قارا قاسقىر

جارىلىس «سىيى» ما, جاراتىلىسى سولاي ما؟ تاياۋدا ابىرالى وڭىرىندەگى قاينار اۋىلىنان قارا قاس­قىردىڭ بوي كورسەتكەنى ءجونىن­دە قۇلاعدار بولعان ەدىك. تۇر­قى بولەك اڭدى ۇڭگىرىنىڭ جا­نىندا فوتوتۇزاققا ءىلىندىر­گەن­­دەر دە بار. الايدا, ءتۇن ءىشىن­دە تۇسىرىلگەندىكتەن قاس­­قىر بەينەسى انىق ەمەس. استانادان كەلگەن ابزال قاناپيانوۆ ەسىمدى ازامات پەن ونىڭ قاسىنداعى شوپان قۇرعان فوتوتۇزاقتان سوڭ الگى جىرتقىش اپانىن تاستاپ كەتىپ, قايتا بوي كورسەتپەپتى. ايتۋ­لارىنشا, ۇيىرلەستەرىنەن ءتۇسى دە, تۇرقى دا بولەك دالا تاعىسىنىڭ ۇزىندىعى 2,5 مەتر, سالماعى 130 كيلو تارتادى. سىرىنا ۇڭىلگەندەر اتالعان اڭدى سەمەي پوليگونىنىڭ زاردابىنان, ياكي رادياتسيادان پايدا بولعان مۋتانت-قاسقىر دەيدى. ءتىپتى, كۇندىز اپانىندا جاتادى, تۇندە عانا جورتادى ەكەن دەگەن ءسوز دە بار. وسى ورايدا قاينار اۋى­لىنىڭ اكىمى ساعىنعالي قاپا­قوۆپەن حابارلاستىق. ول مۇنداي اڭگىمەنىڭ اۋىل اراسىندا ەرتەدەن ايتىلىپ كەلە جاتقانىن جەتكىزدى. قاينار اۋىلىنىڭ تۇرعىنى, 74 جاس­تاعى اقساقال جەڭىسبەك ءامىر­جانوۆ جارتى عاسىردان استام قاسقىر اۋلاعان كانىگى اڭشى. اۋىل اكىمىنىڭ ءجون سىلتەۋىمەن قاريامەن اڭگىمەلەستىك. – مەن مەكتەپ جاسىنان باستاپ اڭشىلىقپەن شۇ­عىل­داندىم. اسىرەسە, قاسقىردى كوپ اۋلادىم. كىشكەنە بالالاردى اپانعا كىرگىزىپ, بولتىرىگىن دە الدىق. كەڭەس كەزىندە ءبول­تىرىكتى – 30, قاسقىردى 50 سومعا قابىلداۋشى ەدى. ءبىزدىڭ اۋىلدا ىبىرايىم دەگەن تەرى جينايتىن اقساقال بولدى. وعان قاسقىردىڭ تەرىسىن وتكىزىپ, وق-ءدارى الاتىنبىز. ەرتە كەزدە جاڭعىزتاۋ دەگەن جەردە ءبىر قارا قاسقىر اتىپ الدىم. ءبىر توپ ءبورىنىڭ ورتاسىندا جۇرگەن ەرەكشە قاسقىردى كورگىم كەلىپ, ادەيىلەپ قاراۋىلعا ىلىكتىرگەن ەدىم. تەرىسىن ىبىرايىمعا سۇر قاسقىرمەن بىرگە وتكىزدىم. ول قارا قاسقىردى ەرتەرەكتە ۇلكەندەردىڭ «قورقاۋ قاسقىر» اتاعانىن, قۇنى جوعارى بولاتىنىن ايتتى. بىراق تەرىسىن المادى. ۇيدە ءىلۋلى تۇراتىن قارا قاسقىردى كەيىن جاقىن اعايىنىمىزدىڭ ءبىرى قولقالاپ سۇراپ الدى. كىتاپتا ءوز اتاۋى بار ەكەن. تەرى جيناۋشى اعا­مىز اتاۋىن ايتقان ەدى, ەسىمدە قالماپتى, – دەدى جەكەن اڭشى. ۇزاق جىل كومبايندا مەحانيزاتور بولىپ ىستەگەن جەكەن قاريا جاس كەزىندە, ياعني الپىسىنشى