كوللاجدى جاساعان – امانگەلدى قياس, «ەQ»
الاياقتىققا قارسى تەتىك – قارجىلىق ساۋات
پرەزيدەنت جانىنداعى پارلامەنتاريزم ينستيتۋتىنىڭ باس مامانى, PhD نۇرجان ساۋلەنقىزىنىڭ ايتۋىنشا, ادىلەتتى قازاقستاندى قۇرۋدا پرەزيدەنت كوتەرگەن زاڭ مەن ءتارتىپ يدەولوگياسىنىڭ ماڭىزى ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك جانە ساياسي دامۋىنا, سونداي-اق حالىقارالىق ارەناداعى بەدەلىنە تىكەلەي اسەر ەتۋىمەن قۇندى.
«ويتكەنى زاڭ مەن ءتارتىپتىڭ ۇستەمدىگى – قوعامنىڭ تۇراقتىلىعى مەن ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋدىڭ نەگىزى. ءار ازاماتتىڭ زاڭ الدىنداعى تەڭدىگى, ءادىل سوت جۇيەسى, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ جاۋاپكەرشىلىگى – بۇل ءادىل قوعامنىڭ ماڭىزدى بەلگىلەرى. زاڭ مەن ءتارتىپ تەك تارتىپسىزدىككە جول بەرمەي, سونىمەن قاتار بيلىككە دەگەن قوعامدىق سەنىمدى نىعايتىپ, ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك دامۋعا دا ىقپال ەتەدى. الەۋمەتتىك ادىلدىك پەن ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى قۇرمەتتەلگەن قوعامدا عانا ولار وزدەرىن قاۋىپسىز سەزىنەدى, ەكونوميكالىق تۇرعىدا وركەندەيدى, تۇراقتىلىق پەن پروگرەسس جۇزەگە اسادى», دەيدى ول.
پرەزيدەنتتىڭ باستاماسىمەن قابىلدانعان رەفورمالار مەن زاڭنامالىق وزگەرىستەردىڭ باستى ماقساتى دا بارلىق ازاماتقا بىردەي قۇقىق پەن مۇمكىندىك بەرۋ ەكەنىن اتاپ وتكەن ن.ساۋلەنقىزى بيىل جۇزەگە اسىرىلعان سوت جۇيەسىندەگى وزگەرىستەر سونىڭ ايقىن مىسالى ەكەنىن ايتادى.
زاڭ مەن ءتارتىپ ۇستەمدىگىن ورناتۋ جولىندا پرەزيدەنت قوعامدا ءجيى كورىنىس تاۋىپ جۇرگەن الاياقتىقپەن كۇرەسۋدى ايرىقشا اتاپ, ونىڭ الدىن الۋ ءۇشىن مەكتەپتەن باستاپ قارجىلىق ساۋاتتىلىقتى ۇيرەتۋ كەرەك ەكەنىن جەتكىزدى. ن.ساۋلەنقىزىنىڭ ايتۋىنشا, پرەزيدەنتتىڭ بۇل ۇسىنىسى وتە وزەكتى, ويتكەنى الاياقتىقتىڭ بەلەڭ الۋى كوبىنە-كوپ ادامداردىڭ قارجىلىق ساۋاتىنىڭ تومەندىگىمەن بايلانىستى.
