– جاقىپ عالي ۇلى, جىلىتۋ ماۋسىمى قالاي ءوتىپ جاتىر؟ قىسقى كەزەڭگە دايىندىق شارالارى قاناعاتتانارلىق دەڭگەيدە مە؟
– اعىمداعى جىلۋ ەلەكتر ورتالىقتارىن (جەو) جوندەۋ مەن جاڭعىرتۋعا 327 ملرد تەڭگە ءبولىندى. بۇل وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 44%-عا ارتىق. قايتا قۇرۋ جۇمىستارى اياسىندا جەو-لاردىڭ ورتاشا توزۋى 65%-دان 61%-عا دەيىن تومەندەيدى دەپ كۇتىلىپ وتىر. اتاپ ايتقاندا, ريددەر جەو-دا توزۋ – 58%-دان 54%-عا, كەنتاۋ جەو-دا – 85%-دان 65%-عا, ەكىباستۇز جەو-دا 42%-دان 35%-عا تومەندەمەك. سونىمەن بىرگە, 20,7 مىڭ شاقىرىم ەلەكتر جەلىسى, 422 قوسالقى ستانسا مەن 4 054 تاراتۋ پۋنكتى, ترانسفورماتورلىق قوسالقى ستانسالار جوندەلدى. جىلۋ جەلىلەرىنىڭ 542 شاقىرىمىنا جوندەۋ جۇرگىزىلدى.
ەنەرگيا كوزدەرىنىڭ وتىن قويمالارىندا 5,4 ملن توننا كومىر جيناقتالعان. بۇل وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 6%-عا, وتكەن كەزەڭمەن سالىستىرعاندا 111 مىڭ توننا مازۋتقا ارتىق. بارلىق ەنەرگيا كوزىندە وتىنمەن قامتاماسىز ەتۋ ستاندارتقا ساي. وكىنىشتىسى, وڭىرلەردەگى جىلۋ كوزدەرىندە, ەلەكتر مەن جىلۋ جەلىلەرىندە نورماتيۆتىك مەرزىمدە جويىلعان تەحنولوگيالىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ جەكەلەگەن جاعدايى بار.
– اتقارىلىپ جاتقان ءىس-شارالاردىڭ جەتىستىگى مەن كەمشىلىگىن اتاپ كورسەتۋگە بولا ما؟
– جىلىتۋ ماۋسىمىنا دايىندىق جۇمىستارىنىڭ دەر كەزىندە باستالۋىن جەتىستىك دەپ ايتۋعا بولاتىن شىعار. بۇل سولتۇستىك پەن ورتالىق ايماقتار سياقتى كليماتى قاتال اۋدانداردا قيىن جاعدايلاردى بولدىرماۋعا مۇمكىندىك بەردى. رەسمي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, ەنەرگيا كوزدەرى كومىر مەن مازۋتتىڭ قاجەتتى كولەمىن قامتاماسىز ەتىپ, جىلۋ بەرۋ ماۋسىمىن ءۇزىلىسسىز باستاۋعا جاعداي جاسادى. بىرقاتار وبلىستا (مىسالى, قاراعاندى مەن الماتىدا) جىلۋ جەلىلەرى قايتا جاڭعىرتىلدى. بۇل يگى ءىس ينفراقۇرىلىمنىڭ توزۋى مەن جىلۋ شىعىنىن ازايتتى. تاعى ءبىر يگىلىك, تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىقتىڭ سەنىم تەلەفوندارى مەن ءموبيلدى قوسىمشالارى ارقىلى ازاماتتاردىڭ ارىز-شاعىمىنا جەدەل جاۋاپ بەرۋ جۇيەسى جەتىلدىرىلدى.
كەمشىلىكتەرگە كەلسەك, جۇرگىزىلىپ جاتقان جۇمىستارعا قاراماستان, جىلۋ جەلىلەرىنىڭ توزۋى جوعارى دەڭگەيدە قالىپ وتىر. ورتاشا ەسەپپەن 60%-عا دەيىن. بۇل اپاتتار مەن جىلۋ بەرۋدەگى ۇزىلىستەرگە اكەلىپ سوعادى. اسىرەسە ەسكى تۇرعىن ءۇي اۋداندارىندا ورىن الادى. كەيبىر وڭىرلەردە, مىسالى, قوستاناي وبلىسىندا جوسپارلى جوندەۋ جۇمىستارى بيۋروكراتيالىق جانە قۇقىقتىق ماسەلەلەرگە بايلانىستى كەيىنگە قالدىرىلدى. بۇل تۇراقتى جىلۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن قاۋىپ تۋدىردى.
