*قازاق حاندىعى – 550
قازاق حاندىعىنىڭ ومىرگە كەلۋىنە ءىزاشار بولعان قارلىق رۋ-تايپالارى كونفەدەراتسياسى تۋرالى
وسى جىلى رەسپۋبليكالىق كولەمدە اتالىنىپ وتەتىن قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىق مەرەيتويى قارساڭىندا بۇرىننان قازاق جەرىندە قۇرىلعان مەملەكەتتىك قۇرىلىمدار تاريحىنا دا جەتە كوڭىل بولىنگەنى دۇرىس. ويتكەنى, ولاردىڭ بارلىعى دا كەيىن قۇرىلعان قازاق حاندىعىنىڭ قالىپتاسۋىنا ۇلكەن دارەجەدە ىقپال ەتتى. سونداي مەملەكەتتىڭ ءبىرى – كەزىندە دامىعان وركەنيەتتى قاراحاندار اۋلەتى مەملەكەتىنىڭ نەگىزىن سالعان جانە ونىڭ ىدىراۋى ناتيجەسىندە شىڭعىس حان شاپقىنشىلىعى قارساڭىندا بىرنەشە حاندىقتار قۇرىلىپ, كەيىن قازاق حاندىعىنىڭ قالىپتاسۋىنا ۇلەس قوسقان قارلىق رۋ-تايپالارىنىڭ كونفەدەراتسياسى ەدى.
بۇل ماسەلەگە قالام تارتۋشى تاريحشى عالىمداردىڭ پىكىرلەرىنە كوز جۇگىرتسەك: عالىم م.اقىنجانوۆ: «قازاق حالقىنا نەگىزىنەن العاش ۇيىتقى بولعان تۇرگەش پەن قارلىق وداعى بولدى», دەپ جازادى. قارلىق كاعاناتىنىڭ قازاق حالقىن قۇرۋداعى ءرولىن جوعارى باعالاي كەلىپ, تۇركى جانە موڭعول شەجىرەلەرىن جەتىك بىلەتىن قازاق عالىمى يسلام قابىش ۇلى بىلاي دەيدى: «...قارلىق وداعىنىڭ تۇسىندا قازاق حالقى ءوزىنىڭ وسى كۇنگى قازاق اتىمەن اتالدى. ونىڭ IX-X عاسىرلاردا ءوز الدىنا جەكە حالىق بولىپ قۇرالا باستاعانى انىقتالدى. ونىڭ ەكونوميكالىق تۇتاستىعى, مادەنيەت جانە قونىس بىرلىگى بار ەدى. ال مادەنيەت بار جەردە مىنەز-ق ۇلىق بىرلىگى بولاتىنى دا داۋسىز. سوندىقتان تۇتاس ءبىر حالىقتىق بەلگىلەرى بار دەپ سانالادى. بۇل ارينە حالىق بولىپ قۇرالۋدىڭ باستاماسى. وسى قارلىق كەزىندە ءىزى سالىنعان حالىقتىڭ ۇيىتقىسى جويىلىپ كەتپەي باياندى بولىپ قالدى. بۇل ۇيىتقىنى سىرتتان كەلگەن شاپقىنشىلار دا بۇزا المادى. 1140 جىلعى قيدان, 1203-1220 جىلعى موڭعول شاپقىنشىلىعى دا بۇل بىرلىكتى ىدىراتا المادى. ءسويتىپ, 1218-1380 جىلداردا ءار جەردەگى قازاقتار قايتا باس قوسقاندا سول قارلىق اتىمەن ەمەس قازاق اتىمەن بىرىككەن-ءدى».
