كوللاجدى جاساعان – امانگەلدى قياس, «ەQ»
ءىس-شارادا قازاقستانداعى زياتكەرلىك مەنشىك پەن شىعارماشىلىقتى قۇقىقتى قورعاۋدىڭ وزەكتىلىگى جان-جاقتى تالقىلاندى. ۆيتسە-مينيستر بوتاگوز جاقسەلەكوۆا قازىر الەم مەملەكەتتەرى زياتكەرلىك مەنشىك قۇقىقتارىن ءتيىمدى قورعاۋ ارقىلى ەكونوميكالىق دامۋعا جول اشىپ وتىرعانىن, ادىلەت مينيسترلىگى اۆتورلىق قۇقىق ماسەلەلەرى بويىنشا كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرگە وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋدى كوزدەپ, زاڭ جوباسىن ازىرلەگەنىن, سونداي-اق مينيسترلىكتىڭ مارراكەش كەلىسىمىن راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى دا زاڭ جوباسىن دايىنداپ بولعانىن ايتتى.
«مارراكەش شارتى» دەگەن زاعيپ جاندار مەن كورۋ قابىلەتى بۇزىلعان ازاماتتاردىڭ كىتاپ, جۋرنال وقۋىنا مۇمكىندىك تۋعىزىپ, ولاردىڭ قوعام ومىرىنە, مادەني جانە الەۋمەتتىك سالالارعا تەڭ دارەجەدە ارالاسۋىنا جاعداي جاسايدى. بۇگىنگى تاڭدا پارلامەنت ءماجىلىسى اتالعان ەكى زاڭدى دا قاراپ جاتىر.
«زياتكەرلىك مەنشىك زاڭناماسىنا زياتكەرلىك مەنشىكتىڭ جاڭا نىسانى – «گەوگرافيالىق سىلتەمە» ەنگىزۋ ۇسىنىلىپ وتىر. ماسەلەن, وسىعان دەيىن «قىزىلوردا كۇرىشى», «تالعار المۇرتى», «نارىنقول كارتوبى», «كوكشەتاۋ بالمۇزداعى», «كاتونقاراعايدىڭ بالى» دەگەن سەكىلدى اتاۋلار اۋىزشا عانا ايتىلىپ كەلدى. بۇل ونىمدەردىڭ ساپاسى سول ءوڭىردىڭ جەرىمەن, تابيعاتىمەن, مادەنيەتىمەن تىكەلەي بايلانىستى ەكەنىن ەسكەرگەن جوقپىز», دەيدى سپيكەر.
ادىلەت ورگاندارى ماماندارى اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن, ازىق-ت ۇلىكتى, قولونەر جانە ونەركاسىپتىك تاۋارلارىن رەسمي تىركەۋ بارىسىندا «گەوگرافيالىق سيپاتقا» شەكتەۋ قويمايتىنىن, وسى ارقىلى قازاقستاننىڭ ءارتۇرلى وڭىرلەرىندە وندىرىلەتىن تاۋارلاردىڭ ۇلتتىق برەندىن قالىپتاستىرۋعا جول اشاتىنىن تىلگە تيەك ەتتى. بۇل قادام ول ونىمدەردىڭ الەمدىك نارىقتا تانىلۋىنا جول سالىپ, ينۆەستيتسيا تارتۋعا, ءتىپتى تۋريستىك سالانىڭ بويىنا قان جۇگىرتۋگە دە سەپتىگىن تيگىزەدى.
اتالعان ماقساتقا قول جەتكىزۋ ءۇشىن مينيسترلىك زياتكەرلىك مەنشىك ينستيتۋتىمەن بىرلەسىپ, جەرگىلىكتى اكىمدىكتەرمەن جۇمىستى جانداندىرىپ جاتقانىن, جىل باسىندا جەر, ءوڭىر اتاۋىن تاۋارلارعا بەرۋگە قاتىستى سەمينارلار وتكىزىلگەنىن, ناتيجەسىندە ناۋرىز بەن جەلتوقسان ايلارىنىڭ اراسىندا گەوگرافيالىق اتاۋدى رەسمي يەلەنگەن ءونىم سانى 5-تەن 38-گە دەيىن وسكەنىن, مۇنىڭ سىرتىندا تاعى 140 ءوتىنىم ۇلتتىق زياتكەرلىك مەنشىك ينستيتۋتىنىڭ قاراۋىندا جاتقانىن مالىمدەدى.