ءمان بەرىپ قارايتىن تاعى ءبىر تۇس – جاڭعىرتۋ جۇمىستارىنا قارجى بولىنگەنىمەن, جۇمىس كولەمى كوبىنە شاعىن قالالار مەن اۋىلداردا قولدا بار قارجىلاندىرۋدان اسىپ كەتەدى. وسىنى ەسكەرىپ, ءاربىر ايماققا بولىنگەن قاراجاتتىڭ قالاي جۇمسالعانىن مۇقيات تەكسەرگەن ءجون سياقتى. ەسكى جەلىلەردەگى ەنەرگيا شىعىنىنىڭ جوعارى دەڭگەيى جىلۋمەن جابدىقتاۋ تيىمدىلىگىنە اسەر ەتۋدى ءالى دە جالعاستىرىپ جاتىر. بۇل بولاشاقتا تاريفتەرگە اسەر ەتۋى مۇمكىن شىعىنداردى ارتتىرادى.
كەي جاعدايلاردا ازاماتتار كوممۋنالدىق قىزمەتتەردىڭ ءىس-ارەكەتىنە, سونىڭ ىشىندە جازاتايىم وقيعالاردى جويۋ مەرزىمى مەن ورىندالعان جۇمىستار تۋرالى ەسەپتەگى اشىقتىقتىڭ بولماۋىنا شاعىمدانادى. سوندىقتان جاۋاپتى ىستە ۇنەمى اشىقتىقتىڭ بولعانى ابزال. حالىق ءتۇزۋ ءىس پەن ءجون سوزگە تۇسىنىستىكپەن قارايدى.
بيىلعى جىلىتۋ ماۋسىمى ەلىمىزدە دايىندىق پەن جاڭعىرتۋدىڭ دۇرىس باعىتتا كەلە جاتقانىن كورسەتەدى. دەگەنمەن ەسكىرگەن ينفراقۇرىلىم, قارجىلاندىرۋ مەن ماڭىزدى نىسانداردى جوندەۋدەگى كەشىگۋلەر باستى ماسەلە بولىپ قالا بەرمەك. قازىر ەنەرگەتيكالىق جانە كوممۋنالدىق ينفراقۇرىلىمدى (جەلىلەر مەن قۇرىلىستاردى) جاڭعىرتۋ جانە حالىقتى سەنىمدى ءارى ساپالى كوممۋنالدىق قىزمەتتەرمەن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا ۇكىمەت ەنەرگەتيكا جانە كوممۋنالدىق سەكتورلاردى جاڭعىرتۋدىڭ ۇلتتىق جوباسىن ازىرلەپ جاتىر. وسىعان بايلانىستى «اتامەكەن» ۇكپ جەرگىلىكتى جەرلەردە جوندەۋ-جاڭعىرتۋ جۇمىستارىنىڭ ورىندالۋىنا باقىلاۋدى كۇشەيتۋ مەن ونەركاسىپتىك ماتەريالداردى ساتىپ الۋ كەزىندە مىندەتتى تۇردە ەلدەگى قۇندى باعالاۋدى جانە ەسكەرۋدى ۇسىنىپ وتىر. ايتپەگەندە, ءبىرتالاي تۇستان ۇتىلۋىمىز ابدەن ىقتيمال.
– ەلدەگى بىرنەشە قالادا رەسەي كومپانيالارى جىلۋ ەلەكتر ستانساسىن سالعالى جاتىر. ولار ۋاقىت تالابىنا لايىقتى تەحنولوگيانى پايدالانىپ وتىر ما؟ جالپى, جىلۋ ەلەكتر ستانسالارىن جاڭارتىپ, جاڭعىرتۋ جۇمىسىن قالاي باعالايسىز؟
– بەلگىلى بولعانداي, ءۇش جەو دا كومىرمەن جۇمىس ىستەۋى كەرەك. ەگەر بۇل جىلۋ ەلەكتر ستانسالارى سۋپەركريتيكالىق تسيكلدار مەن ءتيىمدى شىعارىندىلاردى تازارتۋ جۇيەلەرى ارقىلى زاماناۋي ستاندارتتارعا ساي سالىنسا, بۇل قىسقا مەرزىمدى پەرسپەكتيۆادا قولايلى شەشىم بولۋى مۇمكىن. بىراق ەكولوگيالىق جانە ەكونوميكالىق تاۋەكەلدەردى ەسەپكە الماعاندا, بۇل شەشىم قازاقستاننىڭ حالىقارالىق مىندەتتەمەلەرى جانە دەكاربونيزاتسياعا دەگەن جاھاندىق ءۇردىس كونتەكستىندە ۇزاق مەرزىمدى پروبلەمالارعا اكەلەدى.