«كوپ ادام ءوز قۇقىقتارى مەن مىندەتتەرىن, قارجىلىق قۇرالداردى دۇرىس پايدالانۋ جانە ولاردى قورعاۋ جولدارىن بىلمەيدى. بۇل الاياقتارعا ءوز سحەمالارىن جۇزەگە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەرىپ وتىر. سوندىقتان حالىقتىڭ قارجىلىق ساۋاتىن ارتتىرۋ ءۇشىن ناقتى شارالار قاجەت. قازىرگى تسيفرلىق داۋىردە ونلاين-پلاتفورمالار مەن ءموبيلدى قوسىمشالار ارقىلى قارجىلىق ساۋاتتى ارتتىرۋدىڭ مۇمكىندىكتەرى وتە كوپ. مەنىڭ ۇسىنىسىم, بىرىنشىدەن, مەملەكەت پەن قارجىلىق ۇيىمدار بىرلەسە وتىرىپ, ارنايى ءموبيلدى قوسىمشالار مەن ونلاين كۋرستار ازىرلەپ, ولاردى حالىققا تەگىن نەمەسە قولجەتىمدى باعامەن ۇسىنۋى كەرەك. مۇنداي پلاتفورمالاردا قارجىلىق ەسەپ جۇرگىزۋ, بيۋدجەت جاساۋ, نەسيە الۋ, ساقتاندىرۋ, ينۆەستيتسيالاۋ جانە الاياقتىقتان ساقتانۋ سياقتى تاقىرىپتار قامتىلۋعا ءتيىس. ەكىنشىدەن, مەكتەپتەردە قارجىلىق ساۋاتتى ارتتىرۋ بويىنشا تاجىريبەلىك جاتتىعۋلار ۇيىمداستىرۋ قاجەت, ياعني تەك تەوريالىق بىلىممەن شەكتەلمەي, وسى تاقىرىپقا وراي ارنايى ساباقتار مەن ترەنينگتەر وتكىزۋ ماڭىزدى. مىسالى, وقۋشىلارعا قارجىلىق جوسپار قۇرۋ, ءارتۇرلى قارجىلىق شەشىمدەر قابىلداۋ, اقشا جيناۋ سياقتى ارەكەتتەردى ناقتى جاعدايدا ورىنداۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ويىندار نەمەسە باسقا دا پايدالى ءىس-شارالار ۇيىمداستىرسا ءتيىمدى بولادى. بۇل ءادىس بالالار مەن جاستارعا قارجىلىق ساۋات نەگىزدەرىن ۇعىندىرۋعا كومەكتەسەدى», دەيدى زاڭگەر.
پارلامەنتاريزم ينستيتۋتى باس مامانى ايتقان تاعى ءبىر ۇسىنىس – قارجىلىق الاياقتىققا قارسى قۇقىقتىق ءبىلىم بەرۋ كۋرستارىن وتكىزۋ. ول جەردە ينتەرنەت-الاياقتىقتىڭ تۇرلەرى, ونلاين تولەمدەر مەن جەكە اقپاراتتى قورعاۋ ادىستەرى, سپام-سايتتار مەن باسقا دا الاياقتىق سحەمالار تۋرالى تۇسىنىك بەرۋ قاجەت. مۇنداي كۋرستار مەملەكەتتىك ورگاندار, بانكتەر نەمەسە قوعامدىق ۇيىمدار تاراپىنان جۇرگىزىلۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيدى ول.
«بۇنىڭ ءبارى قوعامنىڭ ءاربىر مۇشەسىنىڭ قارجىلىق جاعدايىن جاقسارتۋعا مۇمكىندىك بەرمەك. الاياقتىقتىڭ الدىن الۋ ءۇشىن ادامداردى بىلىممەن قارۋلاندىرىپ, ناقتى ءىس-ارەكەتتەر مەن تۇسىنىكتەر بەرۋدەن باسقا جول جوق. بۇل بىرقاتار تەگەۋرىندى قادام مەن ناقتى جۇمىستاردى قاجەت ەتەتىن ۇزاق مەرزىمدى ۇدەرىس, بىراق ونىڭ ناتيجەسى قوعامنىڭ دامۋى مەن قاۋىپسىزدىگىنە جول اشادى», دەدى مامان.
