− باقىتحان مەدەعالي ۇلى, بىلتىرعى قىس ەلەكتر ەنەرگەتيكاسىندا ءتۇيىنى تارقاتىلماعان تالاي ماسەلەنىڭ بارلىعىن ايعاقتاپ بەرگەنى بەلگىلى. ۇلتتىق كومپانيا بيىلعى قىسقا قاپىسىز قامدانعان بولار. قىستان قىسىلماي شىعۋعا قانداي قادامدار جاسالدى؟
− جالپى, KEGOC – جۇيەلىك وپەراتور رەتىندە قازاقستان ءبىرتۇتاس ەلەكتر ەنەرگەتيكالىق جۇيەسىنىڭ سەنىمدى جۇمىسىنا جاۋاپتى. سونىمەن قاتار وتاندىق ەلەكتر ەنەرگەتيكا نارىعىندا جۇيەلىك جانە قوسالقى قىزمەتتەر كورسەتىپ كەلەدى. بۇدان بولەك, شەكارالاس مەملەكەتتەردىڭ ەنەرگەتيكالىق جۇيەلەرىمەن تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ء«بىر تولقىندا» جۇمىس ىستەيدى. وسى ارادا اتاپ وتكەن ءجون, KEGOC كومپانياسىنىڭ قاراماعىندا مىڭداعان شاقىرىمدى قۇرايتىن جوعارى كەرنەۋلى ەلەكتر جەلىلەرى بار. ناقتىلاعاندا, ۇلتتىق ەلەكتر تورابىن قۇرايتىن ۇزىندىعى شامامەن 28 مىڭ شاقىرىمدىق 220-1 150 كۆ كەرنەۋلى ەلەكتر جەتكىزۋ جەلىلەرى مەن 83 قوسالقى ەلەكتر ستانساسى ۇزدىكسىز جۇمىس ىستەيدى. مۇنشاما ەلەكتر جەلىسىنىڭ ۇزدىكسىز جۇمىس ىستەپ, اۋا رايىنىڭ سان قيلى مىنەزىنە توتەپ بەرۋى ءۇشىن كومپانيا جىل سايىن جوندەۋ-پايدالانۋ جۇمىسىن جۇرگىزەدى.
بۇل جوندەۋ جۇمىستارى بيىل دا جالعاستى. كوكتەمدە ءساۋىر ايىندا باستاۋ الدى. جوندەۋ ناۋقانىندا 500-دەن استام نىسانعا (اۋە ەلەكتر جەتكىزۋ جەلىلەرى مەن قوسالقى ستانسالاردىڭ جابدىقتارى) جوسپارلى جوندەۋ جۇمىسى جۇرگىزىلدى. جوندەۋ جۇمىسى كەزىندە كومپانيانىڭ ەلەكتر جەلىلىك نىساندارى شتاتتىق رەجىمدە جۇمىس ىستەدى. KEGOC جاراقاتتانۋدىڭ نولدىك ۇستانىمدارىن قاتاڭ ۇستانادى. سول سەبەپتى, جوندەۋ جۇمىسى كەزىندە قاۋىپسىزدىك تالاپتارىنا قاتاڭ تۇردە نازار اۋدارىلادى.
بيىلعى جوندەۋ جۇمىسىنىڭ ناتيجەسىندە قازان ايىندا ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىنىڭ اتومدىق جانە ەنەرگەتيكالىق قاداعالاۋ مەن باقىلاۋ كوميتەتى KEGOC كومپانياسىنىڭ ەنەرگو نىساندارىنىڭ 2024-2025 جىلدارداعى كۇزگى-قىسقى كەزەڭگە دايىندىعىن راستايتىن پاسپورتىن مەرزىمىنەن بۇرىن بەردى. بۇل – كومپانيانىڭ قىسقى ماۋسىمعا دايىندىعىن كورسەتەدى.
