كارانتيندى ارامشوپتەر جانە ولارمەن كۇرەس

ارامشوپتەر – ادامداردىڭ قاتىسۋىنسىز مادەني داقىلدارمەن بىرگە وسۋگە بەيىمدەلگەن ەرەكشە وسىمدىكتەر توبى. مادەني داقىلداردى ءوسىرۋ ءۇشىن ادامدار قولدانعان اگروتەحنيكا جۇيەسى ارامشوپتەر ءۇشىن دە قولايلى بولدى. ارامشوپتەر توپىراقتان كەرەكتى كورەكتىك زاتتار مەن ىلعالدى بويىنا سىڭىرەدى, ارامشوپتەر جەر وڭدەۋ, ەگىن جيناۋدى اۋىرلاتادى, داقىلدىڭ ءونىمى مەن ساپاسىن تومەندەتەدى. ولاردىڭ ىشىندە وتە زياندىلارى كارانتيندى شوپتەر توبى بولىپ سانالادى. وسىمدىك قورعاۋ جانە كارانتين دەپارتامەن­تىنىڭ مالىمەتى بويىنشا, كارانتيندى ارام­شوپتەر ارامسوياۋدىڭ 19 ءتۇرى 180 مىڭ گەكتار جەرگە تارالعان. سوندىقتان كۇرەس ۋاقىتىندا بارلىق جەرلەردە جۇرگىزىلىپ, اگروتەحنيكالىق, بيولوگيالىق جانە حيميالىق ادىستەردى قولدانۋ ارقىلى عانا جوسپارلانعان, ساپاسى جوعارى ءونىم الۋعا بولادى ارامسوياۋ Cuscuta S.P. – ءبىر جىلدىق پارازيت ءشوپ, قازاقستاننىڭ بارلىق جەرىندە تارالعان. دۇنيەجۇزىلىك فلورادا ارامسوياۋدىڭ 274 ءتۇرى كەزدەسەدى. قازاقستاندا تىركەلگەن ارامسوياۋدىڭ 19 ءتۇرى بار. قازاقستاننىڭ بارلىق وبلىس­تارىندا كوپ تاراعان ءتۇرى – دالالىق ارامسوياۋ. بۇل ءشوپ 200-دەن استام اۋىلشارۋاشىلىق داقىلدارىنا زيانىن تيگىزەدى. مىسالى, دالالىق ارامسوياۋ باسقان قانت قىزىلشاسى ءونىمىنىڭ 80%-ى, پياز-ءسابىزدىڭ – 85%, جوڭىشقا ونىمدەرىنىڭ 95%-ى جويىلادى. ارامسوياۋدىڭ تۇقىمىن جوڭىشقا تۇقىمىنان اجىراتۋ قيىن, وسى سەبەپتى تاۋار وندىرۋشىلەردىڭ كوپ ونىمدەرى ساتۋعا جارامسىز بولىپ جاتادى. ارامسوياۋ مادەني داقىلدارداعى زات الماسۋ­دى بۇزادى. ارامسوياۋ تۇتىكشە تامىرلارى ارقىلى مادەني داقىلعا جابىسىپ, ونداعى ورگانيكالىق, ورگانيكالىق ەمەس زاتتاردى سورىپ الىپ, داقىلدى السىرەتەدى, داقىل بىرتىندەپ ءوسۋىن توقتاتىپ, قۋرايدى. ارامسوياۋ تۇقىمنان وسەدى, تارايدى. ءبىر تۇقىمنان وسكەندە تۇقىمداعى قورەكتىك زاتتاردى پايدالانىپ 10-13 سم. بيىك­تىككە كوتەرىلگەننەن كەيىن, تۇقىمداعى قورەكتىك زات بىتەدى. ارامسوياۋ توپىراقپەن بايلانىسىن جويادى, وسى كەزدە ونىڭ ساباقتارى شىركوبەلەك اينالىپ, قاسىندا باسقا شوپتەر بولسا, سوعان جابىسىپ بۇرشىك تامىرشىقتارى ارقىلى قورەكتى زاتتاردى سورىپ الىپ, ءوسىپ-دامي بەرەدى. ارامسوياۋدىڭ ۋلىلىعى گۇلدەگەن, تۇقىم پايدا بولعان كەزدە كۇشەيەدى. وسى كەزدە ارامسوياۋدا الكولويد-كۋسكۋتين جانە گليۋكوزيد, كونۆولۆۋ­لين كوپتەپ جيناقتالادى. ارامسوياۋ ارالاسقان مال ازىعى ءشىري باستايدى, ءوزىنىڭ باعالى نارلىلىگىن جوعالتادى. سونىمەن قاتار, جانۋارلاردى اۋرۋعا شالدىقتىرادى. ەگىستىكتى ارامسوياۋدان ارىلتۋ ءۇشىن اگروتەح­نيكالىق شارالاردىڭ جيىنتىعىن قولدانۋ كەرەك, ياعني اۋىسپالى ەگىستى دۇرىس قولدانۋ (داقىل الماسۋ), جەردى ۋاقىتىندا, ساپالى وڭدەۋ, تۇقىم سەبۋ مەرزىمى, داقىلدى كۇتىپ-باپتاۋ, ءتيىمدى گەربيتسيد بەرۋ قاجەت. زەرتتەۋ كورسەت­كەندەي, ءارامشوپتىڭ كوبى زيابكە جىرتىلعان جەرلەردە جازعىتۇرىم جەردى تىرمالاعاننان كەيىن وسەدى. قاسكەلەڭ تاجىريبە شارۋاشىلىعىنداعى قىزىلشا ەگىستىگىندە ارامسوياۋ جانە باسقا اراشوپتەرمەن كۇرەسۋ ءۇشىن گەربيتسيدتەر قول­دانىلادى. ارامسوياۋ جاڭا وسە باستاعان كە­زەڭ­دەرىندە جاس ساباقتار گەربيتسيدتەر اسەرىمەن تەزىرەك جويىلادى, كەيىن ارامسوياۋ گۇلدەرى سارعايا باستاعاندا, گەربيتسيدتەر اسەرى از بولادى. ەرمەن جاپىراقتى ويران ءشوپ – ءبىر ءۇيلى, ءبىر جىلدىق ءشوپ, كۇردەلى گۇلدەر توبىنا جاتادى. وسىمدىكتىڭ ساباعى تىك, كوپ تارماقتى, جاپىراعى تارامدالعان, جاپىراعىنىڭ ۇستىڭگى جاعى قويۋ جاسىل, استىڭعى جاعى سۇرلاۋ. وسىمدىكتىڭ بيىكتىگى 2 مەتر, تامىرى 4 مەتر تەرەڭدىككە دەيىن جەتەدى. قۇرعاقشىلىق جىلدارى زياندىلىعى وتە زور. وسىمدىك تۇقىم ارقىلى تارالادى, جىلۋ سۇيگىش, 8-10 گرادۋس جىلىلىقتا 5 سم. تەرەڭدىكتەن ءساۋىردىڭ اياعى, مامىردىڭ باسىندا جەر بەتىنە شىعا باستايدى. ءشوپ شىلدە-تامىز ايلارىندا گۇلدەيدى, ءدانى قىركۇيەك-قازان ايلارىندا تولىق پىسەدى. وسىمدىكتى ورىپ العاننان كەيىن دە ءشوپ وسە بەرەدى دە اۋىلشارۋاشىلىق داقىلدارىنىڭ ءونىمىن 40-60%-عا دەيىن تومەندەتەدى. وتانى سولتۇستىك امەريكا. وسى جەردەن ازياعا, ەۋروپاعا تارالعان. قازاقستاندا الماتى وبلىسىندا, الماتى قالاسىندا جانە باسقا اۋدانداردا 6100 گەكتار جەردە وسەدى. وسىمدىك گۇلدەگەن كەزدە ولاردىڭ ميلليارد­تاعان توزاڭ ءتارىزدى ۇساق تۇقىمدارى, اۋا, جەل ارقىلى كوپشىلىك جەرگە تارايدى, ادامداردىڭ دەنساۋلىعىنا زور زيان كەلتىرەتىن, اللەرگيا اۋرۋى – پولينوزعا ۇشىراتادى. اۋرۋ تۇرلەرى: رينيت, كونيۋكتيۆيت, برونحى استماسى, باس اۋرۋى. سوندىقتان ەگىستىكتى ەرمەن جاپىراقتى ويران شوپتەن تازارتۋ ءۇشىن بىرلەسكەن اگروتەحنيكالىق شارالار مەن گەربيتسيدتەر پايدالانۋ كەرەك. تىكەنەك القا-Solanum cornutum Lam. بىرجىلدىق ءشوپ. تامىرى, ساباعى تىك, جاپىراعى كەزەكپەن ورنالاسقان, تارامدالعان, تىكەنەكتى. جەر