شىنىندا دا قارلىقتاردىڭ مەملەكەتتىك قۇرىلىمى كەيىن قۇرىلعان قازاق حاندىعىنا ۇقساس بولدى. بىرىنشىدەن قارلىقتار ۇشكە ءبولىنىپ, تاريح ساحناسىنا شىققاندا دا «ءۇش قارلىق» بولىپ اتالدى جانە ولاردىڭ باسقارۋشىلارى العاشقى كەزدە «جابعۋ» نەمەسە «يابعۋ» دەپ اتالدى. بۇل قازاقتىڭ بيلەر ينستيتۋتىنا سايكەس كەلەدى. كەزىندە اكادەميك ۆ. بارتولد «يابعۋدى» «پەيگۋ» نەمەسە ودان كەيىنگى ەۆوليۋتسيالىق نۇسقاسى «بيگە» كەلەتىندىگىن پايىمداعان بولاتىن. ال «جابعۋ» اتاۋىنداعى «ج» ديالەكتىسى دە كوڭىل اۋدارارلىق. كورنەكتى عالىم, ورتالىق ازيانىڭ تاريحى مەن ەتنوگرافياسىن زەرتتەۋشى ا.بەرنشتام قارلىقتاردا ءتىل جاعىنان ەكى, ياعني «ج» جانە «ي» ديالەكتىسىنىڭ بولعانىن دالەلدەپ كورسەتكەن-ءدى. ونىڭ بەرگى جاعىندا قارلىق رۋ-تايپالارىنىڭ كونفەدەراتسياسى جەتىسۋدا توعىز توپتان تۇرعاندا ونىڭ ءىشىندە كەيىن قازاقتىڭ ءۇش ءجۇزىنىڭ دە رۋلارى بولعاندىعى بەلگىلى. ول ماسەلە 2000 جىلى شىققان «قارلىق مەملەكەتىنىڭ تاريحى» اتتى مونوگرافيادا باياندالعان بولاتىن. سونىمەن قاتار, قاراحاندار حاندىعىنىڭ ىشكى جانە قايشىلىقتاردىڭ شيەلەنىسۋى ناتيجەسىندە كوشپەلىلىگى باسىم, جەكەلەگەن المالىق – قارلىق, قايالىق (قويلىق) – قارلىق جانە حازار – قارلىق حاندىقتارىنىڭ شىڭعىس حان جورىعىنىڭ الدىندا ءبولىنىپ شىعۋى دا قازاقتىڭ ءۇش ءجۇزىنىڭ پايدا بولۋى تۋرالى تاريحي اڭىزدى ەسكە تۇسىرەدى. ونداعى قىزىل ارىستان حان قاسىندا جۇرگەن ءۇيسىن, بولات, الشىن باستاعان قولداردىڭ باسقا جەرگە بارىپ ەل بولىپ كەتۋى تاريحي اڭىزدىڭ نەگىزگى جەلىسى.مۇنداعى قىزىل ارىستان حان قاراحاندىقتاردى باسقارعان سەلجۇق سانجار سۇلتان ەكەنى دە بەلگىلى.
742 جىلى قارلىق, باسمىل جانە ۇيعىرلار بىرىگە وتىرىپ شىعىس تۇرىك قاعاناتىنىڭ ساياسي ۇستەمدىگىن كۇيرەتكەننەن سوڭ, 746 جىلى جەتىسۋعا قونىس اۋدارىپ, باتىسقا قاراي فاراب (وتىرار) ءوڭىرىن قوسا جايلاعان ەدى. وسى كەزدە بۇل وڭىردە گەوساياسي جاعداي وتە كۇردەلى-ءتىن. وڭتۇستىكتەن اراب حاليفاتى, ال شىعىستان قىتايدىڭ تاڭ يمپەرياسىنان قاۋىپ ءتوندى. وسى وڭىردە ەكى يمپەريالىق كۇشتەردىڭ مۇددەلەرى تۇيىسكەن ەدى. تاڭ اسكەرلەرى سۋيابتى باسىپ الىپ, باتىسقا قاراي شاشقا (تاشكەنت) جەتتى. بۇل باتىستان ىلگەرىلەپ كەلە جاتقان ارابتاردىڭ مۇددەلەرىنە قايشى كەلدى. ءسويتىپ, 751 جىلى ەكى يمپەريالىق كۇشتەردىڭ شەشۋشى شايقاسى تالاس وزەنى بويىنداعى اتلاح قالاسىنىڭ ماڭايىندا ءوتتى. ەكى ۇلكەن ارميا بەس كۇندەي ءبىر-بىرىنە باتا الماي قارسى تۇرعان كەزدە تاڭ اسكەرىنىڭ تىلىنان قارلىقتار شابۋىل جاساعان. سول كەزدە ارابتار دا شابۋىلعا شىعىپ, قىتاي اسكەرىنىڭ تاس-تالقانىن شىعارادى. اراب تاريحشىسى ءال-ءاسيردىڭ ايتۋىنشا وسى شايقاستا قىتايلىقتار 50 مىڭ اسكەرىنەن ولىدەي ايىرىلىپ, 20 مىڭدايى تۇتقىندالعان. وكىنىشكە قاراي, قارلىقتاردىڭ اتلاح شايقاسىنداعى ءرولى دەرەكتەردە بەلگىلى بولسا دا, 1996 جىلى شىققان قازاقستان تاريحىنىڭ ءتورت تومدىق اكادەميالىق باسىلىمىندا ايتىلماي كەتكەن. قازىرگى جازىلىپ جاتقان كوپتومدىقتاردا بۇل جاعداي ەسكەرىلۋى ءتيىس دەگەن پىكىردەمىز. ويتكەنى, اتلاح شايقاسىنىڭ ورتاعاسىرلىق داۋىردەگى ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرى مەن حالىقتارىنىڭ ساياسي جانە مادەني تاريحىندا وتە ماڭىزدى ورىن الادى. وسى شايقاستان كەيىن قىتاي يمپەرياسى ءوزىنىڭ ورتالىق ازيا اۋماعىندا بەلسەندى گەوساياسي مۇددەلەرىنەن بىرنەشە جۇزجىلدىقتار بويى باس تارتۋعا تۋرا كەلدى. ونىڭ ەسەسىنە اراب-مۇسىلمان وركەنيەتى ورنىعىپ, ايماقتا قۇرىلعاننان كەيىنگى حاندىقتاردىڭ تاعدىر-تالايىندا وشپەس ءىز قالدىردى.
