جەڭىس وڭاي كەلگەن جوق. جەڭىس اعا ۇرپاقتىڭ ەرجۇرەك باتىرلىعىمەن, ەرلىك جىگەرىمەن كەلدى. جەڭىس تىلدا ەڭبەك ەتكەن ءاربىر ازاماتتىڭ ماڭداي تەرىمەن كەلدى. جىل وتكەن سايىن كەشەگى سوعىس زاردابى الىستاعانىمەن, سول ءبىر سۇراپىل جىلدار حالىق جادىندا ماڭگىلىك ساقتالىپ قالماق. ويتكەنى, ەلىمىزدە سوعىس وتى اينالىپ وتپەگەن وتباسى جوق دەسە دە بولادى.
بۇگىنگى تاڭدا جامبىل وبلىسىندا 253 سوعىس ارداگەرى مەن 12 سوعىس جەسىرى, 2334 تەڭەستىرىلگەندەر جانە 8311 تىل ەڭبەككەرى تۇرادى. ال جەڭىستىڭ 70 جىلدىعىنا وراي وبلىستىق ىشكى ساياسات باسقارماسى مەن «نۇر وتان» پارتياسى وبلىستىق فيليالىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن «قامقورلىق جانە دەنساۋلىق» اتتى اۆتوكەرۋەن جولعا شىقتى. باستى ماقسات – «جەڭىسكە تاعزىم!» اتتى اكتسيا اياسىندا جانقيارلىق ەرلىكتەرىمەن جەڭىسكە ۇلەس قوسقان سوعىس ارداگەرلەرى مەن تىل ەڭبەككەرلەرىن قۇرمەتتەۋ, حال-جاعدايلارىن ءبىلىپ, دەنساۋلىعىنا كوڭىل ءبولۋ. ءاربىر سوعىس جانە تىل ارداگەرلەرىنىڭ ۇيلەرىنە بارىپ, ولارعا كەشەندى تۇردە مەديتسينالىق كومەك كورسەتۋ, شيپاجاي, ەمدەۋ ورىندارىنا جولدامالار بەرۋ, تۇرعىن ۇيلەرىن جوندەۋ جۇمىستارىنا قاتىستى وزەكتى جاعدايلاردى انىقتاۋ. سونداي-اق, قاجەت بولعان جاعدايدا اۋرۋحانادا ەمدەۋ.
ورالحان ءداۋىت,
«ەگەمەن قازاقستان».
15 جاسىندا مۇعالىم بولعان...
ءبىز بالالىعىمىزدى ەرەسەكتىككە ايىرباستادىق, دەيدى قارت ۇستاز,
وزەك ورتەر وكىنىش
ەل گازەتى «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» بيىلعى جىلعى №1 سانىندا 1943 جىلعى اقپاندا ستالينگراد قالاسىنداعى تراكتور زاۋىتىن قايتا قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىسىنا رەسپۋبليكامىزدان 88 قازاق قىزى اتتانعانى جازىلعان ەدى. «جەڭىس جاڭعىرىقتارى» اتتى بۇل ماقالاعا وراي وسى 88 قىزدىڭ ءبىرى, بۇگىندە الماتى وبلىسى, كوكسۋ اۋدانى, بالپىق بي اۋىلىندا تۇراتىن جانارحان ديقانباەۆا اپايدىڭ بالالارى بىردەن رەداكتسياعا تەلەفون سوعىپ, حابارلاسقان سوڭ ءبىز كەيۋانانىڭ ۇيىنە باردىق.