زاڭدارىمىزدىڭ ءالسىز تۇستارى بار
زاڭ مەن ءتارتىپ تۇجىرىمداماسىنىڭ ءبىر ماقساتى – قاۋىپسىز قازاقستاندى قۇرۋ. وكىنىشكە قاراي, قوعامدا ءتۇرلى قىلمىس ءالى دە كوپتەپ تىركەلىپ جاتىر. ونى ءتۇپ-تامىرىمەن جويۋ ءۇشىن زاڭدارىمىز ءالسىز بە, الدە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ كاسىبيلىگى جەتكىلىكسىز بە؟ ن.ساۋلەنقىزىنىڭ ايتۋىنشا, قىلمىستىڭ كوبەيۋى زاڭداردىڭ السىزدىگىنەن نەمەسە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى كاسىبيلىگىنىڭ تومەندىگىنەن عانا ەمەس, سونىمەن قاتار باسقا دا كەشەندى ماسەلەلەردەن تۋىنداپ وتىر. ەلىمىزدىڭ زاڭناماسى كەيىنگى جىلدارى كوپتەگەن وزگەرىس پەن جاڭارتۋلارعا ۇشىراعانىمەن, ءالى دە كەيبىر اسپەكتىلەردە تيىمدىلىك تانىتپاۋى مۇمكىن. بىرىنشىدەن, زاڭدار مەن نورماتيۆتىك اكتىلەردىڭ ءوزارا ۇيلەسىمدىلىگى مەن بىرىزدىلىگىنىڭ بولماۋى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى مەن سوت جۇيەسىنىڭ جۇمىسىن قيىنداتادى. مۇنداي قۇقىقتىق الاڭدا قىلمىسكەرلەر ءۇشىن زاڭنىڭ بۇلتارتپاستىعىن اينالىپ وتەتىن ءالسىز تۇستار پايدا بولۋى مۇمكىن. سونىمەن قاتار كەيبىر زاڭدار قىلمىستىڭ الدىن الۋعا نەمەسە جازالاۋعا جەتكىلىكتى دەڭگەيدە ءتيىمدى ەمەس.
قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ كاسىبي شەبەرلىگىن ارتتىرۋعا قوعامنىڭ قاتىسۋى دا ماڭىزدى. اتاپ ايتقاندا, قوعام تاراپىنان قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى مەن زاڭداردى باقىلاۋ مەن مونيتورينگ جۇرگىزۋ جۇيەسىن كۇشەيتۋ كەرەك دەيدى ساراپشى. سونداي-اق قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتىنە اشىق تۇردە ەسەپ بەرۋ تالابىن ەنگىزۋ قاجەت. بۇنىڭ ءبارى كوبىنەسە رەفورمالارعا بايلانىستى. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ باستاماسىمەن قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىنە قاتىستى بىرنەشە ماڭىزدى رەفورما جۇرگىزىلدى, ءالى دە جۇرگىزىلىپ وتىر. ولاردىڭ قىزمەتى مەن زاڭدار اراسىنداعى الشاقتىقتى ازايتۋ ماقساتىندا قوسىمشا شارالار قابىلدانۋعا ءتيىس. مۇنداي رەفورمالار حالىقتىڭ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىندا دەگەن سەنىمىن ارتتىرىپ, قىلمىسقا قارسى كۇرەستى نىعايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
ەرەجە ورىندالۋىمەن قۇندى
قوعامدىق قاۋىپسىزدىك تۋرالى ايتقاندا جولداعى قاۋىپسىزدىكتى دە نازاردان تىس قالدىرۋعا بولمايدى. جول ەرەجەلەرى, كولىك قۇرالدارىنا قويىلاتىن تالاپ كۇشەيتىلىپ جاتقانىنا قاراماستان, جول-كولىك اپاتى ازايماي تۇر.
«بىرىنشىدەن, قۇقىق قورعاۋشىلار مەن زاڭ شىعارۋشىلار جول قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن قانداي زاڭدار مەن ەرەجەلەر ەنگىزسە دە, ونىڭ تيىمدىلىگى كوبىنەسە حالىقتىڭ وسى ەرەجەلەردى قالاي ورىندايتىنىنا بايلانىستى, دەيدى ن.ساۋلەنقىزى. – جول قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن جول-كولىك ەرەجەلەرىن ساقتاۋ مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋ ماڭىزدى. بۇل تاعى دا ءبىز ايتىپ وتىرعان زاڭ مەن ءتارتىپ تۇجىرىمىنا كەلىپ تىرەلەدى. قازىرگى كەزدە جاستاردىڭ, جۇرگىزۋشىلەر مەن جاياۋ جۇرگىنشىلەردىڭ اراسىندا قۇقىقتىق ساۋاتتى ارتتىرۋعا كوپ كوڭىل بولىنبەيدى. سوندىقتان جول قوزعالىسىنىڭ ەرەجەلەرى مەن قاۋىپسىزدىك شارالارى بويىنشا مەكتەپتەردە, جوعارى وقۋ ورىندارىندا جانە ءتۇرلى قوعامدىق ورىنداردا اقپاراتتىق ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزگەن دۇرىس.