VIII-X عاسىرلار ارالىعىندا قارلىق رۋ-تايپالارى جوڭعار الاتاۋىنان سىرداريانىڭ ورتا اعىسىنا, بالقاشتان ىستىقكولگە دەيىن ىلە, شۋ, تالاس وزەندەرىنىڭ جازىقتارىندا, ءحانتاڭىرىنىڭ ەتەگىندە, يسفيدجابتان (سايرام) وتىرارعا دەيىڭگى ارالىقتا, ياعني ح عاسىرداعى اراب گەوگرافى يبن حاۋكالدىڭ ايتۋىنشا شىعىسىنان باتىسىنا دەيىن ءجۇرىپ ءوتۋ ءۇشىن 30 كۇن كەرەك بولعان.
قارلىقتاردىڭ ەتنوستىق دامۋ ءۇردىسى قاراحاندار اۋلەتىنە ۇلاسۋعا دەيىن ءۇش كەزەڭنەن وتكەنى بايقالادى. ءبىرىنشى, VII-VIII عاسىرلاردا ءۇش تايپادان قۇرالعان «ءۇش قارلىق» بىرلەستىگى اتاۋىمەن تۇرىك قاعاناتى ۇستەمدىگىنە قارسى كۇرەسۋشىلەردىڭ ءبىرى بولدى. بۇل كەزدە قارلىق قۇرامىنا بۇلاق, شىگىل جانە تاشلى تايپالارى كىرگەنى بەلگىلى. ەكىنشى VIII عاسىردىڭ ورتاسىنان باستاپ قارلىقتار باتىسقا جىلجىپ, بۇرىنعى «ون وق» ەلى مەن تۇرگەشتەردىڭ ارعۋ جانە تۋحسي رۋ-تايپالارىن بىرىكتىرىپ, كونفەدەراتسيا قۇرادى. وسى كەزەڭدە قارلىق بىرلەستىگىنىڭ كۇرامىندا توعىز رۋ-تايپالىق توپ بولعانى ءمالىم. ءۇشىنشى, ءىح-XI عاسىرلاردا قارلىق كونفەدەراتسياسىنداعى تايپالار ءوزارا ارالاس ورنالاسقان شىگىل, وعىز, ياعما, تۋحسي جانە سوعدىلارمەن ۇزدىكسىز ەتنوساياسي جانە شارۋاشىلىق تۇرعىدان قارىم-قاتىناستا بولدى.
قاراحاندار مەملەكەتىنىڭ پايدا بولۋى تۋرالى قازىرگى تاريحناما بۇرىنعى كەڭەس ءداۋىرىنىڭ يدەولوگيالىق سارىنىنان ارىلا قويعان جوق. ونىڭ بىردەن-ءبىر كورىنىسى – ءبىزدىڭ مەملەكەتتىلىگىمىزدىڭ تاريحىن ءالى دە ۇزىك-ۇزىك ەتىپ كورسەتۋ. ونىڭ «ورتاق ستسەناريى»: ورتاعاسىرلىق تۇركى داۋىرىندەگى مەملەكەتتەر تاريحىن جازعاندا ءبارى دە قۇلاپ, جويىلىپ, ونىڭ ورنىنا باسقا مەملەكەتتەر پايدا بولادى. ولاردىڭ ءبىر-بىرىمەن جالعاسىپ, ەۆوليۋتسيالىق دامۋ ۇردىسىندە بولعاندىعىنا كوڭىل اۋدارىلمايدى. بۇل جاعداي قاراحاندار مەملەكەتىنىڭ پايدا بولۋى تۋرالى تاريحنامادا دا كورىنىس بەرەدى. ادەتتە قالىپتاسقان تاريحنامادا قارلىق مەملەكەتى 940 جىلى قاشعاردىڭ تۇرىك بيلەۋشىلەرىنىڭ بالاساعۇندى باسىپ الۋىنا بايلانىستى قۇلادى دەلىنەدى. ال قاراحان مەملەكەتىنىڭ تاريحى 942 جىلدان, ياعني ساتۋك بوعرا حاننىڭ بالاساعۇن بيلەۋشىسىن قۇلاتىپ, ءوزىن قاعان رەتىندە جاريالاعانىنان باستالادى دەپ كورسەتەدى.