– ەلىمىزدە ەلەكتر ەنەرگەتيكاسىنا جىل وتكەن سايىن سۇرانىس ارتىپ كەلە جاتقانىنا كۋامىز. الداعى ۋاقىتتا KEGOC ەكونوميكانىڭ ەنەرگياعا دەگەن قاجەتتىلىگىن قالاي قامتاماسىز ەتپەك؟
– 2023 جىلى KEGOC ەلىمىزدىڭ جۇيەقۇراۋشى ەلەكتر جەلىلەرىن دامىتۋدىڭ ستراتەگيالىق بولجامىن جاساعان بولاتىن. بۇل – ستراتەگيالىق قۇجات. ونى ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى بەكىتكەن. وندا 2035 جىلعا دەيىنگى ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ ەنەرگەتيكالىق تەڭگەرىمى جانە قۋاتىن بولجاۋ ينديكاتورلارى نەگىزگە الىنعان. سونىمەن قاتار باسقا قۋات ءوندىرۋشى قايناركوزدەردى دامىتۋ باستامالارى دا, ونىڭ ىشىندە, جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىن دامىتۋ دا ەسكەرىلگەنىن اتاپ وتكەن ءجون. ستراتەگيالىق بولجام اياسىندا ۇلتتىق ەلەكتر تورابىن دامىتۋدىڭ پەرسپەكتيۆالىق جوبالارى قالىپتاستى.
ۇلتتىق ەلەكتر تورابىنىڭ سەنىمدى جۇمىسىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ءوندىرۋشى قۋات كوزدەرىنىڭ قۇرىلىسى بويىنشا اۋقىمدى جوسپارلار اياسىندا «KEGOC» اق ەلەكتر جەلىلەرىن دامىتۋ ءۇشىن ءبىرتالاي ينۆەستيتسيالىق جوبانى جۇزەگە اسىرۋدى كوزدەپ وتىر. بۇل ورايدا كومپانيانىڭ باتىل جوسپارلارى بار. ىسكە اسىرىلىپ جاتقان ماڭىزدى سول جوبالاردىڭ ءبىرى – «قازاقستاننىڭ ءبىرتۇتاس ەلەكتر ەنەرگەتيكالىق جۇيەسىنىڭ وڭتۇستىك ايماعىنىڭ ەلەكتر جەلىسىن كۇشەيتۋ» جوباسى. بۇل وڭتۇستىك وبلىستاردى ەلەكترمەن جابدىقتاۋدى كۇشەيتۋگە, ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىكتى, ورتالىق ازيانىڭ ەنەرگوجۇيەلەرىنەن تاۋەلسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋگە, سولتۇستىك – وڭتۇستىك 500-220 كۆ ترانزيت ۋچاسكەسىنىڭ وتكىزۋ قابىلەتىن قوسىمشا 500 مۆت-قا (1100 مۆت-تان 1600 مۆت-قا دەيىن) ارتتىرۋعا سەپتەسەدى. جوبا 2027 جىلى تولىعىمەن ىسكە اسىرىلۋى ءتيىس. قازىر جۇمىس كەستەگە سايكەس جۇرگىزىلىپ جاتىر.
ودان باسقا ماڭىزدى جوبالاردىڭ ءبىرى – باتىس ەنەرگوايماعىن قازاقستاننىڭ ءبىرتۇتاس ەلەكتر ەنەرگەتيكالىق جۇيەسىمەن بىرىكتىرۋ. جوبا باتىس ايماقتىڭ گاز ءوندىرۋ يكەمدىلىگى ەسەبىنەن ەنەرگيا جۇيەسىن تەڭگەرىمدەۋگە, قازاقستاننىڭ ءبىرتۇتاس ەلەكتر ەنەرگەتيكالىق جۇيەسىنە جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىن ەنگىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. 2027 جىلى اياقتالۋى جوسپارلانعان بۇل جوبا اياسىندا 600 شاقىرىمنان استام 500 كۆ جەلىلەردىڭ قۇرىلىسى, «ولكە» قوسالقى ستانساسىن قايتا جاڭارتۋ جانە كەڭەيتۋ, سونداي-اق «قاراباتان» تاراتۋشى 500 كۆ سىرتقى تاراتۋ قۇرىلعىسىنىڭ قۇرىلىسى جۇرگىزىلىپ جاتىر. باتىس ايماقتىڭ وتكىزۋ قابىلەتى 500 مۆت-قا دەيىن ارتادى.
