– قايرات شورا ۇلى, ازيا كەڭەسىن تولىققاندى وڭىرلىك حالىقارالىق ۇيىمعا ترانسفورماتسيالاۋ ۇدەرىسى 2022 جىلى ازيا كەڭەسىنىڭ التىنشى سامميتىندە باستالىپ, ەلەۋلى قولداۋ تاپتى. ونىڭ ماقساتى مەن جۇزەگە اسىرۋدىڭ نەگىزگى قادامدارىن ايتىپ بەرسەڭىز.
– پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ كەڭەستىڭ 2022 جىلى وتكەن سامميتىندە ء«بىز جاڭا ۇيىم قۇرىپ وتىرعان جوقپىز, ءبىز ينستيتۋتسيونالدىق دامۋدىڭ جاڭا كەزەڭىنە ءوتىپ وتىرمىز», دەگەن ەدى. جالپى ازيا كەڭەسىن ترانسفورماتسيالاۋ تۋرالى شەشىم ازيانىڭ جاھاندىق ساياسي جانە ەكونوميكالىق سالالارداعى ءوسىپ كەلە جاتقان ىقپالىن ەسكەرە وتىرىپ, ۇيىمنىڭ قاجەتتىلىگىن مويىنداۋعا نەگىزدەلگەن. ازيا كەڭەسىن ترانسفورماتسيالاۋ – العا جاسالعان قادام عانا ەمەس, سونداي-اق الەمنىڭ قازىرگى احۋالىنا بايلانىستى تۋىنداعان قاجەتتىلىك. ويتكەنى ازيا ەلدەرىنىڭ ءداۋىرى كەلدى. ازيا بۇگىندە ساياسي, ەكونوميكالىق, مادەني, تەحنولوگيالىق جانە ءبىلىم بەرۋ سالالارىندا جاھاندىق كوشباسشىعا اينالدى. سول سەبەپتى قۇرلىقتاعى مەملەكەتتەردىڭ ءوزارا ىقپالداسۋى بۇرىنعىدان دا نىعايىپ, بەرىك بولۋى قاجەت.
بۇل جەردە ءبىز ازيانى بۇكىل الەمنەن وقشاۋلاۋ تۋرالى ايتىپ وتىرعان جوقپىز, كەرىسىنشە, مۇشە مەملەكەتتەردىڭ ىنتىماقتاستىعى نەعۇرلىم ءبىرتۇتاس جانە جوعارى دەڭگەيدە بولسا, جاھاندىق ساياسي جانە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋعا سوعۇرلىم وڭ اسەر ەتەدى.
وكىنىشكە قاراي, ازيادا ۇلكەن پروبلەمالار, شەشىمگە كەلە الماعان قاقتىعىستار بار. بۇلار اسىرەسە بۇگىنگى كۇردەلى گەوساياسي احۋالعا بايلانىستى ارتىپ وتىر. سەنىم ازايىپ, حالىقارالىق پلاتفورمالاردىڭ تيىمدىلىگى السىرەپ بارادى. وسىلاردىڭ بارلىعى ازيا كەڭەسىن نەعۇرلىم ءتيىمدى قۇرىلىمعا اينالدىرۋدى قاجەت ەتەدى.
نەگىزى, ءىس جۇزىندە ازيا كەڭەسى تولىققاندى حالىقارالىق ۇيىم رەتىندە جۇمىس ىستەپ كەلەدى. ماسەلەن, زاڭدىق تۇرعىدان ءبىز حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ بارلىق تالابىنا ساي بولىپ وتىرمىز. بىزدە ۇيىمىمىزدىڭ ماقساتتارى مەن قاعيداتتارىن بەلگىلەيتىن قۇرىلتاي قۇجاتتارى, سونداي-اق باسقارۋشى مەن جۇمىس ورگاندارى جانە بىرقاتار كەڭەسشى ورگاندار بار.
