گەنەتيكالىق الەۋەتى جوعارى جانۋارلار ءوسىمىن كوبەيتۋمەن جانە ولاردى ساقتاۋمەن, وسىرۋمەن اينا­لى­ساتىن ءوندىرۋشى شىعى­نىنىڭ ءبىر بولىگىن وتەيدى. وعان قوسا اسىل تۇقىمدى ورتا­­لىقتار, مال تۇقىمى مەن ەمبريو­نىن ساتۋ جونىن­دەگى ديستريبيۋتەرلىك ورتا­لىق­تار, اۋىل شارۋاشى­لىعى مالىنىڭ انالىق باسىن قولدان ۇرىق­تان­دى­رۋ­دا قىزمەت كورسەتەتىن ۇرىق­تان­دىرۋ تەحنيكاسى دا سۋبسيديا­لانادى. 2023 جىلى ۇكىمەت تاراپىنان اسىل تۇ­قىم­دى مال شارۋاشىلىعىن دامى­تۋعا, ونىڭ ونىمدىلىگى مەن ساپاسىن ارتتىرۋعا سۋبسيديالاۋ رەتىندە – 147 ملرد تەڭگە, 2024 جىلى 114,6 ملرد تەڭگە بولىنگەن. بىراق مەملەكەت تاراپىنان بولىنگەن قىرۋار قاراجاتقا قاراماستان, ەل­دەگى اسىل تۇقىمدى مال باسى­نىڭ جالپى سانداعى ۇلەسى: ءىرى قار مال بويىنشا – 13,4%-دى, قوي بويىنشا – 11,8%-دى, ەشكى بو­يىنشا – 0,08%-دى, جىلقى بو­يىنشا – 1,2%-دى, تۇيە بو­يىنشا – 0,7%-دى, قۇس بويىنشا 2,9%-دى قۇراپ وتىر.

«وسى باعىتتى دامىتۋعا كە­دەر­گى بولىپ تۇرعان بىر­قاتار ماسەلە بار. بىرىن­شىدەن, سۋبسيديالاۋ كەزىن­دە اسىل تۇ­قىم­دى مالعا ارنالعان نورماتيۆتەر ساناتى سارالانبايدى. وسى­لاي­شا, سۋبسيديا­لاۋ ءبىرىنشى ساناتتاعى اسىل تۇقىمدى جان­ۋارلار سانىن كو­بەيت­پەيدى. ءبىرىنشى سانات­­تاعى ەتتى اسىل تۇقىمدى ءىرى قارا مالدى تا­عايىن­داۋ ءۇشىن مولە­كۋلالىق-گە­نەتي­كالىق سا­­راپ­تاما نەگى­زىن­دە اكەسى بويىنشا شىعۋ تەگىن راستاۋ قاجەت. بىراق اسىل تۇ­قىم­دى مال پالاتالارىنىڭ بۇل ىسكە قىزىعۋشىلىعى جوق. ويتكەنى پالاتالار مال باسىنا ەكىن­شى ساناتتى اسىل تۇقىمدى مارتەبە بەرە وتىرىپ, اسىل تۇقىمدى مال باسىن كوبەيتۋ ارقىلى پالاتا مۇشەلەرىنەن جارنا جي­ناي­­دى جانە مارتەبە بەرگەنى ءۇشىن قىزمەتىنە قۇن سۇرايدى. وسىعان بايلانىس­تى ەلدەگى ەكىنشى ساناتتاعى اسىل تۇ­قىمدى ەتتى ءىرى قارا مال سانى جالپى اسىل تۇ­قىم­دى مال سانى­­­نىڭ 99%-ىنا جەتتى. ءبىرىن­­­­شى سا­نات­تاعى اسىل تۇقىم­دى مال باسى­نىڭ از بولۋى ەكسپورت باعى­تىن­داعى ەتتىڭ باعاسىنا اسەر ەتىپ, سىرتقى نارىققا وتكى­زۋگە كەدەرگى», دەدى سپيكەر.

ەكىنشىدەن, وتاندىق زەرت­حا­­نالاردىڭ ماتەريال­دىق-تەح­ني­كالىق بازاسىنىڭ السىزدى­گىنەن دنق تالداۋلارى مەن مالدى اسىل تۇ­قىمدى دەپ تانۋ بو­يىنشا ساپاسىز زەرتحانا­لىق مالى­مەت­تەر بەرۋ قاۋپى ۇل­كەن. ساپاسىز, كۇماندى ونىم­دەردى اكەلۋدى بولدىرماۋ ءۇشىن بيولوگيالىق ماتەريال­دار زەرت­حانالىق تالداۋدان ءوتۋى كەرەك. ساپاسىز, كۇماندى ونىمدەردى قولدانۋعا, ونىڭ قاتا­رىندا يمپورتتىق اسىل تۇ­قىمدى ونىمدەردى اكەلۋدى بول­­دىرماس ءۇشىن بيو­لو­گيالىق ماتەريال زەرت­حا­نا­لىق تالداۋ­دان وتكەنى ءجون. ۇشىنشىدەن, مال تۇقى­مىن جاقسارتۋمەن جانە جاڭا تۇقىم وسىرۋمەن اينالىسا­تىن مامانداندىرىلعان اسىل تۇقىمدى شارۋاشىلىق سانىن كوبەيتكەن دۇرىس. تور­تىن­شىدەن, ۇكىمەت تاراپى­نان ءجيى قابىلداناتىن اكىم­­شىلىك شەكتەۋلەر شارۋالاردى اسىل تۇقىمدى مال شار­ۋاشىلىعىن دامىتۋعا ىن­تا­لان­­دىرمايدى, ويتكەنى تۇسەتىن پايدا از دەپ وي قورى­­­تادى ساراپشىلار.