شىن مانىسىندە, بىلاي بولعان ەدى: 840 جىلى قارلىقتاردىڭ جابعۋى, يسپيدجابتى بيلەۋشى بىلگە كۇل قادىر قارا حان قاعان اتاعىن الىپ, حالىققا جاريا ەتتى. مىنە, وسى كەزدەن باستاپ قارلىق مەملەكەتىن بيلەۋشىلەر وزدەرىن قارا حان اۋلەتىنەنبىز دەپ ساناي باستادى. بۇل 840 جىل. ال ءداستۇرلى تاريحنامادا قاراحاندار اۋلەتىن ساتۋك ابد ال-كەريمنىڭ يسلامدى قابىلداپ, قاعان رەتىندە ءوزىن جاريالانۋىنان باستايدى. قايسىسى دۇرىس؟ بىزدىڭشە, قاراحاندار اۋلەتىنىڭ بيلىگىن 840 جىلدان, ياعني بىلگە كۇل قادىر قارا حان قاعاننان باستاعان تاريحي ادىلدىك بولار ەدى. ويتكەنى, العاشقىسى مەن كەيىنگىسىنىڭ اراسىنداعى ايىرماشىلىق تەك يسلام ءدىنىن مەملەكەتتىك ءدىن رەتىندە قابىلداۋدا عانا. ءدىندى قابىلداۋ بۇتىندەي مەملەكەتتى ونىڭ باسقارۋ ينستيتۋتتارىن تۇبىرىمەن وزگەرتەدى دەگەن تۇجىرىم تۋدىرماۋى كەرەك. بىلگە كۇل قادىر قارا حان ولگەننەن كەيىن قاعاناتتاعى بيلىك ونىڭ ەكى بالاسىنىڭ قولىنا كوشتى: بازىر ارسلان-حان – بالاساعۇندى, ال وعۇلشاق قادىر حان تارازدى بيلەي باستادى.تارازدى سامانيلىك يسمايل يبن احماد باسىپ العاننان كەيىن (893 ج.) وعۇلشاق قاشعارعا كەتۋگە ءماجبۇر بولدى. 904 جىلى ول سامانيلەر يەلىگىنە شابۋىل جاسادى. وعۇلشاقتىڭ نەمەرە ءىنىسى ساتۇق بوعرا حان (915-955) قاراحانداردىڭ مۇسىلماندىق اۋلەتىنىڭ نەگىزىن سالۋشى بولدى. بۇل جەردە ەرەكشە دەن قوياتىن جاعداي تاريحنامادا قالىپتاسقانداي ساتۇق بوعرا حان جالپى قاراحان اۋلەتىنىڭ نەگىزىن سالۋشى ەمەس, ونىڭ تەك مۇسىلماندىق باعىتىن باستاۋشى رەتىندە قاراستىرۋ كەرەك.
كەزىندە ورىس عالىمى ۆ. گريگورەۆ حانداردا «قارا» اتاعى بولۋىنا بايلانىستى «قاراحانيدتەر مەملەكەتى» دەپ, تاريحي ەڭبەكتەردە بۇل اتاۋدى ورنىقتىردى. الايدا ونىڭ تەك شارتتى اتاۋ ەكەندىگى بەلگىلى. قاراحاندار مەملەكەتىنىڭ قۇرىلۋى ماسەلەسىندە تالاس پىكىرلەر ءالى تولاستاعان جوق. وسى ماسەلەنى انىقتاۋ ءۇشىن اۋەلى «قارا» اتاعى مەن «قاراحاندار اۋلەتىنىڭ» پايدا بولۋ جانە ونىڭ تاريح ساحناسىنا شىعۋ ماسەلەلەرىنە توقتالۋ قاجەت. «قارا حان» تيتۋلىن العاش تۇركىلەر حاندىعىندا بۋمىن (مومىن) قاعاننىڭ ءۇشىنشى ۇلى توبو (توبىق) حان (572-581 جج.) العان ەدى. ول وتە باتىل دا ەرجۇرەك جانە ديپلوماتيالىق شەبەرلىگى زور, قىتايعا دا سالىق تولەتكەن, تۇركىلەر مەملەكەتىنىڭ تەرريتورياسىن باتىسىندا دا جانە شىعىسىندا دا مەيلىنشە ۇلعايتىپ, ساسانيدتىك يران مەن ۆيزانتيا يمپەرياسىمەن دارەجەسىن تەڭ ۇستاعان حان ەدى. قىتاي ترانسكريپتسياسى نەگىزىندە ل.ن.گۋميلەۆ بۇل حاننىڭ تۇركى تىلىندەگى اتىن «تاباق», اڭدىق ستيلىندە «ارسيلا» (ارىستان) ەكەنىن انىقتاعان. قازاق تىلىندە دە «توبىق» ~ «تاباق», (ورىسشادا دا «چاشا»- -«لودىجكا» - «تاباق») ماعىناسىن بەرەدى. ول كەزدە توبو حان ءبۋدديزمدى قابىلداپ, وسى ءدىننىڭ ءداستۇرى بويىنشا قولىنا تاباق جانە جۋان تاياق ۇستاعان. قازاق شەجىرەسىندە دە بۇل جاعداي كورىنىس بەرگەن. مىسالى ارعىن شەجىرەسىندە مومىن (بۋمىن) انادان تۋعان توبىقتى - «جۋان تاياق توبىقتى» دەپ اتالعان. ۆيزانتيالىق تاريحشى مەناندر دا توبو حاندى اڭدىق ستيلىندە «ارسيلا», ياعني «ارىستان» اتاۋىمەن جازعان.