«اكە-شەشەمنەن ەرتە ايىرىلىپ, اعايىمنىڭ قولىندا ءوستىم. 1943 جىلدىڭ كوكتەمىندە 16 جاسقا تولعانىمدا جاركەنت وڭىرىندەگى ەڭبەكشى كەڭشارىنان بىرنەشە قىزبەن بىرگە كوكتال اۋداندىق كوميسسارياتىنا شاقىرتىلدىم. بىردەن تىزىمدەپ, سول كۇنى سارىوزەك ستانساسىنان پويىزعا وتىرعىزىپ, رەسەيدىڭ كەمەروۆ وبلىسى, ستاروكۋزنەتسك قالاسىنا فزو-عا وقۋعا الىپ كەتتى. ماعان سول جەردە سىلاقشىنىڭ وقۋىن وقىتىپ, ۇيرەتتى. نە كەرەك, تەمىردەن شەگە كەستىرىپ, سىلاق سىلاتىپ ماماندىعىمىزعا ابدەن ماشىقتاندىرعان سوڭ, ەشەلونعا تيەپ, ستالينگراد قالاسىنا اپاردى. ستالينگرادتىڭ ءىشى استان-كەستەڭى شىعىپ, بومبا تۇسكەن جەرلەر وپىرىلىپ شۇڭقىر بولىپ, كۇل-قوقىس تاۋداي ءۇيىلىپ جاتىر ەكەن. ءبىزدى قالا شەتىندەگى كراسنوارمەيسك زاۋىتىنىڭ ورنىن تازالاۋعا اپاردى. قۇلاعان عيماراتتىڭ كىرپىشىن ىرىكتەپ, وزگە قوقىسىن بولەك سۇرىپتاپ ءجۇرىپ اراسىنان ادام سۇيەگىن دە ۇشىراتتىق. ەسىمىز شىعا قورقىپ, كوز جاسىمىزعا يە بولماعان كەزدەرىمىز قانشاما. تاپسىرما بويىنشا مايىتتەردىڭ جان قالتالارىنان قۇجاتتارىن شىعارىپ الىپ, ءتيىستى ورىنعا وتكىزەمىز. سول قيىندىققا شىداماي جانە شوشىنىپ قانشاما قىز قىرشىنىنان قيىلدى. ايتەۋىر قۇداي ساقتاپ اجالدان امان قالدىق.
1946 جىلى مەنىمەن بىرگە بارعان قىزداردى ەلگە قايتاردى. ىزدەۋشىم جوق بولعاندىقتان, مەنى ماريۋپول قالاسىنداعى ازوۆستالستروي ترەسىنىڭ ورنىن تازالاۋعا جىبەردى. سول قالادا 1946-1950 جىلدارى قارا جۇمىس ىستەپ كۇنەلتىپ ءجۇرىپ, تاعدىردىڭ جازۋىمەن 1949 جىلى اسكەري مىندەتىن وتەپ جۇرگەن قازاق جىگىتىنە تۇرمىسقا شىقتىم. ول نەمىس تۇتقىندارىن كۇزەتەتىن. 1950 جىلى جۇبايىم قىزمەت بابىمەن كراسنويارسك ولكەسىنە اۋىستىرىلدى. كوپ كەشىكپەي سول جەردەن ەلگە ورالدىق. قايتار جولدا قۇجاتتارىمدى ۇرلاتىپ الدىم. قازىر سول قۇجاتتارىمنىڭ جوق بولعاندىعىنان, سوعىس ارداگەرلەرىنە تەڭەستىرىلۋ قۇقىعىنان دا ايىرىلعانمىن», – دەدى جانارحان ديقانباەۆا.
نەگىزى, ستالينگراد قالاسىنداعى «ازوۆستروي» زاۋىتىنىڭ باستىعىنا سول قالاداعى №1 لاگەر ءبولىمى باستىعىنىڭ «كراسنويارسكىگە قىزمەتى اۋىستىرىلعان ىشكى اسكەر سالاسىنىڭ جۇمىسكەرى كەنجەبەك ديقانباەۆتىڭ ايەلى, ياعني سىزدە دايىنداۋشى بولىپ جۇمىس ىستەيتىن ەۆگەنيا (جانارحان-جەنيا-ەۆگەنيا) كوپاەۆانىڭ ەڭبەكاقىسىن 28.ح. 1950 جىلدان قالدىرماي ەسەپتەپ بەرۋىڭىزدى سۇرايمىن», دەپ جازعان تىلدەي قاعاز قولدا بار. سونداي-اق, جدانوۆ قالالىق احاج بولىمىنەن كەنجەبەك ديقانباەۆ پەن جانارحان كوپاەۆاعا 1957 جىلدىڭ 26 ناۋرىزىندا №069882 نەكە تۋرالى كۋالىك جازىلىپ, ايەلىنە ەرىنىڭ تەگى بەرىلگەن. بالالارى ەرجەتىپ, اناسى تۋرالى قانداي دا ءبىر دەرەك تابىلىپ قالار ما دەگەن ۇمىتپەن رەسەي قالالارىنىڭ مۇراعاتتارى مەن زاۋىتتارىنا سۇراۋلى حاتتاردى جازعانىمەن, تەك شىعارىپسالما جاۋاپتار عانا كەلىپتى.