بەتىنە ءساۋىر-مامىر ايىندا شىعادى, تۇقىمدى تامىز-قازان ايلارىندا بەرەدى. ءار وسىمدىك 3-3,5 مىڭ ءدان بەرەدى. تۇقىمنىڭ وڭگىشتىگى 1%, توپىراقتا 10 جىل ساقتالادى. مادەني داقىلداردى جانە باسقا شارۋاشىلىقتا پايدالانبايتىن جەرلەردى لاستايدى. حيميالىق ادىستەردەن بيداي ەگىستىگىندە ديالەن سۋپەر, جۇگەرىدە حارنەس جانە ديالەن, بيۋكتريل پرەپاراتتارى, كارتوپ, ءسابىز ەگىستىگىندە ستومپ, رەيسەر, سويا جانە كوكونىس داقىلدارىندا ترەفلان, ستومپ پرەپاراتتارىن قولدانۋ كەرەك. كارانتيندى شوپتەردىڭ تۇقىمى باسقا جەرلەرگە تاراماۋ ءۇشىن بارلىق جەر يەلەرى تومەندەگىدەي كارانتين ءتارتىبىن ساقتاۋ كەرەك. كارانتيندى شوپتەر, ولاردىڭ تۇقىمى بار جەرلەرگە تۇقىم شارۋاشىلىعىن ورنالاستىرۋعا بولمايدى. سەبىلۋگە ارنالعان تۇقىمدى مەملەكەتتىڭ تۇقىم ينسپەكتسياسىنىڭ كۋالىگىنسىز سەبۋگە بولمايدى. كارانتيندى شوپتەردىڭ تۇقىمى ارالاسقان ماتەريالداردى جەكە بولمەلەردە ساقتاۋ كەرەك جانە بۇل تۇقىمداردى باسقا شارۋاشىلىقتارعا بەرۋگە بولمايدى. جانۋارلارعا تۇقىم قالدىقتارىن ۇساقتاپ قايناتىڭقىراپ بەرۋ كەرەك. جەمگە جارامايتىن قالدىقتاردى وتقا جاعىپ, نە جەرگە 1 مەتر تەرەڭدىكتە كومىپ اكتىلەۋ كەرەك. بۇل قالدىقتاردى دالاعا, سۋعا تاستاۋعا بولمايدى. جول جاعالارىندا, بوس جاتقان جەرلەردە, ارىق جاعالارىندا ءوسىپ تۇرعان ارامشوپتەردى گۇلدەنۋ كەزىندە, تۇقىم بەرۋگە جەتكىزبەي قۇرتۋ كەرەك. كارانتيندى شوپتەر باسقان جەرلەردەن ورىپ العان ەگىندى تازا جەرلەردەن الىنعان ونىممەن ارالاستىرماي, بولەك جەردە ساقتاۋ كەرەك. ەگىن جيناۋعا قاتىسقان تەحنيكالاردىڭ بارلىعىن, قويمالاردى ۋاقىتىندا تازالاپ وتىرۋ كەرەك. شاكەن جاراسوۆ, اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, قازاقستان اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىم اكادەمياسىنىڭ جانە حالىقارالىق ەكولوگيا اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى. سىردىڭ كەلەشەگى كەمەلدەنە بەرمەك ەلباسىنىڭ  2010 جىلعى 29 قاڭ­تار­داعى “جاڭا ونجىلدىق – جاڭا ەكونومي­كالىق ورلەۋ – قازاقستاننىڭ جاڭا ءمۇم­كىندىكتەرى” اتتى قازاقستان حالقىنا ارناعان جولداۋىندا اتاپ كورسەتىلگەن باسىم باعىتتاردىڭ ايماقتا جۇزەگە اسىرىلۋ بارىسى جونىندە  وتكەن ينتەرنەت-كون­فەرەنتسيادا وبلىس اكىمى بولاتبەك قۋاندىقوۆ سىر ايماعى تۇرعىندارىنىڭ كوكەيكەستى ساۋالدارىنا تۇششىمدى جاۋاپتار بەردى. ونىڭ نەگىز­گىلەرىنىڭ قاتارىندا “بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020” باعدارلاماسى,  “باتىس قىتاي- باتىس ەۋروپا”  كۇرەجولى, “سىر­داريا وزەنىنىڭ ارناسىن رەتتەۋ مەن سولتۇستىك ارال تەڭىزىن ساق­تاۋ” جوباسىنىڭ ەكىنشى كەزەگىنە قاتىستى جانە جۇمىسسىزدىقتى جويۋ, ازىق-ت ۇلىك باعاسىن تۇراق­تان­دىرۋ, تاعى باسقا ساۋالدار بولدى. وبلىس اكىمى “بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020” باعدارلاماسىنىڭ ءۇش باعىت بويىنشا جۇزەگە اسى­رىلاتىندىعىنا كەڭىنەن توقتال­دى.  ولار جاڭا بيزنەس باستاما­لاردى قولداۋ, كاسىپكەرلىك سەكتور­دى ساۋىقتىرۋ جانە ەكسپورتقا باعدارلانعان ءون­دىرىستەردى قولداۋ بولىپ تابىلادى. باعدارلامانى ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا وبلىس بويىنشا “يندۋستريا­لاندىرۋ كارتاسىنا” ەنگىزىلگەن  جالپى قۇنى 254,2 ملرد. تەڭگەنى قۇراي­تىن  54 ينۆەستيتسيالىق جوبا ىرىكتەلىپ الىنعان. وسى جوبالار نەگىزىندە 7929 جۇمىس ورنى اشىلادى دەپ كۇتىلۋدە. ال “باتىس قىتاي-باتىس ەۋروپا” حالىق­ارالىق كولىك ءدالىزىن وبلىس اكىمى  پرەزيدەنتىمىز ن.نازارباەۆتىڭ تىكەلەي تاپ­سىر­ماسىمەن جۇزەگە اسىرىلا باستاعان  ەڭ مەگاجوبا دەپ  اتاپ كورسەتتى. بۇل جوباعا بيىلعى جىلدىڭ ءوزىن­دە 3700 جول-قۇرىلىس تەحنيكالارى جۇمىل­دىرىلسا, 15 مىڭنان استام جۇمىس ورنى اشىلماق.  مەگاجوبانىڭ قۇرىلىس ماتەريال­دارىنىڭ دەنى جەرگىلىكتى جەردە وندىرىلەدى. ايماق باسشىسى ءبىرىنشى قا­جەت­تىلىكتەگى تاۋارلار باعاسىن تۇراقتاندىرۋعا بايلانىستى ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنا قاتىستى ينف­لياتسيا كورسەتكىشى 4,8 پايىزدى قۇرايتىنىن ءمالىم ەتتى. ال رەس­پۋبليكا بويىنشا ورتاشا كورسەت­كىش 5,5 پايىزعا تەڭ. قىزىل­وردالىقتاردى ماۋسىمارالىق كەزەڭدە كوكونىسپەن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا جىلىجاي شارۋا­شىلىقتارىن دامىتۋ شارالارى قولعا الىنۋدا. وبلىستىق بيۋد­جەت­تەن 1000 باس قوي مەن 500 باس جىلقىعا ارنالعان مال بورداقى­لاۋ الاڭىن ۇيىمداستىرۋعا 250 ملن. تەڭگە قارجى ءبولىنىپ وتىر. مۇنىڭ ءوزى جىل سايىن 300 توننا جىلقى, 137 توننا قوي ەتىن دايىنداۋعا مۇمكىندىك بەرمەك. “يندۋستريالاندىرۋ كارتاسى” اياسىندا “رزا” اق-تا 660 ءمۇيىزدى ءىرى قارا مالىنا ارنالعان ءسۇت-تاۋارلى فەرماسىن  قۇرۋ جونىندەگى جوبا جۇزەگە اسىرىلۋدا. جوبا جۇزەگە اسقاندا جىل سايىن 11 مىڭ توننا ءسۇت وندىرىلەتىن بولادى. سو­نىمەن بىرگە ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارى باعاسىن وسىرمەۋ ماقساتىندا وبلىس بويىنشا 32 الەۋمەتتىك ساۋدا الاڭدارى اشىلدى. وبلىستا سونداي-اق 4 كوممۋنالدىق بازار جۇمىس ىستەيدى. وبلىس ورتالىعىن-داعى “ارزان بازاردىڭ” 8 الەۋ­مەتتىك الاڭدارى اشىلعان, ونداعى تاۋارلار نارىق باعاسىنان تومەن باعادا ساتىلادى. ايتسە دە, وبلىس باسشىسى ءبۇ­گىنگى كۇنى كوممۋنالدىق بازاردان كۇتكەن تيىمدىلىككە قول جەتكىزىل­مەي وتىرعانىن اشىق ايتتى. دەگەنمەن, مۇنىڭ ءوزى مەنەدج­مەنتتىك جۇمىستار ساپاسىنا عانا  قاتىستى بولىپ تۇر. قازىرگى تاڭدا ولاردىڭ تيىمدىلىكپەن جۇمىس ىستەۋىن قامتاماسىز ەتەتىن شارالار كەشەنى ويلاس­تىرىلۋدا. سونىمەن قاتار بارلىق اۋداندار ورتالىعى مەن قىزىلوردا قالاسىندا اۋىلشارۋا­شىلىق جارمەڭكەلەرى وتكىزىلۋدە. جىل باسىنان بەرى وسىنداي 30 جارمەڭكە وتكىزىلگەن. وبلىس باسشىسى “جول كارتا­سى” باعدارلاماسىنا وراي تۇسكەن ساۋالعا  بيىلعى جىلى دا بۇل جۇمىس ءوز جالعاسىن تاباتىنىن ايتىپ ءوتتى. بيىل  بۇل ماقساتقا 6 ملرد. تەڭگە قارالىپ وتىر.  ول يگەرىلۋىمەن 5291 جاڭا جۇمىس ورنى, 1500 الەۋ­مەتتىك جۇمىس ورنى اشىلادى. جوعارى جانە ور­تا وقۋ ورىندا­رىنىڭ 2500 ءبىتىرۋشىسى “جاستار ءتاجىري­بەسى” اياسىندا جۇمىس ءىس­تەۋگە مۇمكىندىك الادى. سون­داي-اق, 5290 ادام قايتا دايارلاۋ مەن وقۋدان وتەدى. وبلىس باسشىسى ايماقتا با­لىق شارۋاشىلىعىن دامىتۋ جانە ساراتس جوباسىنىڭ ەكىنشى كەزە­گىنە باي­لانىستى سىر تۇرعىندارى قويعان ساۋالدارعا دا كەڭىنەن توقتالىپ, جان-جاقتى جاۋاپ بەردى.  قازىردە جوبانىڭ تەحنيكا-ەكونوميكالىق نەگىزدەمەسىن ازىرلەۋگە 1,5 ملن. اقش دوللارى ءبولىنىپ وتىر.  جالپى “ساراتس-2” جوباسىنىڭ ىسكە اسىرىلۋ مەرزىمى, 5-6 جىلعا سوزىلادى.  قۇرىلىس اياق­تالعان كەزدە ارالدىڭ سولتۇستىك بولىگىندە 59 مىڭ گەكتار قۇرعاعان تەڭىز ۇلتانىن سۋ باسىپ, سۋ ارال قالاسىنا 10 شاقىرىمعا دەيىن جاقىندايدى.  وسى كەزەڭدە تازا ەلەكتر ەنەرگياسىن ءوندىرۋ جانە شاعىن بيزنەستى دامىتۋعا مۇمكىن­دىكتەر تۋادى. سونىمەن بىرگە وزەن بويىنداعى كولدەر جۇيەسى سۋلان­دىرىلىپ,  اۋىل شارۋاشىلىعى مەن بالىق شارۋاشىلىعىن تۇراق­تى دامىتۋعا قول جەتكىزۋگە ابدەن بولادى. ايماق باسشىسى  جوبا­نىڭ ىسكە اسىرىلۋى ءوڭىردىڭ الەۋمەتتىك جانە ەكولوگيالىق جاعدايىنىڭ جاق­سارۋىنا زور ىقپالى بولاتىنىن باسا ايتتى.  