IX عاسىردىڭ جارتىسى مەن X عاسىردا قارلىق «جابعۋى» اتاۋىنىڭ ورنىنا «قارا» اتاعى قولدانىلدى. بۇل قارلىقتاردىڭ ەجەلگى تۇركىلەردىڭ ساياسي بيلىك مۇراسىن ءوز قولىنا الۋىن ءبىلدىرگەندىگى بولاتىن. بۇل — بىلگە كۇل قادىرحاننىڭ ءوزىن قارا قاعان دەپ جاريالاۋ ۋاقىتىمەن سايكەس كەلەدى. قارلىقتاردىڭ استاناسى بولىپ تابىلاتىن بالاساعۇندا بيلەۋشىلەردىڭ تۇراتىن جەرى – «قارا وردا» نەمەسە «كۇز وردا» دەپ اتالدى. وردا ورنالاسقان تاۋعا قاراپ, قارلىقتار: «مۇندا بارلىعىنان جوعارى يەمىز تۇرادى, ءبىزدىڭ بۇل سوزىمىزدەن قۇداي ساقتاسىن» دەپ جالبارىناتىن بولعان.
بۇل رەتتە ال-ءماسۋديدىڭ مىنا سوزدەرىن كەلتىرگەن ورىندى: «حاكانداردىڭ حاكانى سولاردان (قارلىقتاردان) بولدى, ول تۇرىكتەردىڭ باستى مەملەكەتتەرىن جانە ولاردىڭ پاتشالارىن ءوز قولاستىنا باعىندىردى. افراسياب ات-تۇركى دە وسى حاكانداردان شىقتى ..., شانا (ياعني اشنا) دا سولاردان (قارلىقتاردان) بولدى».
ورتاعاسىرلىق تاريحشى جامال كارشي قاراحانداردىڭ مۇسىلماندىق اۋلەتىن قۇرۋشى ساتۋك ابد ال-كەريمنىڭ اتاسى قارلىق قاعانى بىلگە كۇل قادىر حان بولدى دەپ جازادى.
IX عاسىردىڭ ورتاسىنا قاراي قارلىقتاردىڭ تاريح ساحناسىنا شىعۋىنان باستاپ, ولاردىڭ ورتالىق ازيادا ساياسي ءۇستەمدىككە قول جەتكىزۋى مەن موڭعول شاپقىنشىلىعىنا دەيىنگى تاريحىن زەرتتەۋدىڭ قازىرگى تۇركىتىلدەس حالىقتار ءۇشىن ماڭىزى زور. قارلىقتاردىڭ رۋ-تايپالىق وداقتارىنان قۇرىلعان حاندىق مەملەكەت قاراحاندار اۋلەتىنىڭ حاندىقتارىن قۇرۋدا باستى ءرول اتقارا وتىرىپ, موڭعول شاپقىنشىلىعىنان كەيىنگى داۋىردە قازاق, ءوزبەك, قىرعىز جانە ت.ب. ورتالىق ازياداعى جاڭا حاندىقتاردىڭ, سونىڭ ىشىندە قازاق حاندىعىنىڭ دا قالىپتاسۋىنا زور ىقپال ەتتى.
قاراحاندار اۋلەتى تۇسىنداعى قارلىق كوشپەلىلەرىنىڭ وتىرىقشىلىعى جوعارى دامىعان اۋدانداردان(جايىلىمداردىڭ تارىلۋىنا بايلانىستى) ءبولىنىپ شىعىپ, وزدەرىنىڭ جەكەلەگەن ەركىن يەلىكتەرىن قۇرۋى دا كەيىن قازاق, قىرعىز, وزبەك, حاندىقتارىنىڭ پايدا بولۋىن تەزدەتكەن ءۇردىس رەتىندە قاراستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سونىمەن قاتار, قازاق حالقىنىڭ شىعۋ تەگى مەن ونىڭ ەتنوگەنەتيكالىق پروتسەستەرىمەن تىعىز بايلانىستى قارلىقتار مەن قاراحاندار اۋلەتىنىڭ ءداۋىرى قازاقستان تاريحىنىڭ ءالى جەتە زەرتتەلىنە قويماعان كەزەڭىمەن سايكەس كەلۋى, بۇل تاقىرىپتىڭ وزەكتىلىگىن كورسەتەدى.