– قازىر الەمدە ادامزات ءبىر-بىرىنە سەنۋدەن قالدى. قازاقستان توراعالىعى كەزىندە ازيا كەڭەسىنىڭ سەنىم شارالارى كاتالوگى جاڭارتىلۋىنىڭ ءبىر سەبەبى وسى شىعار؟
– ازيا كەڭەسى سەنىم شارالارىنىڭ كاتالوگى – ۇيىمنىڭ نەگىزگى قىزمەتىن رەتتەيتىن بىرەگەي قۇجات. قازىر جاڭارتىلعان نۇسقاسىندا اسكەري-ساياسي, جاڭا سىن-تەگەۋرىندەر مەن قاۋىپ-قاتەرلەر, ەكونوميكالىق, ەكولوگيالىق جانە ادامي ولشەمدەر بويىنشا 19 باسىم سالا قاراستىرىلعان. ءاربىر مەملەكەت وزىنە باسىم باعىتتى تاڭداپ, اقپارات الماسۋ جانە بىرلەسكەن ءىس-قيمىل ارقىلى ونى دامىتۋعا ۇلەس قوسا الادى. قازىرگى گەوساياسي تۇراقسىزدىق جاعدايىندا تيىمدىلىكتىڭ ءوزى يكەمدىلىكتى قاجەت ەتەتىنىن تۇسىنەمىز. سوندىقتان سەنىم شارالارىنىڭ كاتالوگى جاڭا سىن-تەگەۋرىندەرگە ساي جاڭارتىلىپ وتىرادى. مىسالى, 2021 جىلى وعان ەپيدەميولوگيالىق قاۋىپسىزدىك, قوعامدىق دەنساۋلىق جانە فارماتسەۆتيكا, اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتسيالىق تەحنولوگيالار قاۋىپسىزدىگى, ايەلدەر مەن قىزداردىڭ قۇقىقتارى مەن مۇمكىندىكتەرى سياقتى ماڭىزدى باعىتتار قوسىلدى.
وسىدان كەيىن قازاقستان توراعالىعى كەزىندە باسقا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ ۇسىنىستارى قابىلداندى. مىسالى, رەسەي فەدەراتسياسى قحر-مەن بىرلەسىپ اقپارات-كوممۋنيكاتسيا تەحنولوگيالارىنىڭ قاۋىپسىزدىگى سالاسىنداعى سەنىم شاراسىن ەنگىزۋدى ۇسىندى. وزبەكستان كاتالوگتىڭ ادامي ولشەمىن تولتىرىپ, وندا ايەلدەر قۇقىقتارى مەن مۇمكىندىكتەرىن كەڭەيتۋ سياقتى ۇعىمدار پايدا بولدى, جاستار ساياساتىنا كوبىرەك كوڭىل ءبولىندى, دەموكراتيا مەن ادام قۇقىقتارىنا قاتىستى ناقتى تۇجىرىمدامالار جاسالدى. كاتالوگتىڭ جاڭا سىن-تەگەۋرىندەر مەن قاۋىپ-قاتەرلەر ولشەمىندە تەرروريزم باعىتى بولەك كورسەتىلگەن. ەكونوميكالىق سالادا ساۋدا مەن ينۆەستيتسيا جەكە سەنىم شاراسى رەتىندە اتالىپ ءوتتى. قازىر بىزدە قوسا تەڭ ۇيلەستىرۋشى ەلدەر بار, ولار – تۇركيا مەن قىرعىزستان. جاقىن ارادا تۇجىرىمداما ازىرلەنەدى. مەنىڭ ويىمشا, بۇل مۇشە مەملەكەتتەردىڭ ءبىرىن وسى باعىتتى ۇيلەستىرۋ ميسسياسىن قابىلداۋعا ىنتالاندىرادى. بۇل – وتە قىزىقتى تاقىرىپ.