ەكىنشىدەن, قازىرگى كەزدە جول ينفراقۇرىلىمى دا جول-كولىك اپاتتارىنىڭ الدىن الۋدا ماڭىزدى ءرول اتقارادى. وكىنىشكە قاراي, ەلىمىزدە ەسكىرگەن, ساپاسىز جوندەلگەن جولدار ءالى دە كوپ. مىسالى, جولدىڭ تارلىعى, جەتكىلىكتى جارىقتاندىرىلماۋى, جول بەلگىسىنىڭ بولماۋى سياقتى كەمشىلىكتەر بارشىلىق. مەنىڭ ويىمشا, جول ۇستىندەگى قاۋىپسىزدىكتى شەشۋ ءۇشىن ينفراقۇرىلىمدى جاڭارتۋ مەن جولدىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ, سونداي-اق ارنايى جول ەرەجەلەرى مەن قاۋىپسىزدىك تالاپتارىنا سايكەس كەلمەيتىن جول قۇرىلىستارىن باقىلاۋعا الۋ قاجەت».
جاساندى ينتەللەكت زاڭ شىعارۋدى جەڭىلدەتەدى
ءبىز پارلامەنتاريزم ينستيتۋتى باس مامانىنان قازىرگى كەزدە كوپ ايتىلىپ جۇرگەن زاڭ شىعارۋ ۇدەرىسىندە جاساندى ينتەللەكتىنى پايدالانۋ جايىندا دا سۇراۋدى ۇمىتپادىق. ونىڭ ايتۋىنشا, زاڭ شىعارۋدا جاساندى ينتەللەكت ۇلكەن الەۋەتكە يە. ول زاڭگەرلەرگە كوپ جەڭىلدىك پەن ارتىقشىلىقتاردى بەرەتىنىن, اتاپ ايتقاندا, زاڭ جوبالارىنىڭ مازمۇنى مەن قۇرىلىمىن ساراپتاپ, ولاردىڭ بىرىزدىلىگىن, دالدىگىن جانە قۇقىقتىق تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك جاسايتىنىن, ءارتۇرلى زاڭنامالىق اكتىلەر اراسىنداعى بايلانىستاردى, قايشىلىقتار مەن ۇيلەسىمسىزدىكتەردى اۆتوماتتى تۇردە انىقتاي الاتىنىن, بۇل ءوز كەزەگىندە زاڭ جوبالارىن ناقتى ءارى ءتيىمدى تۇردە قۇرۋعا جاردەمدەسەتىنىن العا تارتتى.
«زاڭ جوبالارىن دايىنداۋ كەزىندە قوعامداعى ءتۇرلى توپتىڭ پىكىرلەرى مەن ۇسىنىستارى جينالادى. بۇل پىكىرلەردى ءتيىمدى تالداۋ مەن ساراپتاۋ جۇمىسى جاساندى ينتەللەكت ارقىلى ايتارلىقتاي جەڭىلدەيدى. ياعني ول دەرەكتەردى وڭدەپ, ءارتۇرلى كوزقاراستار مەن پىكىرلەردى جۇيەلەندىرىپ, ماڭىزدى ماسەلەلەردى توپتاستىرا الادى. ناتيجەسىندە, ناقتى تۇردە ءبىر ۇسىنىس بەرۋ مۇمكىن بولادى. بۇل زاڭ شىعارۋشىلارعا وڭ شەشىم قابىلداۋعا كومەكتەسەدى. ويتكەنى ولاردىڭ جۇمىسى تەك زاڭدار مەن اكتىلەردى ازىرلەۋمەن عانا شەكتەلمەي, قابىلدانعان زاڭداردىڭ دۇرىستىعىن, تولىقتىعىن, ۇيلەسىمدىلىگىن تەكسەرۋدى دە قاجەت ەتەتىنى بەلگىلى. سوندىقتان بولاشاقتا ءبىز جاساندى ينتەللەكتىنى زاڭ شىعارۋ جۇمىستارىندا تولىققاندى پايدالاناتىن كۇنگە جەتەمىز دەپ ويلايمىن. قازىر دە بۇل ۇدەرىس باستالىپ كەتتى», دەدى ول.