الەۋمەتتىك-ساياسي شيەلەنىستەردىڭ نەگىزگى سەبەپتەرى جانە جەكەلەگەن قارلىق حاندىقتارىنىڭ ءبولىنىپ شىعۋى. وسى ۋاقىتقا دەيىنگى تاريحنامادا كوشپەندىلەر مەن وتىرىقشىلداردىڭ قاتىناسى ءماسەلەسىندە ءوزارا ىقپالداستىعى ءبىرشاما جاقسى زەرتتەلگەنىمەن, ولاردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋدىڭ ءبىر كەزەڭىندە ءبىر-بىرىنەن الشاقتاۋى نەمەسە ءبولىنۋى ماسەلەسىنە جانە ونىڭ سەبەپتەرىنە جەتكىلىكتى ءمان بەرىلە قويعان جوق. بۇل ماسەلەنى دۇرىس قويىپ, ونى شەشۋ قازىردە قازاقتار جانە ولاردىڭ اتا-بابالارىنىڭ تازا كوشپەندىلەر بولدى ما نەمەسە جارتىلاي كوشپەندى بولدى ما دەگەن سۇراققا تۇپكىلىكتى جاۋاپ بەرۋگە كومەكتەسەدى. بۇل پروبلەمانى شەشۋدىڭ جولىن قاراحاندار مەملەكەتىنىڭ الەۋمەتتىك-ساياسي تاريحى مىسالىندا انىق كورۋگە بولادى. قاراحاندار اۋلەتى قۇرعان مەملەكەتتىڭ قۇرامىندا بولعان كوشپەلىلىگى باسىم قارلىق, وعىز رۋ-تايپالارىنىڭ (كەيىن قازاق, وزبەك, تۇرىكمەن جانە قىرعىز حالىقتارى مەن حاندىقتارىن قالىپتاستىرعان) وزدەرىنىڭ ەلدىك بولمىسى مەن تىنىس-تىرشىلىگىن جانە ەركىندىگىن ساقتاپ قالۋ ءۇشىن ۇنەمى كۇرەس جاعدايىندا بولدى. قاراحاندار اۋلەتىنىڭ ەكىگە ءبولىنۋى, ولاردىڭ ۇنەمى تاققا تالاس-تارتىستارى, ونىڭ ۇستىنە سەلجۇقتاردىڭ كوتەرىلىپ, بيلىك باسىنا كەلۋى كوشپەلى تۇركى رۋ-تايپالارى قۇرعان ەل ىرگەسىنە ۇلكەن قاۋىپ ءتوندىردى. قاراحاندار, ودان كەيىن سەلجۇقتار قۇرعان يەلىكتىڭ بيلەۋشىلەرى اسكەرىنىڭ ءبىر بولىگى وسى كوشپەلى تۇركى رۋ-تايپالارىنىڭ كونفەدەراتسياسىنان جاساقتالعان بولاتىن. وسى قىزمەتى جانە تولەگەن سالىقتارى (بەلگىلى مولشەردە مال باسى) ءۇشىن ولارعا جايىلىمعا جانە باسقا شارۋاشىلىقتار جۇرگىزۋگە جەر بەرىلدى. بىراق قاراحاندار مەن سەلجۇقتار اۋلەتتەرىنىڭ ۇنەمى ساياسي تالاس-تارتىستارى كوشپەلىلەردىڭ اسكەري قىزمەتتەگىلەرى مەن ءداستۇرلى شارۋاشىلىعىنا كوپ زارداپتارىن تيگىزدى. ادەتتە, وسى كەزەڭدى زەرتتەۋشىلەردىڭ نازارىندا قاراحاندار مەن سەلجۇقتار اۋلەتتەرىنىڭ ساياسي كۇرەستەرى بولادى دا, ساياسي وقيعالاردىڭ سەبەپ-سالدارىنا بەلگىلى ءبىر دارەجەدە ىقپال ەتكەن الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق فاكتورعا بايلانىستى شەشۋشى ءرول اتقارعان كوشپەلى تۇركى رۋ-تايپالارىنىڭ ءىس-ارەكەتتەرى تىس قالادى. سوندىقتان دا بۇل ماسەلەنى ورتاعاسىرلىق كوشپەندىلەر مەن وتىرىقشىلدىقتىڭ ارا-قاتىناسى تاريحىنىڭ «اقتاڭداعى» دەسە دە بولادى.