بۇدان بولەك, كومپانيا بالانسىندا بار اكتيۆتەردىڭ ۇنەمى جاڭعىرتىلاتىنىن اتاپ وتكەن ءجون. وڭىرلىك فيليالدارداعى 220-500 كۆ اۋە جەلىلەرىن رەكونسترۋكتسيالاۋ جوباسى بويىنشا جالپى ۇزىندىعى 8 568,4 شاقىرىمدىق قولدانىستاعى 220-500 كۆ-تىق 95 اۋە جەلىلەرىنە كەزەڭ-كەزەڭىمەن رەكونسترۋكتسيالاۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلەدى. قازىرگى ۋاقىتتا جوبالاردىڭ تەحنيكالىق-ساراپتامالىق قۇجاتتارى ازىرلەنىپ جاتىر. ەكى كەزەڭنەن تۇراتىن جوبا 2031 جىلعا دەيىن جالعاسادى.
− كومپانياعا تيەسىلى ەلەكتر جەلىلەرىنىڭ ەكسپورتتىق-ترانزيتتىك الەۋەتى بۇگىنگى كۇننىڭ تالابىنا ساي ما؟
− البەتتە, ساي دەۋگە تولىق نەگىز بار. ءبىزدىڭ وڭتۇستىك اۋىل شارۋاشىلىعى وندىرۋشىلەرىمىز ءۇشىن نەگىزگى سۋ كوزى – قىرعىزستان اۋماعىنداعى ورتالىق تيان-شان مۇزدىقتارىنان باستاۋ الاتىن سىرداريا وزەنى ەكەنى ءمالىم. سوڭعى جىلدارى قىرعىزستاندا سۋدىڭ ازدىعى بايقالا باستادى. وسىعان بايلانىستى ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىگىن جازدا سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن قازاقستان قىرعىزستاننىڭ سۋ قويمالارىنداعى سۋدى ساقتاۋعا كومەكتەسەدى. ول ءۇشىن اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ارالىق كەزەڭىندە, ياعني كۇزدە, قىستا جانە كوكتەمدە قازاقستان قىرعىزستانعا ەلەكتر ەنەرگياسىن جەتكىزۋدى جانە رەسەيدەن قىرعىزستانعا ەلەكتر ەنەرگياسىن تاسىمالداۋدى جۇزەگە اسىرادى. قازاقستان, قىرعىزستان جانە وزبەكستاننىڭ سۋ شارۋاشىلىعى جانە ەنەرگەتيكا ۆەدومستۆولارى باسشىلارىنىڭ سۋ ەنەرگەتيكالىق ىنتىماقتاستىق ماسەلەلەرى جونىندەگى حاتتامالىق شەشىمىنە سايكەس, 2024 جىلى قازاقستان قىرعىز رەسپۋبليكاسىنا ەلەكتر ەنەرگياسىن جەتكىزۋ جانە رەسەيدەن قىرعىزستانعا ترانزيت 1,7 ملرد كۆتساع قۇراۋى ءتيىس بولاتىن. ونىڭ 750 ملن كۆتساع ەنەرگياسى قىركۇيەك-جەلتوقسان ايلارىنا تيەسىلى.
جەتكىزۋدىڭ, ءترانزيتتىڭ جوسپارلى كولەمى قازاقستاننىڭ ءبىرتۇتاس ەلەكتر ەنەرگەتيكالىق جۇيەسىنىڭ «سولتۇستىك – شىعىس − وڭتۇستىك» 500-220 كۆ ەلەكتر جەتكىزۋ جەلىلەرىنىڭ وتكىزۋ قابىلەتىن تولىق پايدالانۋدى ەسكەرگەن. بۇلار قازاقستاننىڭ ءبىرتۇتاس جۇيەسىنىڭ وڭتۇستىگىندەگى ەنەرگەتيكالىق تاپشىلىقتى جابۋى ءتيىس.
«سولتۇستىك – شىعىس − وڭتۇستىك» ءترانزيتى جۇكتەمەسىنىڭ كوپتىگىنە بايلانىستى رەسەيدەن وزبەكستانعا ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ قوسىمشا كولەمىن جەتكىزۋ مۇمكىن ەمەس. ويتكەنى بۇل ەلەكتر جەتكىزۋ جەلىلەرىنىڭ شامادان تىس جۇكتەمەسىن كوبەيتىپ, اپاتتار تۋىنداتۋى مۇمكىن. بۇل ءوز كەزەگىندە قازاقستان, وزبەكستان, قىرعىزستان جانە تاجىكستاندا تۇتىنۋشىلاردىڭ ەلەكتر كوزىنەن اجىراپ قالۋىنا اكەلۋى ىقتيمال. تۇيىندەپ ايتقاندا, كومپانيا ءوزىنىڭ ەكسپورتتىق-ترانزيتتىك الەۋەتىن مۇمكىندىگىنشە پايدالانىپ كەلەدى.
