بيىل قانداي زاڭدار قابىلداندى؟
وسى جىلى ەكىنشى سەسسيانىڭ زاڭنامالىق كۇن ءتارتىبى وتە مازمۇندى بولدى. پالاتالاردىڭ بەس بىرلەسكەن وتىرىسى, ءماجىلىستىڭ 39 پلەنارلىق وتىرىسى جانە سەناتتىڭ 43 پلەنارلىق وتىرىسى وتكىزىلدى. قازىرگى سەسسيا بارىسىندا ەكى پالاتانىڭ قاراۋىندا 179 زاڭ جوباسى بولدى, ونىڭ 102-ءسى قابىلداندى.
قابىلدانعان زاڭداردىڭ ىشىندە جىلۋ ەنەرگەتيكاسى, مەملەكەتتىك ساتىپ الۋلار, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى, ادام ساۋداسىنا قارسى ءىس-قيمىل, تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىققا قارسى كۇرەس, قارىز الۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ, قۇمار ويىندارعا تاۋەلدىلىكپەن كۇرەس جانە باسقا دا ماسەلەلەرگە قاتىستى زاڭدار بار.
اتاپ ايتقاندا, دەپۋتاتتار بۋكمەكەرلىك كەڭسەلەر مەن كازينولارعا قويىلاتىن تالاپتاردى قاتاڭداتىپ, ونلاين-كازينو قىزمەتىن ۇيىمداستىرعانى ءۇشىن قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىك ەنگىزدى, سونداي-اق قارىزگەرلەر مەن اليمەنت تولەۋدەن جالتارعاندارعا قۇمار ويىن ويناۋعا تىيىم سالدى. ءماجىلىس توراعاسىنىڭ ايتۋىنشا, وسىلايشا قوعامنىڭ الەۋمەتتىك ساۋلىعىن جاقسارتۋ باعىتىندا ماڭىزدى قادام جاسالدى.
سونىمەن قاتار پارلامەنت مۇشەلەرى ەلدىڭ باستى قارجىلىق قۇجاتى – رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتى قابىلدادى. زياندى ەڭبەك جاعدايىندا جۇمىس ىستەيتىن ادامداردىڭ الەۋمەتتىك قورعاۋ ماسەلەسىن شەشۋگە قول جەتكىزىلدى. بۇعان قوسا پارلامەنت 46 حالىقارالىق كەلىسىم مەن شارتتى راتيفيكاتسيالادى.
جاڭا كونستيتۋتسيالىق نورما ارقاسىندا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ ورىندالۋ ساپاسىنا پارلامەنتتىك باقىلاۋ ايتارلىقتاي كۇشەيگەنىن اتاپ ءوتتى. دەپۋتاتتار جوعارى اۋديتورلىق پالاتانىڭ توراعاسىنىڭ ەسەبىن جىلىنا ەكى رەت تىڭدايدى. وسى كەزەڭدە ماجىلىستە جانە سەناتتا ءۇش پارلامەنتتىك تىڭداۋ جانە 10 ۇكىمەت ساعاتى وتكىزىلدى. سپيكەر بۇل كەزدەسۋلەر زاڭ شىعارۋ ۇدەرىسىندە قوعامنىڭ قاتىسۋىنىڭ ءتيىمدى مەحانيزمىنە اينالعانىن اتاپ ءوتتى.
پارلامەنتتىڭ قالىپتاسۋ كەزەڭدەرى
العاشقى قادامدار (1990–1995 جىلدار). 1991 جىلى قازاقستان تاۋەلسىزدىگىن جاريالاعاننان كەيىن ەلدە زاڭ شىعارۋ جۇيەسى جاڭادان قۇرىلا باستادى. بۇل كەزەڭدە بۇرىنعى قازاق كسر جوعارعى كەڭەسى ءوز قىزمەتىن جالعاستىرعانىمەن, ونىڭ جۇمىسى ءالى دە كەڭەستىك جۇيەنىڭ ەرەجەلەرى مەن ساياساتىنا تاۋەلدى بولدى. حالىقارالىق ستاندارتتارعا ساي كەلمەيتىن سايلاۋ جۇيەسى مەن شەكتەۋلى باسەكەلەستىك بۇل ورگاننىڭ لەگيتيمدىلىگىن تومەندەتتى.
قوس پالاتالى پارلامەنتكە ءوتۋ (1995 جىل). 1995 جىلى جاڭا كونستيتۋتسيا قابىلدانىپ, قازاقستاندا قوس پالاتالى پارلامەنت – سەنات پەن ءماجىلىس قۇرىلدى. بۇل قۇرىلىم ەلدىڭ بارلىق ايماعىنىڭ مۇددەسىن ەسكەرۋگە مۇمكىندىك بەرىپ, زاڭ شىعارۋ جۇيەسىن تۇراقتى تۇردە دامىتۋعا نەگىز قالادى. الايدا سول كەزەڭدە پارلامەنتتىڭ وكىلەتتىگى اتقارۋشى بيلىكتىڭ قاتاڭ باقىلاۋىندا بولدى, بۇل ونىڭ دەربەستىگىن شەكتەدى.