بىزگە بەلگىلى, كوشپەلى شارۋاشىلىق جالپى مەملەكەتتەگى قالالاردىڭ گۇلدەنۋىنە, ساۋدا-ساتتىقتىڭ دامۋىنا, سول كەزدەگى « ۇلى جىبەك» جولىنىڭ بۇرىنعىداي وركەنيەتتىك ءرولىن قامتاماسىز ەتۋىنە ۇزدىكسىز ۇلەس قوسىپ وتىردى. سونىمەن قوسا, كوشپەلىلەردىڭ جان باسى مەن مال باسى ءوسىپ, بۇرىنعى ءبولىنىپ بەرىلگەن جەرلەر تارشىلىق ەتىپ, جايىلىمدى كەڭەيتۋ قاجەت بولدى. مۇنىڭ ءوزى سول كەزدەگى وتىرىقشىلدىقتاعى جەر يەلەنۋ قاتىناستارىن بارىنشا دامىتقان قاراحاندار مەن سەلجۇقتار اۋلەتتەرىنىڭ بيلەۋشىلەرىنىڭ ءىسى ساياسي-الەۋمەتتىك قايشىلىقتارعا, ءتىپتى تىكەلەي اسكەري-سوعىس قاقتىعىستارىنا اكەلىپ سوقتىردى. ول ازداي مەملەكەت بيلەۋشىلەرىنىڭ كوشپەلىلەرمەن مۇنداي قايشىلىقتاردى دۇرىس جولمەن شەشە الماۋى سول مەملەكەتتىڭ اقىر اياعىندا كۇيرەۋىنە اكەلەتىنى بەلگىلى. ءدال وسى جاعداي سەلجۇق بيلەۋشىلەرى مەن كوشپەلىلىگى باسىم وعىز-قارلىق رۋ-تايپالارى اراسىندا تۋىنداعان ساياسي-الەۋمەتتىك قاراما-قايشىلىقتاردى تۋىنداتتى.
ەندى وسىنى سول كەزەڭدەگى تاريحي وقيعالار مەن ناقتىلى دەرەكتەر نەگىزىندە قاراستىرىپ كورەلىك.
مىسالى, قيلى زاماندى باسىنان كەشىرگەن وعىزداردىڭ تاعدىر-تالايى قورقىت اتا كىتابىنداعى «باساتتىڭ توبەكوزدى ولتىرگەن اڭگىمەسىنىڭ بايانىندا» كورىنىس بەرەتىنىن ايتا كەتكەن ءجون. اڭگىمە سيۋجەتى قيان سەلجۇقتىڭ ءىنىسى باساتتىڭ توبەكوزدى جەڭىپ, وعىزدار مەرەيىن ۇستەم ەتكەنى تۋرالى وقيعالاردان قۇرىلعان. العاشىندا وعىزدار ىشىنەن شىققان سەلجۇقتار كەيىن يمپەريالىق مەملەكەت قۇرعان سانجار سۇلتان ءوز بيلىگىنىڭ سوڭعى كەزەڭىندە وعىز-قارلىق كونفەدەراتسياسىنداعى كوشپەلى رۋ-تايپالارعا قاتتى قىسىمشىلىق (سالىق مولشەرىنىڭ شەكتەن تىس ۇلعايۋى كورسەتتى. قورقىت اتا كىتابىنداعى توبەكوز تۇلعاسى سول كەزدە سەلجۇقتار يمپەرياسىن باسقارعان سۇلتان سانجار بولۋى كادىك. وعىزدار اتىنان قورقىت اتا توبەكوزگە بارىپ, سالىق مولشەرىن ازايتۋعا كەلىسىم جاساسۋعا تىرىسادى. سالىق ءتۇرى جازبا دەرەكتەردەگىدەي مال باسىمەن (قوي) بەلگىلەنگەن. سونىمەن قاتار, جازبا دەرەكتەردەن ءبىر ارتىقشىلىعى قورقىت اتا كىتابىندا كوشپەلىلەردىڭ سۇلتان اسكەرىنە ەر ادامدى بەرۋ مىندەتكەرلىگى دە اتالعان. كىتاپ سيۋجەتىندە: «جايىلىمىنا وعىز ەلىن قوندىرمادى», «وعىزدارعا سالىق سالدى», بيلەۋشىلەرگە «ءتورت ۇلى بارى ءبىرىن بەردى, ۇشەۋى قالدى. ءۇش ۇلى بارى ءبىرىن بەردى, ەكەۋى قالدى» دەگەن دەرەكتەر كەزدەسەدى. سانجار سۇلتاننىڭ جانىنداعى اسكەردىڭ دەنى كوشپەلى وعىز-قارلىقتاردان قۇرالعانىن جازبا دەرەكتەردەن بىلسەك, وندا بەلگىلى ءبىر مولشەردە ەر ادام باسىن سۇلتان اسكەرىنىڭ قاتارىنا بەرۋ كوشپەلىلەرگە دە مىندەتتەلىنگەنىن بايقاۋعا بولادى. كوپتەگەن جازبا دەرەكتەردە سانجار سۇلتان بيلىگى كەزەڭىندە وعىز-قارلىق كونفەدەراتسياسىنداعى كوشپەلى رۋ-تايپالاردى قورقىت پەن تۋتي بەك باسقارعانى بەلگىلى. جازعاندارىمىز دالەلدى بولۋ ءۇشىن حII-عاسىردا يران, اۋعانستان جانە ورتا ازياعا ساياحات جاساعان ۆەنيامين تۋدەلسكيدىڭ قولجازباسىندا جاقسى كورسەتىلگەن. ۆ.تۋدەلسكيدىڭ ساياحاتناماسىندا سانجار سۇلتان ورسان زور قولىمەن شەشۋشى شايقاسقا بىردەن تۇسپەگەنى دە ايتىلادى.