سونداي-اق قۇجاتتىڭ جاڭا نۇسقاسىنا ۆولونتەرلىك باعىت قوسىلدى, ياعني ءبىزدىڭ كاتالوگىمىز كەڭەيىپ جاتقانىن كورىپ وتىرمىز. ەڭ وزەكتى تاقىرىپتاردى ەنگىزەمىز. ءاربىر ۇيلەستىرۋشىنىڭ مەرزىمى بار. ەگەر تۇجىرىمداما مۇشە مەملەكەتتەردىڭ تالقىلاۋىنا تىم ۇزاق ۋاقىتقا سوزىلسا, ۇدەرىستى جىلدامداتاتىن تەتىكتەر بار. سەنىم شارالارىن قالاي جۇزەگە اسىراتىنىمىزدى ناقتىراق رەتتەيتىن ەرەجەلەر بار. كوپتەگەن ۇيىمدا مۇنداي قۇرالدار جوق. مەن مۇشە مەملەكەتتەرگە سەنىم شارالارىن ناقتى جۇزەگە اسىرۋ جولدارى تۋرالى قول جەتكىزگەن كەلىسىمدەرى ءۇشىن وتە ريزامىن.
– بۇعان قوسا 2022 جىلعى استانا مالىمدەمەسىنەن كەيىن ماڭىزدى قۇجات قابىلداندى, سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى وتكەن جىلى ترانسفورماتسيانىڭ 8 نەگىزگى باعىتىن كوزدەيتىن جول كارتاسىن بەكىتتى. وسى ميسسيانى ءبىر شولىپ وتسەڭىز.
– بىرىنشىدەن, ترانسفورماتسيا كەزىندە مەملەكەت جانە ۇكىمەت باسشىلارىنىڭ كەڭەسى, سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ كەڭەسى قۇرىلدى. بۇل – قازاقستاننىڭ ۇسىنىسىمەن حاتشىلىقتىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى دەگەن بۇرىنعى لاۋازىم باس حاتشى لاۋازىمىنا اۋىستىرىلىپ, دارەجەسى كوتەرىلدى دەگەن ءسوز. وسىلايشا, ازيا كەڭەسى دەڭگەيىن حالىقارالىق ۇيىم مارتەبەسىنە كوتەرۋگە باعىتتالعان ناقتى قادامدار جاسالدى. سونداي-اق سەنىم شارالارىن ىسكە اسىرۋ تەتىگىن جەتىلدىرۋگە باعىتتالعان شەشىمدەر دە قابىلداندى.
ەكىنشى ماڭىزدى جايت, ازيا كەڭەسى سەنىم شارالارىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ كەرەك. ويتكەنى ءبىزدىڭ باستى مىندەتىمىز – مەملەكەتتەردىڭ ءوزارا ارەكەتتەسۋىنە, سەنىم دەڭگەيىن ارتتىرۋىنا كومەكتەسۋ. سەنىم بولعان كەزدە ديالوگ بولادى, ديالوگ ىنتىماقتاستىققا اكەلەدى, ال ىنتىماقتاستىق – قاۋىپسىزدىك پەن دامۋدىڭ نەگىزى.
سوندىقتان قۇجات جاساپ قانا قويماي, مەملەكەتتەر اراسىنداعى ءوزارا ارەكەتتەسۋ ادىستەرىن قالاي جەتىلدىرە الاتىنىمىزدى قاراستىرۋ ماڭىزدى بولدى. بۇگىندە حاتشىلىق ۇيىمعا مۇشە مەملەكەتتەرگە تەحنيكالىق سۇيمەلدەۋ عانا قويماي, ساراپتامالىق كومەك كورسەتەدى. مۇشە مەملەكەتتەر كەڭەس الۋ ءۇشىن حاتشىلىققا جۇگىنەدى, تالداۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋدى, باسقا حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ تاجىريبەسىن زەرتتەۋدى تاپسىرادى.