− قازاقستان بىرىڭعاي ەلەكتر جۇيەسى كورشىلەس رەسەيمەن, ورتا ازيا ەلدەرىمەن بىرلەسە جۇمىس ىستەيدى. مۇنىڭ ۇتىمدىلىعى مەن تيىمدىلىگى نەدە؟
− قازاقستان, ورتالىق ازيا جانە رەسەي ەنەرگەتيكالىق كەشەندەرى ونداعان جىلدار بويى ءبىرتۇتاس ەنەرگەتيكالىق جۇيە رەتىندە جۇمىس ىستەپ كەلەدى. ءدال وسى ەنەرگيا جۇيەلەرىنىڭ پاراللەل جۇمىسى بۇل ەلدەردە ەلەكترمەن جابدىقتاۋدا سەنىمدى ءارى ۇنەمدى. «باسقا مەملەكەتتەردىڭ ەنەرگيا جۇيەلەرىمەن قاپتالداس جۇمىس ىستەۋدە قازاقستان نە ۇتادى؟» دەگەنگە كەلسەك, ەڭ الدىمەن, ەلىمىز الەمدىك ستاندارت دەڭگەيىندە جوعارى ساپالى ەلەكتر ەنەرگياسىنا قول جەتكىزەدى. سونىمەن بىرگە, جەلىلىك ينفراقۇرىلىم مەن گەنەراتسيالاۋ رەزەرۆتەرىن سالۋ شىعىندارىن ازايتادى. ەلدە بىرىڭعاي ەلەكتر جۇيەسىنىڭ جۇمىسى كۇشەيەدى. باسقا ەنەرگيا جۇيەلەرىنىڭ رەسۋرستارى ارقىلى تۋىنداعان تەحنولوگيالىق اقاۋلاردىڭ جويۋ مەرزىمى قىسقارادى. سونداي-اق قاجەتتىلىك تۋىنداعاندا باسقا ەلدەرمەن ەلەكتر ەنەرگياسىن يمپورتتاۋدى, ەكسپورتتاۋدى جۇزەگە اسىرادى.
بۇل ارادا وزبەكستان, قىرعىزستان, تاجىكستان جانە رەسەي دە ءدال وسىنداي تيىمدىلىكتى سەزىنىپ وتىر. سوندىقتان ەنەرگيا جۇيەلەرىنىڭ پاراللەل جۇمىسى ءار تاراپقا دا پايدالى دەۋگە نەگىز بار.
− جاڭا جىل قارساڭىندا ارىپتەستەرىڭىزگە, كوپشىلىككە ايتارىڭىز بار شىعار؟
− البەتتە. وسى مۇمكىندىكتى پايدالانا وتىرىپ بارلىق ارىپتەستەرىمە ۇيلەسىمدى دە ءتيىمدى جۇمىسى ءۇشىن العىس ايتامىن, سەنىمدى جانە كەدەرگىسىز جۇمىس تىلەيمىن. سونداي-اق بارشاڭىزدى كەلە جاتقان جاڭا جىل مەرەكەسىمەن قۇتتىقتايمىن. KEGOC كومپانياسىنىڭ ۇجىمى اتىنان ەلىمىزدىڭ دامۋى مەن ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ جولىندا ايانباي ەڭبەك ەتە بەرەتىنىمىزدى ايتقىم كەلەدى. ۇزدىكسىز ەلەكترمەن جابدىقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن بارلىق وندىرىستىك تاپسىرمالاردى ورىنداۋعا باعىتتالعان جۇيەلى جوبالاردى ىسكە اسىرۋدى جالعاستىرامىز.
ەلىمىز امان, جۇرتىمىز تىنىش بولعاي.
− سۇحباتىڭىزعا كوپ راقمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
قىزعالداق ايتجانوۆا