ۆ.تۋدەلسكيدىڭ جازبالارى وتكەن عاسىردىڭ 30-جىلدارىندا-اق باتىس ەۋروپا تاريحناماسىنىڭ اينالىمىنا ەنگەنىمەن ءالى دە زەرتتەۋشىلەر نازارىنا تولىق ىلىنبەگەندىگىن ايتا كەتۋ كەرەك. وعىز-قارلىق كونفەدەراتسياسىنداعى كوشپەلى رۋ-تايپالار مەن سەلجۇق سۇلتانى سانجار اراسىنداعى قانقۇيلى وقيعالاردان قوشپەلىلەردىڭ ەركىندىك پەن تاۋەلسىزدىگى جانە ەلدىگىن ساقتاپ قالۋداعى جانكەشتى كۇرەسى كورىنىس بەرەدى. مۇنداي جاعداي ەل ەسىندە ەلەۋسىز قالماعانى ءجون سەكىلدى. سوندىقتان دا ول قورقىت اتا كىتابىنىڭ ءبىر جىرى بولىپ قالعان. مۇنىڭ ءوزى تاريحتا الدەنەشە رەت قايتالانعانىنداي, كوشپەلىلەردىڭ باستى مۇراتى – ماڭگى ەل, ماڭگىلىك ەركىندىك پەن تاۋەلسىزدىك بولىپ قالا بەرەتىندىگىن تاعى دا ايشىقتادى.
سونىمەن, جوعارىدا ايتىلعانداردان شىعاتىن قورىتىندى, كوشپەلىلەر مەن وتىرىقشىلدىعى ارالاس ورتاعاسىرلىق مەملەكەتتە قوعامنىڭ بەلگىلى ءبىر دامىعان كەزەڭىندە جەر يەلەنۋشى بولدى. بۇعان قوسا وتىرىقشىل قاۋىم مەن مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن كوشپەلىلەر اراسىندا جەر ءۇشىن باسەكەلەستىك تۋىنداعان. ەگەر مەملەكەتتى باسقارۋشىلار بۇل ماسەلەنى دۇرىس شەشە الماسا باسەكەلەستىكتىڭ ارتى ساياسي قاقتىعىستارعا ۇلاسىپ, مەملەكەتتىڭ ءالسىرەۋىنە جانە اتالعان شارۋاشىلىق تۇرلەرىمەن اينالىسۋشىلاردىڭ ءبىر-بىرىنەن ءبولىنۋىنە الىپ كەلەرى ءسوزسىز. ءدال وسىنداي جاعداي قاراحاندار مەملەكەتىندە ورىن الىپ, كوشپەلىلىگى باسىم رۋلاردىڭ بولىنۋىنە, ءسويتىپ, ولاردىڭ وزدەرىنىڭ تاۋەلسىز حاندىقتارىنىڭ پايدا بولۋىنا الىپ كەلدى. ناتيجەسىندە, شىڭعىس حان جورىعىنىڭ الدىندا قاراحاندار مەملەكەتىنەن ءبولىنىپ شىققان, نەگىزىنەن جارتىلاي كوشپەلى قارلىقتاردان تۇراتىن قايالىق (قويلىق), حازار-قارلىق جانە المالىق-قارلىق حاندىقتارى پايدا بولعان ەدى.
الايدا, بۇل حاندىقتاردىڭ وزىندىك تاريحناماسى بولماعاندىقتان جانە دەرەكتەرى تاپشىلىقتىڭ اسەرىنەن تاريحتا «اق تاڭداق» رەتىندە قالىپ وتىر. ونىڭ بەر جاعىندا وسى كەزدە باستالعان شىڭعىس حاننىڭ جورىقتارىنا بايلانىستى ورتالىق ازيا «سەڭدەي سوعىلىسقان» زاماندى باستان كەشىرگەن بولاتىن. وسىنداي جاعدايلار قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋىنا اكەلدى. ەگەر شىڭعىس حان جورىعى كەدەرگى كەلتىرمەگەندە قازاق حاندىعى بۇدان ەرتە شاڭىراق كوتەرەر مە ەدى؟
ساتاي سىزدىقوۆ,
ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ پروفەسسورى.