– مۇنداي جۇمىستاردى اتقارۋعا ەڭ الدىمەن كادرلىق رەسۋرس قاجەت. كەڭەستە ديپلوماتتار دەڭگەيىندەگى قىزمەتكەرلەردىڭ ۇلەسى قانداي؟
– قازىر بىزدە وتىزعا جۋىق شارتپەن جۇمىس ىستەيتىن قىزمەتكەر بار. ولاردىڭ باسىم بولىگى ديپلومات ساناتىنا جاتادى. سونىمەن قاتار حاتشىلىققا سەكوندمەنت تاسىلىمەن ءتورت ەلدەن سەگىز ديپلومات جىبەرىلىپ وتىر. جالپى, ءبىزدىڭ حاتشىلىعىمىزعا بۇگىنگە دەيىن سەگىز ەل ءوزىنىڭ ديپلوماتىن جۇمىسقا جولداعان ەكەن. ەندى ازەربايجان توراعالىعى بارىسىندا بىزدەگى ديپلوماتتار سانى ارتادى.
– ازيا كەڭەسىندە 28 مۇشە-مەملەكەت بار. بارلىعىنىڭ تالاپ-تىلەكتەرى, ۇسىنىستارى قالاي قابىسادى؟ بىلۋىمىزشە, كەڭەستىڭ ىشىندە ءبىر-بىرىمەن ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناس ورناتپاعان مەملەكەتتەر بار. ەلدەردىڭ كوزقاراستارى, پىكىرلەرى كەلىسپەيتىن جاعدايلار بولا ما؟ ول كەزدە ورتاق كەلىسىمگە كەلۋ قانشالىقتى قيىندىق تۋعىزادى؟
– وتە وزەكتى سۇراق. قازىرگى تاڭدا ايتىپ كەتكەنىمدەي, ءبىزدىڭ قۇرلىعىمىزدا شەشىلمەگەن داۋلى ماسەلەلەر بارشىلىق. كەيبىر مەملەكەتتەر ءبىر-بىرىمەن ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناس ورناتپاق تۇگىلى ءبىر-ءبىرىن مويىندامايدى. دەگەنمەن دە ازيا كەڭەسىنىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى قانداي قيىن بايلانىس بولسا دا, مەملەكەتتەردىڭ باسقا ەلدەرمەن سۇحبات ورناتۋعا, ديالوگ قۇرۋعا دەگەن ۇمتىلىسى بايقالىپ كەلەدى. كەيبىر مۇشە مەملەكەتتەرىمىزدىڭ پايىمداۋىنشا, ازيا كەڭەسىنىڭ شەڭبەرىندە ءبىر-بىرىمەن ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناسى جوق مەملەكەتتەر كەلىسسوزدەر ۇستىندە باس قوسا الادى. ارينە, كونسەنسۋس تاسىلىمەن قابىلداناتىن شەشىمدەرگە جەتۋ وتە قيىن. ءوزىڭىز دۇرىس ايتاسىز, كەي كەزدە مەملەكەتتەردىڭ مۇددەلەرى قيىلىسپايدى. الايدا ەگەر مەملەكەتتەردىڭ جالپى ۇمتىلىسى ساياسي جاعىنان باسىم بولسا, ديالوگ قۇرۋعا ولاردىڭ شەشىمدەرى نىق بولسا, وندا كەلىسە المايتىن ەشبىر ماسەلە جوق. ورتاق شەشىمدەر شىعارۋعا بولادى. بۇل ءۇردىستىڭ باستالعانىنا شامامەن 32 جىل بولدى. 25 جىل بويى ءبىزدىڭ ازيا كەڭەسىنە مۇشە مەملەكەتتەر اراسىنداعى قارىم-قاتىناستاردى رەتتەيتىن قاعيداتتار دەكلاراتسيامىز جۇمىس ىستەپ كەلەدى. ياعني 30 جىل بويى كونسەنسۋسقا نەگىزدەلگەن شەشىمدەر قابىلدانىپ وتىر. كەيبىر باسقا قۇرلىقتاعى نەمەسە باسقا وڭىردەگى وسىنداي ايماقتىق ۇيىمداردىڭ شەشىم قابىلداۋىندا قيىنشىلىقتار بايقالىپ وتىر. ناتيجەسىن كورىپ وتىرمىز, گەوساياسي تەكەتىرەس قازىر ۋشىعىپ تۇر. دەگەنمەن دە ازيا كەڭەسىنىڭ, قۇدايعا شۇكىر دەپ قويايىق, مۇشە مەملەكەتتەردى ءبىر-بىرىمەن سۇحباتتاستىرىپ, ورتاق شەشىمگە كەلۋىنە دارمەنى جەتكىلىكتى.