سونداي-اق ساراتس-تىڭ ءبىرىنشى كەزەڭى جۇزەگە اسىرىلعان كەزدە اۋماعى 320 مىڭ گەكتاردى قۇرايتىن كىشى ارال تەڭىزى پايدا بولىپ, وتكەن جىلى سۋ ايدىندارىنان 2650 توننا بالىق اۋلانعانىنا, بيىلعى جىلى ونىڭ كولەمى 3650 تونناعا ارتاتىنىنا توقتال­دى.  جالپى, باعدارلاماعا سايكەس 2020 جىلعا قاراي بالىق اۋلاۋ كولەمىن 15 مىڭ تونناعا جەتكىزۋ جوسپارلانىپ وتىر. سونداي-اق, ينتەرنەت-كونفە-رەنتسيادا ايماق باسشىسىنا الەۋمەتتىك نىسانداردى دامىتۋ, تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى, ەلدى مە­كەن­دەردى اۋىز سۋ, اياق سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ, قالا كەلبەتىن كور­كەيتۋ, جاستار بەلسەندىلىگىن ارتتىرۋ, تاعى باسقا دا سالالارعا  قاتىستى ساۋالدار قويىلىپ, وبلىس تۇرعىندارى ولارعا ناقتى جاۋاپتار الدى. ەركىن ءابىل, قىزىلوردا. جاڭارعان كىتاپحانا اقسۋ قالاسىنىڭ ورتالىقتاندىرىلعان كىتاپ­حاناسىندا “جول كارتاسى” بويىنشا باستالعان جوندەۋ جۇمىستارى شەگىنە جەتۋگە جاقىن. جاڭا كورىنىس العان كىتاپحانا وقىرمانداردىڭ قۋانىشىنا قاراي جوسپارلانعان ۋاقىتتان ەرتەرەك ەسىگىن ايقارا اشادى. “جول كارتاسى-2010” باعدارلاماسى بويىنشا كىتاپحاناداعى كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارى 5 ءساۋىر كۇنى باستالعان.  كونكۋرستىڭ قورىتىندىسى بويىنشا پاۆلودار قالاسىنىڭ “ەرتىس-سەرۆيس LTD” جشس مەردىگەر بولىپ انىقتالعان. بۇل جوبانى قارجىلان­دىرۋعا 11651100 تەڭگە بولىنگەن. جۇمىسپەن قامتۋ جانە الەۋمەتتىك باعدارلامالار بولىمىنەن اتالمىش مەردىگەر جۇمىسسىز رەتىندە تىزىمدە تۇرعان 36 ادامدى جۇمىسقا قابىلدادى.  جۇمىسكەرلەردىڭ جالاقىسى ورتا ەسەپپەن العاندا 30 مىڭ تەڭگەنى قۇرايدى. بۇگىنگى كۇنى كىتاپحانانىڭ ىشىنە تولىعىمەن جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. مۇنداعى ءۇش نەگىزگى زال تولىعىمەن جاڭا كورىنىس الىپ, بۇگىنگى كۇنگە ساي جاسالعان.  700 شارشى مەتردى قۇرايتىن وقۋ زالىنىڭ ەدەنى كەراموگرانيتپەن ارلەنگەن. كىتاپحانانىڭ جىلۋ جۇيەسى قايتا جوندەۋدەن وتكەن. “ەرتىس-سەرۆيس LTD” جشس جىلۋ ەلەمەنتتەرىن ەنگىزىپ, جىلۋ قۇبىرلارى مەن جىلۋ توراپتارىن اۋىستىرعان. سونداي-اق, بۇگىنگى زامانعا ساي جاڭا ءورت گيدرانتتارى تۇرعىزىلعان. ەندىگى كىرەتىن ەسىكتى جەڭىل تۇرگە الماستىرۋ, توبە قۇرىلىسى جۇمىستارىن اياقتاپ, كەيبىر كەم-كەتىكتەردى تولىقتىرۋ عانا  قالعان. “جول كارتاسى” باعدارلاماسى بويىنشا اتقارىل­عان جۇمىستىڭ ناتيجەسىن ۇسىناتىن ءسات تە الىستا ەمەس. اقبوتا سەيسەنباەۆا. پاۆلودار وبلىسى, اقسۋ قالاسى.