ساياسي مونوپوليادان – پليۋراليزمگە (2007 جىلدان كەيىن). 2007 جىلى كونستيتۋتسياعا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەردەن كەيىن پارتيالىق تىزىمدەر بويىنشا سايلاۋ جۇيەسى ەنگىزىلدى. بۇل قادام پارلامەنتتىڭ كاسىبي دەڭگەيىن ارتتىرۋعا ىقپال ەتتى. الايدا العاشقى كەزەڭدەردە بۇل جۇيە ساياسي مونوپوليانىڭ كۇشەيۋىنە اكەلدى: «نۇر وتان» پارتياسى ماجىلىستەگى بارلىق ورىنعا يە بولدى. كەيىنگى جىلدارى قابىلدانعان رەفورمالار كوپپارتيالىلىققا جول اشىپ, پارلامەنتتە وپپوزيتسيالىق پارتيالاردىڭ دا داۋسى ەستىلە باستادى.
پرەزيدەنتتىك باسقارۋ جۇيەسىن كۇشەيتۋ جانە رەفورمالار (2022 جىل). كەيىنگى جىلدارى ەلىمىزدە ساياسي جۇيەنى رەفورمالاۋ جالعاسىپ جاتىر. 2022 جىلعى كونستيتۋتسيالىق رەفورمالار پارلامەنتتىڭ وكىلەتتىگىن كەڭەيتىپ, زاڭ شىعارۋ ۇدەرىسىن اشىق ءارى ءتيىمدى ەتۋگە باعىتتالدى. پرەزيدەنتتىڭ كەيبىر وكىلەتتىكتەرىن پارلامەنتكە بەرۋ جانە پارتيالىق وكىلدىكتى ارتتىرۋ – رەفورمالاردىڭ باستى جەتىستىگى.
حالىقتىڭ تالاپ-تىلەكتەرى مەن سۇرانىسىنىڭ دا سيپاتى وزگەرىپ جاتىر. پرەزيدەنت ەلىمىزدىڭ ساياسي جاڭعىرۋىن, بيلىك تارماقتارى اراسىنداعى ءوزارا قارىم-قاتىناستاردىڭ وڭتايلى بالانسىن, سونىمەن قاتار مەملەكەت پەن قوعامنىڭ ءتيىمدى ديالوگىن قالىپتاستىرۋدى كوزدەيتىن ساياسي رەفورمالار باعدارلاماسىن ۇسىندى. كونستيتۋتسيالىق رەفورمانىڭ نەگىزگى باعىتى رەتىندە بيلىكتىڭ بارلىق تارماعى اراسىنداعى وكىلەتتىكتەر مەن قۇزىرەتتەردىڭ بارىنشا وڭتايلى تەپە-تەڭدىگىن قالىپتاستىرۋدى ايتۋىمىزعا بولادى.
قازاقستاننىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇرىلىمىن جۇيەلى ترانسفورماتسيالاۋدىڭ ماڭىزى وتە زور. بۇل جەردە ونىڭ جاۋاپكەرشىلىگىنىڭ دە سالماعىن ەستە ۇستاۋىمىز قاجەت. كونستيتۋتسياعا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەردى ادىلەتتى قازاقستان ۇستانىمىنىڭ باستاماسى دەۋگە تولىق نەگىز بار. ىقپالدى پارلامەنتتىڭ, حالىق سايلاعان ءماسليحاتتاردىڭ, ادامدارعا ەسەپ بەرەتىن ۇكىمەتتىڭ جۇمىس ىستەۋى ءۇشىن ءتيىمدى تەتىكتەر ىسكە قوسىلدى. پرەزيدەنتتىڭ بارلىق ساياسي كۇشتەر مەن پارتيالاردان دەربەستىگىن بەكىتۋى – ساياسي پليۋراليزم مەن باسەكەلى دەموكراتيالىق ورتانى دامىتۋ ءۇشىن قاجەتتى جاعدايلار قالىپتاستىراتىنى دا كۇمانسىز.