– قازىر ەلدەر اراسىنداعى تۇسىنبەستىك, داۋلاردىڭ سوڭى قاقتىعىستارعا ۇلاسىپ جاتقان جاعدايلار بار. مۇنى ءوزىڭىز دە اتاپ ءوتتىڭىز. وكىنىشتىسى, زارداپ شەگۋشى – قاراپايىم حالىق, بالالار. وسى ورايدا ازيا كەڭەسى وڭىرلىك قاۋىپسىزدىكتى قالاي قامتاماسىز ەتەدى؟
– ازيا كەڭەسىندە اسكەري-ساياسي ولشەم باستاپقى كەزەڭنەن بەرى بار. سەنىم شارالارى كاتالوگىندە شارالاردىڭ ءبارى ناقتى كورسەتىلىپ, جازىلعان. الايدا ەرىكتىلىك قاعيداتى بويىنشا كەيدە بارلىق مۇشە مەملەكەت بۇل شارالاردى تولىققاندى دامىتۋعا قاۋقارلى ەمەس. راسىندا, ازياداعى قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرى كۇردەلى. حالىقارالىق قاۋىمداستىق تاراپىنان تۇبەگەيلى شارالار اۋاداي قاجەت. بىراق ورتاق كوزقاراس بولمايىنشا, ارەكەت ەتۋ وتە قيىن. ماسەلەن, بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسى بار, شەشىمدەر قابىلدايتىن بۇۇ باس اسسامبلەياسى بار, بىراق ولار تەك ۇسىنىس قانا جاسايتىن سيپاتقا يە بولىپ قالدى. ازيا كەڭەسىندە دە ءبىز ماسەلەلەردى بىردەن شەشە المايمىز. الايدا ءبىز ءتۇرلى قاقتىعىستارعا تارتىلعان مەملەكەتتەر ءۇشىن ديالوگ الاڭىن قۇرا الامىز. مەن مىنا ءبىر سكەپتيتسيزمدى تۇسىنەمىن, مىسالى, حالىقارالىق ۇيىمدار بار, بىراق قاقتىعىستار ازايماي وتىر. بۇل ساياساتكەرلەردىڭ بەلگىلى ءبىر ماسەلەدە كوزقاراستارىنىڭ بىردەي بولماۋىنان ورىن الادى. ونى حالىقارالىق قۇرىلىمدار دۇرىستاپ نەمەسە بىركەلكى قالىپتاستىرىپ بەرە المايدى, كەم دەگەندە, قاقتىعىسۋشى تاراپتاردىڭ كەزدەسۋى مەن كەلىسىمگە كەلۋىنە مۇمكىندىك بەرەدى.
ەستەرىڭىزگە سالا كەتەيىن, 2002 جىلى ءۇندىستان مەن پاكىستان اراسىندا شەكارا ماسەلەسىنە بايلانىستى تەكەتىرەستىڭ ۋشىققان كەزى ەدى. ماسەلە وتە وتكىر بولدى, ويتكەنى ولاردا يادرولىق قارۋ بار, بۇل بۇكىل ادامزات ءۇشىن ۇلكەن قاۋىپ ءتوندىردى. ازيا كەڭەسىنىڭ الاڭى ءۇندىستان مەن پاكىستان باسشىلارىنىڭ كەزدەسۋىنە جانە حالىقارالىق قاۋىمداستىقتىڭ قىسىمىمەن كەلىسىمگە كەلۋگە جانە سول ارقىلى جاعدايدى تۇراقتاندىرۋعا مۇمكىندىك بەردى. بۇل تۇرعىدا حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ, سونىڭ ىشىندە ازيا كەڭەسىنىڭ ءرولى وتە ماڭىزدى دەپ ەسەپتەيمىن.
