مەن جولسەرىگىمە رەنجىپ قالدىم. بىراق مۇنىمدى وعان بىلدىرمەدىم. جاسى مەنەن ۇلكەن ءارى اشىق-جارقىن كىسى ەكەن. دىتتەگەن جەرىمىزگە جەتكەندە جىلى قوشتاستىق. الگى كىسىنىڭ رەڭ-باسى, ءتۇر-ءتۇسى ءالى كۇنگە جادىمدا. ءوزى قازاقى اۋىلدا ءوسىپ, ەسەيگەندە وقۋ ىزدەپ قالاعا كەلىپتى. كەلگەن شاھارىندا مۇعالىمدىككە وقىپ, سول ماماندىقپەن زەينەتكە شىعىپتى. ءوزى تازا قازاقتىلدى. ال مەن وعان نەگە رەنجىدىم؟
باسقانى بىلاي قويعاندا, ۇلكەندەر تاراپىنان, كىتاپتاردان نەشە ءتۇرلى ماقالدار مەن ماتەلدەر, تۇراقتى ءسوز تىركەستەرىن ەستىپ, وقىپ, قۇلاعىمىزدىڭ قۇرىشىن قاندىرىپ, سانامىزدى بايىتىپ, ونى قولدانىپ وسكەن ءبىز جاسى ۇلعايعان جان كەزدەسىپ, ونىمەن اڭگىمەلەسۋ مۇمكىندىگى تۋا قالسا, جۇرەگىمىزدە از-كەم قۋانىش وتى جىلت ەتە قالاتىنى بار. بۇل قۋانىش وتى الگى جاسامىس كىسىدەن ءبىر ۇلاعاتتى ءسوز كۇتپەسەك تە قازاق ءتىلىنىڭ قۇنارىن سەزىندىرە بىلەتىن, ماقال-ماتەلدەر, تۇراقتى ءسوز تىركەستەرى كەڭىنەن قولدانىلا وتىرىپ باياندالاتىن اڭگىمە ەستىپ قالۋ ۇمىتىنەن تۋىندايتىن. ال مەنىڭ جولسەرىگىم سوزشەڭ بولعانىمەن ءتىلى جۇتاڭ ەكەن. كوڭىلىم تولمادى. ۇزاق جىل مۇعالىم بولعان كىسىنىڭ ءتىلى سونشا «كەدەي» بولادى دەپ ويلامايسىڭ. اڭگىمە بارىسىندا مەن وعان باسقاسىن ايتپايىن, كادىمگى «يت ولگەن جەر» دەگەن تۇراقتى ءسوز تىركەسىنىڭ نەنى مەڭزەپ تۇرعانىن ءتۇسىندىرىپ بەرۋىمە تۋرا كەلدى. «اڭگىمە بۇزاۋ ەمىزەر, بۇزاۋ تاياق جەگىزەر» دەگەن ماتەلدى مەنەن ءبىرىنشى رەت ەستىگەن سەكىلدى. تاڭعالدىم. بۇرىن ەستىمەۋى مۇمكىن ەمەس قوي نەگىزى. ءوزى مۇعالىم, پالەنباي جىل مەكتەپتە ءدارىس وقىعان. باسقا ماماندىق يەسى بولسا ءبىر ءسارى... باسقا سالادا قىزمەت ەتسە دە ءتىلى قازاقشا شىققان, قازاقى ورتادا وسكەن كەز كەلگەن ادامنىڭ ءبارىن بولماسا دا قاراپايىم, ءجيى قولدانىلاتىن ماقال-ماتەلدەردى, تۇراقتى ءسوز تىركەستەرىن بىلمەۋى ىڭعايسىز سەكىلدى كورىنەدى, شىنىندا.
الگى كىسى سەكىلدى ءتىلى جۇتاڭ زامانداستارىمىزدىڭ از ەمەس ەكەنىن سوڭعى كەزدەرى ايقىن اڭعارىپ ءجۇرمىز. ءورىستىلدى بولسا مەيلى, تۇسىنەيىك, ال تازا قازاقتىلدى زامانداستارىمىزعا نە جورىق؟
وسىدان ءبىراز بۇرىن ءبىر زامانداسىمىزعا «كورە الماۋ», ء«ىشى كۇيۋ», «زىعىردانى قايناۋ» سىندى قاراپايىم سوزدەردىڭ ماعىناسىن ءتۇسىندىرىپ بەرگەنىمدى قايتەسىڭ. تاعى ءبىر باۋىرىمىزعا «تاقا ءبىر», «ايدامال», «نايەتى», «كۇدەرىن ءۇزۋ», «دىلگىر», «بوجەك» سياقتى ت.ب. سوزدەردى قازاقشاعا «اۋدارىپ» بەرگەنىم بار.