نەگىزگى اسپەكتىلەردى قاراستىرايىق. ءبىرىنشىسى – تەحنولوگيالىق دەڭگەي. قازىرگى زامانعى كومىرمەن جۇمىس ىستەيتىن ەلەكتر ستانسالارى تيىمدىلىكتى ارتتىرۋ جانە قورشاعان ورتاعا كەلتىرىلگەن زياندى ازايتۋ ءۇشىن كەلەسى تەحنولوگيالاردى پايدالانا الادى: اسا كريتيكالىق جانە اسا جوعارى كريتيكالىق بۋ تسيكلدارى: ول تەحنولوگيالار 45%-دان جوعارى تيىمدىلىكتى قامتاماسىز ەتەدى. بۇل وندىرىلگەن ەنەرگيا بىرلىگىنە شاققانداعى CO₂ شىعارىندىلارىن ايتارلىقتاي تومەندەتەدى. ودان كەيىنگىسى – كومىرتەكتى ۇستاۋ جانە ساقتاۋ جۇيەلەرى (CCS): ولار پارنيكتىك گازدار شىعارىندىلارىن اجەپتاۋىر كەمىتۋى مۇمكىن. كەلەسى – ەلەكتروسۇزگىلىك تۇندىرعىشتار جانە گاز تازالاۋ جۇيەلەرى: قاتتى بولشەكتەردى 99%-عا دەيىن ۇستاپ, كۇكىرت پەن ازوت شىعارىندىلارىن تومەندەتەدى. سونىمەن قاتار ۇدەرىستى اۆتوماتتاندىرۋ بار, ول تيىمدىلىكتى ارتتىرادى جانە جابدىقتىڭ توزۋىن ازايتادى. ەگەر جوبالاردا تيىمدىلىگى 40%-دان تومەن ءداستۇرلى تەحنولوگيالار قولدانىلسا, بۇل زاماناۋي ستاندارتتارمەن سالىستىرعاندا كەرى قادام بولىپ سانالادى.
ەكىنشىسى – ەكولوگيالىق اسپەكت. كومىرمەن جۇمىس ىستەيتىن ەلەكتر ستانسالارى CO₂, SO₂ جانە قاتتى بولشەكتەر شىعارىندىلارى بويىنشا ەڭ لاس ەنەرگيا كوزدەرىنىڭ ءبىرى. پاريج كەلىسىمى بويىنشا كومىرتەگى ءىزىن ازايتۋدى مىندەتتەگەن ەلىمىزگە بۇل كورسەتكىشتەردى تومەندەتۋ وتە ماڭىزدى. جوبا شىعارىندىلاردى باقىلاۋدىڭ جەتىلدىرىلگەن جۇيەلەرىن قامتىپ, ەو نەمەسە كەم دەگەندە وەسر ستاندارتتارىنا سايكەس بولۋى كەرەك (CO₂, SO₂ 150 گ/كۆت/ساع جانە قاتتى بولشەكتەر ءۇشىن 10 گرامنان ارتىق ەمەس).
ءۇشىنشىسى – ەكونوميكالىق تاۋەكەلدەر. جوبادا وسى جەو قازاندىقتارىن گازعا كوشىرۋ پەرسپەكتيۆاسىن قاراستىرۋ قاجەت. دەسەك تە, كومىرمەن جۇمىس ىستەيتىن جىلۋ ەلەكتر ستانسالارىن سالۋ – ۇلكەن كولەمدەگى قۇرال-جابدىقتار مەن ماتەريالداردى قاجەت ەتەتىن ءىرى جوبا. سوندىقتان وسى جوبالاردا وتاندىق كاسىپورىنداردان قۇرال-جابدىقتار ساتىپ الۋ (قازاندىقتاردى, قۇبىرلاردى, سورعىلاردى, تازالاۋ جۇيەلەرىن, اۆتوماتيكا جانە باسقا تەتىكتەردى جەتكىزۋ) كەرەك. ءسويتىپ, مۇمكىندىگىنشە وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەرگە قولداۋ كورسەتۋ ماڭىزدى.
ءتورتىنشىسى – تەحنولوگيالار ترانسفەرتى. رەسەيلىك كومپانيالارمەن ىنتىماقتاستىق مىندەتتى تۇردە تەحنولوگيالار ترانسفەرتىن قامتۋى كەرەك. ياعني قۇرال-جابدىق ءوندىرىسىن لوكاليزاتسيالاۋ مەن جەرگىلىكتى مامانداردى دايارلاۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرۋ ءلازىم. وسى ۇسىنىستار مەن كەلىسىمدەر قولداۋ تاپسا, سالادا ىلگەرىلەۋشىلىك بولارى انىق.
– سۇحباتىڭىزعا راحمەت!