زاڭ شىعارۋ ۇدەرىسىنىڭ قازىرگى ترەندتەرى
تسيفرلىق تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ. پارلامەنت جىل سايىن ورتا ەسەپپەن 100-گە جۋىق زاڭ قابىلدايدى. ۇكىمەت پەن مينيسترلىكتەر كەيىنگى ون جىلدىڭ وزىندە 30 مىڭنان اسا نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكت قابىلدادى. بۇل – اۋقىمدى دەرەكتەر جيىنتىعى دەگەن ءسوز. نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەردى جاڭا تەحنولوگيالاردىڭ مۇمكىندىكتەرىن پايدالانا وتىرىپ تالداۋ قابىلداناتىن زاڭنامالىق شەشىمدەردىڭ ساپاسىن ايتارلىقتاي ارتتىراتىنى انىق. بىزدە زاڭداردى ازىرلەۋ مەن كەلىسۋدىڭ جەكەلەگەن كەزەڭدەرى ءالى دە قاعاز جۇزىندە جۇرگىزىلەدى, ياعني ۇدەرىستەردىڭ ءبىر بولىگى تسيفرلاندىرىلماعان. سوندىقتان زاڭ شىعارۋ قىزمەتىندە جاساندى ينتەللەكتىنى, جالپى تسيفرلىق تەحنولوگيالاردى پايدالانۋ مۇمكىندىكتەرىن تالداۋدىڭ ماڭىزى زور.
2021 جىلى ۇلتتىق جاساندى ينتەللەكت پلاتفورماسىنىڭ جۇمىس ىستەۋىنە بايلانىستى زاڭنامالىق دەڭگەيدە بازالىق نورمالار ەنگىزىلگەن. مەملەكەت باسشىسى زاڭ شىعارۋ قىزمەتىن تسيفرلاندىرۋدى تاپسىرعانى بەلگىلى. وسىعان بايلانىستى پارلامەنت پالاتالارىندا ءتيىستى جۇمىستار جۇرگىزىلىپ جاتىر. قازىردىڭ وزىندە ناقتى ناتيجەلەر بار. تسيفرلىق ستراتەگيانىڭ جوباسى ازىرلەندى. «ە-پارلامەنت» جوباسى دا ىسكە اسىرىلىپ جاتىر.
پارلامەنت جۇمىسىندا تسيفرلىق شەشىمدەردىڭ قولدانىلۋى ونىڭ اشىقتىعىن ارتتىرىپ, ازاماتتاردىڭ زاڭ جوبالارىن تالقىلاۋعا قاتىسۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى.
حالىقارالىق ستاندارتتارعا بەيىمدەلۋ. قازاقستان زاڭناماسى حالىقارالىق تاجىريبەگە ساي جەتىلدىرىلىپ جاتىر. بۇل – ەلدىڭ جاھاندىق ارەنادا قۇقىقتىق بەدەلىن نىعايتۋعا باعىتتالعان قادام.
كوپپارتيالىلىقتى دامىتۋ. پارلامەنتتە ءارتۇرلى ساياسي كۇشتەردىڭ وكىلدىگى دەموكراتيالىق پرينتسيپتەردى نىعايتۋعا جانە ءارتۇرلى كوزقاراستاردى ەسكەرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
پارلامەنتتىڭ دەربەستىگى. كەيىنگى رەفورمالار زاڭ شىعارۋ بيلىگىنىڭ اتقارۋشى بيلىكتەن تاۋەلسىز بولۋىنا باعىتتالعان. بۇل پارلامەنتكە زاڭداردى ءوز بەتىنشە ازىرلەۋ جانە باقىلاۋ فۋنكتسيالارىن جۇزەگە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەردى.
پارلامەنتتىڭ دامۋى ونىڭ ساياسي جۇيەسىنىڭ وزگەرىستەرگە بەيىمدىلىگىن كورسەتەدى. الداعى جىلدارى پارلامەنت دەربەستىگىن نىعايتۋ, زاڭ جوبالارىن تالقىلاۋعا قوعامدى كەڭىنەن تارتۋ جانە ساياسي باسەكەلەستىكتى ارتتىرۋ ماڭىزدى بولىپ قالا بەرەدى. حالىقتىڭ قۇقىقتىق مادەنيەتىن دامىتۋ جانە زاڭ شىعارۋ ۇدەرىسىن جەتىلدىرۋ ەلدەگى دەموكراتيانى نىعايتۋ جولىنداعى نەگىزگى مىندەتتەردىڭ ءبىرى.
قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىك جىلدارىنداعى پارلامەنتىنىڭ دامۋى – ەلدىڭ دەموكراتيالىق قۇندىلىقتارعا ۇمتىلىسىنىڭ ايقىن كورىنىسى. قابىلدانعان رەفورمالار مەن جاڭا باستامالار ەلدىڭ ساياسي جۇيەسىن نىعايتىپ, قوعام مەن بيلىك اراسىنداعى ديالوگتى جاقسارتۋعا نەگىز قالادى. پارلامەنت قىزمەتىنىڭ اشىقتىعى مەن تيىمدىلىگى ارتىپ, ەلىمىزدىڭ ساياسي تۇراقتىلىعىنىڭ كەپىلىنە اينالىپ وتىر.
شىرىنبەك وڭعاروۆ,
ءپىب جانىنداعى پارلامەنتاريزم ينستيتۋتىنىڭ ساراپشىسى