مۇنداي مىسالداردى كوپتەپ ايتۋعا بولادى. انا تىلىمىزگە ءتان قاراپايىم سوزدەردى جاستاردى ايتپاعاندا, ەگدە تارتقان كىسىلەردىڭ اۋزىنان «تاپپاي» بارا جاتقانىمىز الاڭداتپاي قويمايدى. بۇل ماقالداتىپ, ماتەلدەتىپ, تۇراقتى ءسوز تىركەستەرىن كەڭىنەن قولدانىپ سويلەيتىن ۇلكەندەر جاعىن ۇلگى ەتۋى ءتيىس بۋىننىڭ ەستىگەن-ۇققانىن ۇمىتىپ بارا جاتقانىن نەمەسە كىتاپ وقۋدان الىستاي تۇسكەنىن بىلدىرسە كەرەك.
ءبىلىم وشاقتارىنا ءجيى ات باسىن بۇرىپ تۇرامىز. ۇستازدار, ءبىلىم الۋشىلار تىلدەرىنىڭ جۇتاڭدىعىن زەرتتەمەي-اق سەزىپ قوياسىڭ. قازاقتىڭ باي ءتىلىنىڭ ەڭ ماڭىزدى, ءماندى, قۇنارلى, مايلى, جىلىكتى, ەكپىندى, ەستى, اسەرلى, ادەمى سوزدەرى كىتاپتاردا, دۇرىسى ارحيۆتەردە عانا ساقتالىپ, جالپى قولدانىستان شىعىپ قالماسا ەكەن دەپ تىلەيسىڭ. بۇل ماسەلەدە ۇتىلساق, كىنا وزىمىزدە عانا بولادى, باسقادا ەمەس.
كەشەگى اعا بۋىن ماقالداتىپ, تۇراقتى ءسوز تىركەستەرىن قوسپاي سويلەمەيتىن. ال ءبىز ولارداي بولمادىق. ماقال-ماتەلدەردىڭ, تۇراقتى ءسوز تىركەستەرىنىڭ, قازاقتىڭ كەرەمەت سوزدەرىنىڭ ورنىنا اعىلشىنشا, ورىسشا, قوسىپ سويلەيتىن بولىپ الدىق. ءبىزدىڭ سيقىمىز وسى.
قازاقتىڭ قارشاداي ءبىر قىزى شىر-شىر ەتەدى: «قازاق «جۇمىس جاسايدى» دەمەيدى, «جۇمىس ىستەيدى» دەيدى, «قازاق «كورەتىن بولامىز», «باراتىن بولامىز» دەپ ايتپايدى, ونىڭ ورنىنا «كورەمىز», «بارامىز» دەيدى, «بولىپ تابىلادى» دەگەندى «تىزگىندەي» المادىق...». شىرىلداۋى ورىندى. ءيا, جاستار ءوسىپ كەلەدى, ۇلتقا جانى اشيتىن. سولارعا قاراپ قۋاناسىڭ.
قۇنارلى انا ءتىلىمىزدى قۇنتتاپ قولدانۋ ءاربىر قازاق بالاسىنىڭ پارىزى. بۇل تەك قازاقتىڭ شارۋاسى, باسقا ەشكىمدىكى ەمەس. اسىرەسە, مىنبەلەر مەن ءباسپاسوز, تەلە-راديولاردا, الەۋمەتتىك جەلىلەردە ءسوز ۇستاپ جۇرگەن جاماعات پەن ءبىلىم, تاربيە بەرەتىن ورىنداردا قىزمەت ەتەتىن اعايىننىڭ, اتا-انالاردىڭ «قۇلاعىنا التىن سىرعا». قىنجىلتاتىن دۇنيە كوپ... تۇسىنىستىكپەن قاراۋعا تىرىساسىڭ. دەسەك تە تىزگىندى بوس تاستاۋعا, ارقانى كەڭگە سالۋعا قۇقىمىز جوق.