جانارحان ديقانباەۆا ەلگە ورالعان سوڭ 1953-1978 جىلدارى الاكول اۋدانىنداعى بىرلىك جانە وكتيابردىڭ 40 جىلدىعى اۋىلدارىندا باستاۋىش مەكتەپتەردە ەدەن جۋشى بولىپ جۇمىس ىستەگەن. 1978 جىلى «ەڭبەك ارداگەرى», 2010 جىلى «1941-1945 ج.ج ۇلى وتان سوعىسىنداعى جەڭىسكە 65 جىل» مەرەكەلىك مەدالدارىمەن ماراپاتتالعان. بار بولعانى سول.
ءسويتىپ, تاعدىر تالكەگىنە ءتۇسكەن جان ەرىكسىز جات جەرگە ءجىبەرىلىپ, قابىرعاسىن قايىستىرا قارا جۇمىس ىستەگەنىمەن, وكىنىشتىسى سول, ەڭبەگىن راستايتىن ەش قۇجاتى جوق. ەڭبەك مايدانىندا قالالاردى تەزدەتىپ قالپىنا كەلتىرۋگە شوكىمدەي بولسا دا سەپتىگى تيگەنىمەن, جەڭىس كۇنى مەرەكەسىندە ءبىر اۋىز جىلى ءسوز, قۇتتىقتاۋ ەستي المايتىنى وكىنىشتى, ارينە.
نۇربول الدىباەۆ,
«ەگەمەن قازاقستان».
الماتى وبلىسى,
كوكسۋ اۋدانى,
بالپىق بي اۋىلى.
فوتوگالەرەيا جاسالادى
قازاقستان قارۋلى كۇشتەرىنىڭ بارلىق اسكەري بولىمدەرىندە ۇلى وتان سوعىسى ارداگەرلەرى مەن ولاردىڭ اسكەري قىزمەتشى نەمەرەلەرىنىڭ فوتوگالەرەياسى جاسالادى.
وعان قوسا «ماڭگى ەسىمىزدە» – «پاميات ۆەچنا» اتتى اكتسيا باستالدى. اتالعان اكتسيا سوعىستىڭ بار سۇمدىعىن ءوز كوزدەرىمەن كورگەن جانە سول جىلداردىڭ وقيعالارىن اعا ۇرپاقتىڭ اڭگىمەلەرىنەن ەستىپ, بىلگەن قازاقستاندىق بىرنەشە بۋىننىڭ باسىن قوسادى.
ەلىمىز قارۋلى كۇشتەرىندە جەڭىستىڭ 70 جىلدىعىنا وراي قارۋلى كۇشتەردىڭ – وڭىرلىك قولباسشىلىقتارىنىڭ اسكەري قىزمەتشىلەرى مەن ولاردىڭ وتباسىلارىنداعى ۇلى وتان سوعىسى ارداگەرلەرىنىڭ سۋرەتتەرى باسىپ شىعارىلعان فوتوگالەرەيا جاسالادى. اتالعان سۋرەتتەر ارنايى باننەرلەرگە باسىلىپ, اسكەري بولىمدەردە ورناتىلاتىن بولادى.
فوتوگالەرەياعا مايداندا قازا تاپقان, سوعىستان كەيىنگى ۋاقىتتا قايتىس بولعان, قازىر ارامىزدا جۇرگەن ارداگەرلەردىڭ دە سۋرەتتەرىن ۇسىنۋعا بولادى. ارداگەردىڭ سۋرەتى ءتۇرلى-ءتۇستى نەمەسە اق-قارا, ءمۇمكىندىگىنشە جاقسى ساپادا, 1930-جىلداردان بۇگىنگى تاڭعا دەيىنگى ارالىقتا تۇسىرىلگەن بولۋى ءتيىس.
اتالعان باننەرلەر ارداگەرلەر مەن قازىرگى اسكەري قىزمەتشىلەردىڭ فوتوگالەرەياسىنان تۇراتىن موزايكا تۇرىندە رەسىمدەلەدى. ءاربىر سۋرەتتىڭ استىندا ارداگەر مەن اسكەري قىزمەتشىنىڭ اتى-ءجونى جازىلادى.
دايىندالعان باننەر استانا قالاسىندا اسكەري قىزمەتشىلەردىڭ قاتىسۋىمەن سالتاناتتى تۇردە نازارعا ۇسىنىلادى. اتالعان ءىس-شارا وتان قورعاۋشىلار الاڭىندا ماڭگىلىك الاۋعا گۇل شوقتارىن قويۋ سالتاناتتى راسىمىمەن بىرگە وتەدى. باننەرلەردىڭ رەسمي تۇساۋكەسەرىنەن كەيىن ولاردىڭ كوشىرمەلەرى اسكەري بولىمدەرگە جىبەرىلەتىن بولادى.
«ەگەمەن-اقپارات».