– قازاقستان 2020–2024 جىلدارداعى توراعالىعى اياسىندا قانداي باستامالار ۇسىندى؟ ەڭ ماڭىزدى جەتىستىكتەرىن قالاي باعالايسىز؟
– قازاقستاننىڭ توراعالىعى ازيا كەڭەسىنىڭ ينستيتۋتسيونالدىق قۇرىلىمىن نىعايتۋدا ماڭىزدى ءرول اتقارىپ, تۇراقتى جانە ماعىنالى ۇيىمنىڭ نەگىزىن قالادى. ازيا كەڭەسى قورىنىڭ جوبالىق قىزمەتىنە ارنالعان ارنايى مەحانيزمدى قۇرۋ, سونداي-اق تالداۋ ورتالىقتارى فورۋمى (توف) مەن اقساقالدار القاسى سياقتى تۇراقتى كەڭەسشى ورگانداردى قۇرۋ باستاماسى – وسى مىندەتتەمەنىڭ دالەلى.
جالپى, ازيا كەڭەسى قورى جوبالاردى جيناقتاپ, ولاردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن قاراجات تارتۋعا ارنالعان ارنايى تەتىك رەتىندە قىزمەت ەتەدى. قوردىڭ جوبالاردى قاراۋ كوميتەتى ءوز جۇمىسىن باستاپ, مۇشە مەملەكەتتەردىڭ ءبىرى قور بيۋدجەتىنە ەرىكتى جارنا ەنگىزدى. اقساقالدار القاسى مۇشە مەملەكەتتەردىڭ ەڭ بەدەلدى وكىلدەرى ارقىلى بەيبىتشىلىك, قاۋىپسىزدىك جانە ازيا كەڭەسىنىڭ بولاشاق باعىتى ماسەلەلەرى بويىنشا ۇسىنىستار بەرۋگە ارنالعان.
سونىمەن قاتار 17 جەلتوقساندا وتكەن اوسشك-ءتىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى كەڭەسىنىڭ جەتىنشى وتىرىسىندا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ جەتەكشى ۋنيۆەرسيتەتتەرى سەرىكتەستىك جەلىسىن قۇرۋ تۋرالى مەموراندۋم قابىلداندى. بۇل باستاما پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ 2022 جىلعى التىنشى سامميتتەگى ۇسىنىسىنىڭ نەگىزىندە جۇزەگە استى جانە ءبىلىم بەرۋ, يننوۆاتسيالار, زەرتتەۋلەر, كادر دايارلاۋ جانە ازيانىڭ يننوۆاتسيالىق ءبىلىم بەرۋ مودەلىن جاھاندىق دەڭگەيدە ىلگەرىلەتۋ سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋعا باعىتتالعان. بۇل جاستارعا, عىلىمي قىزمەتكەرلەرگە ۇلكەن اكادەميالىق الماسۋ باعدارلاماسى بولادى. ۋنيۆەرسيتەتتەر ءبىر-ءبىرىنىڭ تاجىريبەسىن ءوزارا زەرتتەيتىن بولدى. بۇگىنگى تاڭدا وقۋ ورىندارى نارىق تالابىنا ساي مامانداردى تەز ءارى ساپالى دايارلاۋى كەرەك.