جىلداردىڭ ورتا شەنىندە قارا قاسقىردى تىرىدەي دە ۇستاپتى. يت-قۇس مالعا شاۋىپ مازا بەرمەگەن سوڭ جايلاۋعا جاقىن ماڭداعى ەگىستىك باسىندا جۇرگەن جاس مەحانيزاتور كوپشىلىكتى قالىڭ شىلىكتى قورشاۋعا جۇمىلدىرادى. جاۋىندى كۇنى دالا ءبورىسى ءشى­لىكتى پانالايدى. جان-جاقتان قاۋمالاپ, قيقۋلاپ تىقسىرعان كەزدە شىلىك اراسىنان سىتىلا قاشقان قارا قاسقىردى موتوتسيكلمەن قۋالاپ ءجۇرىپ قاعىپ وتەدى دە تىرىدەي ۇستاپ الادى. ءتۇس الەتىندە ءتورت اياعى بۋىل­عان ءتىرى تاعىنى كومباينشىلار ورتاسىنا الىپ كەلەدى. ەڭ­گەزەردەي ەرەكشە ءبورىنى ەگىستىك باسىنا كەلە قالعان كەڭشار ديرەكتورىنا بايلاپتى. – بىلتىر قاينار اۋىلى­نىڭ ماڭىنداعى شوقان اتتى قىس­تاقتا تاعى دا قارا قاسقىر كەز بولدى. ءوزى دوكەي ەكەن. سەرىكتەرىمنىڭ قاسقىر ەكەنىنە انىق كوزدەرى جەتپەگەن سوڭ دالاعا تاستاپ كەتتىك. قارا قاسقىردى ودان كەيىن كورمەدىم. جالپى, ونىڭ قىلشىعىنىڭ ۇشى عانا قارا ءتۇستى. ءجۇنىن سيپاعاندا استىڭعى جاعى كوك سۇر بولىپ تۇرادى. الىستان قاراعاندا قاپ-قارا بولىپ كورىنەتىنى سول. وتە ءىرى بولادى. تەرىسىن سۇر قاسقىرمەن قاتار ىلگەندە جەرگە دەيىن سۇيرەتىلىپ جاتادى. كەزدەيسوق كەزدەسىپ قالاتىن تاعىنى بىرەۋلەر ورماننىڭ قاسقىرى دەيدى. ءسىرا, ءبىر جاقتان اۋىپ كەلەتىن بولۋى كەرەك. يتپەن شاتىس پا دەگەن دە وي كەلدى. وندا اسا ءىرى بولماۋى كەرەك ەدى. ال پوليگوننان پايدا بولدى دەگەن بوس ءسوز. بۇل – تابيعاتتىڭ تارتۋى. ويتكەنى, ءۇيىردىڭ ىشىندە قىزىل قاسقىردىڭ دا جۇرگەنىن كوردىك, – دەدى قارت اڭشى. جالپى, قارا قاسقىر موڭ­عو­ليانىڭ بايان-ولگەي اي­ماعىندا 1960 جىلعا دەيىن بول­عان ەكەن. ودان كەيىن جويى­لىپ كەتكەن كورىنەدى. بايان-ولگەي ايماقتىق تاريحي-ولكە­تانۋ مۇراجايىندا اتالعان اڭنىڭ تەرىسى ساقتالعان. وسىدان ءبىر-ەكى جىل بۇرىن كاتون­قاراعاي ۇلتتىق-تابي­عي پاركىنىڭ ساياتكەر-بيولوگى نۇرلان قاراباەۆپەن اڭگى­مە­لەسكەنىمىزدە, التايداعى اڭشىلاردىڭ دا قارا قاسقىر اۋلاعانىن جەتكىزگەن. بىراق ماماندار التايداعى قارا قاسقىردىڭ يتپەن شاتىس تۇقىم ەكەنىن انىقتاعان. ال قايناردا جورتقان قارا قاس­قىر­دىڭ يادرولىق جارىلىس زار­دابى­نان پايدا بولعانى, الدە جاراتىلىستىڭ تارتۋى ەكەنى ازىرشە بەيمالىم. دۋمان اناش, «ەگەمەن قازاقستان». شىعىس قازاقستان وبلىسى.