جاستار كەڭەسى اياسىندا كوپتەگەن قىزىقتى تاقىرىپ تالقىلاندى. جاستارىمىز قانداي دا ءبىر ەكسترەميستىك, راديكالدى باعىتتارعا ەلىكتەمەس ءۇشىن دەراديكاليزاتسيانى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا ناسيحاتتادىق. مىسالى, ازيا كەڭەسى بايقاۋشى ۇيىمدارىنىڭ ءبىرى – تۇركپا-نىڭ جاس دەپۋتاتتارى – جاستار ساياساتى مەن زاڭ شىعارۋ باستامالارىن دامىتۋ جونىندە تاجىريبە ءبولىستى.
سونىمەن قاتار بۇگىندە ءبىز مادەني تۇرعىدان كىممەن جۇمىس ىستەپ جاتقانىمىزدى بىلە بەرمەيمىز. ال ازيانىڭ ۇلكەن مادەني بولىگى بار, بىراق ول ءارتۇرلى جانە ازيانىڭ ءارتۇرلى بولىكتەرىندە ءارتۇرلى مادەني تۇرعىدا داميدى.
قازىر جاھاندىق ەكولوگيا ماسەلەسى كۇردەلى. وسىعان نازار اۋداردىق. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ء«بىز كىمبىز؟», «نە ىستەيمىز؟», «قانداي ءىس تىندىردىق؟» دەگەن الەمنىڭ ساۋالدارىنا جاۋاپ بەرۋگە تىرىستىق.
– وسى جەلتوقساندا توراعالىقتىڭ ازەربايجانعا ءوتۋىن ەسكەرە وتىرىپ, ءسىز ازيا كەڭەسىنىڭ بولاشاقتاعى دامۋىنىڭ نەگىزگى باعىتتارىن قالاي كورەسىز؟
– ازەربايجان باسىمدىقتارى قازاقستاننىڭ توراعالىعى كەزىندە اتالىپ وتكەن جەتىستىكتەرگە نەگىزدەلگەنى مەنى قاتتى قۋانتادى. بۇل جۇيەلىلىك پەن ساباقتاستىق, ونىڭ ىشىندە تيىمدىلىكتى ارتتىرۋ دا بار. كوپتەگەن جاڭا ورگاندى قۇرۋدىڭ قاجەتى جوق, تەك وزەكتى جانە سۇرانىسقا يە نارسەلەردى جاساۋ كەرەك. ازەربايجاننىڭ توراعالىعىنىڭ حالىقارالىق قارىم-قاتىناستارعا اشىقتىعى دا ۇنادى. بۇل ماڭىزدى, ويتكەنى ازيا كەڭەسى جابىق ەليتالىق توپ ەمەس, كوپتەگەن حالىقارالىق سەرىكتەس ۇيىم بار, ولارمەن ىنتىماقتاستىقتى ارتتىرۋعا ۇمتىلامىز. ازيا كەڭەسىندەگى توراعالىقتىڭ ازەربايجانعا ءوتۋى ۇيىم تاريحىنداعى جاڭا كەزەڭنىڭ باستالۋىن بىلدىرەدى. سەنىم شارالارىن ىلگەرىلەتۋدە ەرەكشە نازار كيبەرقاۋىپسىزدىك, دەرەكتەردى قورعاۋ جانە كليماتتىڭ وزگەرۋىنە بەيىمدەلۋ سياقتى جاڭا قاۋىپتەرگە اۋدارىلادى. ازەربايجاننىڭ ايماقتىق ينتەگراتسيانى نىعايتۋداعى باي تاجىريبەسى وسى باعىتتا بەلسەندى قادامدار جاساۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. مىسالى, سەنىم شارالارى كاتالوگىندەگى «قاۋىپسىز جانە ءتيىمدى كولىك دالىزدەرىن دامىتۋ» باعىتى بويىنشا ۇيلەستىرۋ شەڭبەرىندە COP29 كەزدەسۋىندە باكۋ پورتىمەن بىرلەسىپ تۇراقتى كولىك بايلانىسىن دامىتۋعا ارنالعان ءىس-شارا وتكىزىلدى. سونىمەن قاتار ازەربايجان ءبىلىم بەرۋ, عىلىم جانە مادەني الماسۋ سياقتى گۋمانيتارلىق ولشەمدەردى دامىتۋعا ەرەكشە نازار اۋدارادى. وسى ورايدا ازەربايجان ADA ۋنيۆەرسيتەتى جەلىگە باسقارما ەتۋگە بەيىم دەپ ايتۋعا بولادى.
– ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى كەڭەسىنىڭ جەتىنشى ءسامميتى 2026 جىلى وتەدى. ءتورت جىلدا ءبىر رەت كەلەتىن ءىس-شاراعا دايىندىق باستالىپ كەتتى مە؟ قانداي جاڭالىقتار بولماق؟
– ازەربايجاننىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى دجەيحۋن بايراموۆ اتاپ وتكەندەي, توراعالىق «كۇشتى ازيا كەڭەسى, ءوزارا بايلانىس, تسيفرلاندىرۋ جانە ازياداعى تۇراقتى ءوسۋ» تاقىرىبىنا نەگىزدەلگەن جانە ول قازىرگى زاماننىڭ ديناميكاسى مەن ايماق قاجەتتىلىكتەرىنە تولىق سايكەس كەلەدى. ەگەر بۇكىل ازيا قۇرلىعى ءوزارا بايلانىستى نەعۇرلىم جوعارىلاتسا, ونى دامىتسا, سوعۇرلىم بۇكىل الەمدىك ساۋداعا, ينۆەستيتسيالارعا, تۋريزمگە ءوزىنىڭ يگى اسەرىن تيگىزەدى. اسىرەسە ازەربايجان نەمەسە قازاقستان سياقتى اشىق تەڭىزدەرگە جولى جوق مەملەكەتتەر بۇل جوبادان ۇلكەن پايدا كورەدى دەپ ويلايمىن. بۇگىنگى تاڭدا بۇكىل الەم تسيفرلىق تەحنولوگيالارعا نەگىزدەلگەن عوي. بىراق بۇل تەحنولوگيالاردىڭ كەيبىر وسال جاقتارى بار. اسىرەسە ادامداردىڭ جەكە اقپاراتى تارالمايتىنداي بولۋ كەرەك. كەرىسىنشە, بۇل تسيفرلىق تەحنولوگيالار ادامنىڭ قۇقىقتارىن ساقتاۋعا ونىڭ ساۋدادا بولسىن, مادەنيەتتە بولسىن, باسقا الەۋمەتتىك ماسەلەلەردە بولسىن, ول قامقورشى بولۋ كەرەك. سوعان باعىتتالعان. ەندى جالپى تۇراقتى ءوسۋى ءۇشىن ءبىز قارجى, ينۆەستيتسيا, نەعۇرلىم ەكونوميكالىق جاعىنان ءبىر-بىرىمەن ازيا كەڭەسىنە مۇشە مەملەكەتتەر ساۋدا-ساتتىعىن جاسايتىن بولسا, سوعۇرلىم وركەندەيدى. بىراق بۇل وركەندەۋ ءبىزدىڭ قورشاعان ورتانىڭ ەسەبىنەن بولماۋى كەرەك. بۇل ەكونوميكالىق پروگرەسس مىندەتتى تۇردە تۇراقتى بولۋى كەرەك. ياعني اينالامىزداعى قورشاعان ورتا ءبىزدىڭ ىشەتىن سۋىمىزعا, تىنىستايتىن اۋامىزعا ەشبىر نۇقسان كەلمەيتىندەي جاسىل تەحنولوگيالاردى دامىتۋ, جاسىل ەنەرگيا كوزدەرىن دامىتۋ ارقىلى ءوربيدى دەپ سەنەمىن.
– قايرات شورا ۇلى, قازاقستان توراعالىعى كەزىندەگى ازيا كەڭەسىنىڭ جۇمىسى جونىندە كەڭىنەن ماعلۇمات بەرگەنىڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
گۇلنار جولجان,
«Egemen Qazaqstan»