ءباسپاسوز ءماسليحاتىندا ادىلەت مينيسترلىگىنىڭ زياتكەرلىك مەنشىك قۇقىقتارى جونىندەگى كوميتەتىنىڭ توراعاسى شولپان ابدىرەەۆا اۆتورلىق قۇقىق وبەكتىلەرىن پايدالانۋشىلار قالاماقى تولەۋگە مىندەتتى ەكەنىن ايتا كەلىپ: ء«بىز مەيرامحانالاردا كىمدەردىڭ اندەرى ورىندالىپ جاتقانىن, وعان قانشا رويالتي (قالاماقى) تولەيتىنىن بىلمەيمىز. بۇل ماسەلەلەرمەن ارنايى اينالىساتىن اۆتورلىق قۇقىقتى قورعاۋ جونىندەگى ۇيىمدار بار. ولاردىڭ دەرەگىنە قاراعاندا, 2023 جىلى اۆتورلىق قۇقىق وبەكتىلەرىن پايدالانعانى ءۇشىن شامامەن 1,5 ملرد تەڭگە قارجى جينالعان», دەدى.
كوميتەت توراعاسى ادىلەت ورگاندارى اۆتورلىق قۇقىق وبەكتىلەرىن پايدالانۋعا باقىلاۋ جاسامايتىنىن, اۆتورلىق قۇقىعى بار تۋىندىلاردى زاڭسىز پايدالانعانداردى ازاماتتىق-قۇقىقتىق جانە قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋعا بولاتىنىن جەتكىزدى.
ادىلەت ۆيتسە-ءمينيسترى ب.جاقسەلەكوۆا ەلىمىزدە ونەرتاپقىشتاردىڭ تەحنولوگيالارى مەن يننوۆاتسيالارىن قولدايتىن 32 ورتالىق بار ەكەنىن مالىمدەدى. بۇلار ۋنيۆەرسيتەتتەر بازاسىندا جۇمىس ىستەپ جاتىر. قازىر مۇنداي ورتالىقتار ەلىمىزدىڭ 18 ءوڭىرىن قامتىپ وتىر.
«ونەرتاپقىشتاردىڭ يدەياسىن قولداۋ, قورعاۋ, تىركەۋ ارقىلى وڭىرلەردەگى يننوۆاتسيالىق كاسىپكەرلىكتى دامىتۋعا بولادى. سوندىقتان دا پايدالى مودەلدەرگە جانە باسقا دا ونەركاسىپتىك مەنشىك وبەكتىلەرىنە قۇقىقتىق قورعاۋدى دەر كەزىندە رەسىمدەپ بەرۋىمىز كەرەك. مۇنداي مىندەتتى جوعارى وقۋ ورىندارىنا عانا جۇكتەپ قويماي, ءوندىرىس وشاقتارىنان دا ونەرتاپقىشتاردىڭ تەحنولوگيالارى مەن يننوۆاتسيالارىن قولدايتىن ورتالىقتار اشۋىمىز كەرەك», دەدى ۆيتسە-مينيستر.
سپيكەرلەر زياتكەرلىك مەنشىك قۇقىقتارىنىڭ بۇزىلۋىنا قاتىستى سوت پروتسەستەرىنىڭ دە كوبەيگەنىن حابارلادى.
«قازىر ەلىمىزدە اۆتورلىق قۇقىقتىڭ بۇزىلۋىنا قاتىستى اي سايىن 50-60 اكىمشىلىك ءىس قارالادى. ونىڭ 80 پايىزى تاۋار تاڭبالارىنا قاتىستى تۋىنداپ وتىر. تاۋار تاڭبالارىنا قاتىستى داۋلار بيزنەس سالاسى قارقىندى دامىعان الماتى, قاراعاندى, استانا, اقتاۋ, اتىراۋ قالالارىندا ءجيى كەزدەسەدى. اۆتورلىق قۇقىققا قاتىستى سوت وتىرىستارىنىڭ كوبەيگەنى كەمشىلىك ەمەس, كەرىسىنشە حالىق اراسىنداعى قۇقىقتىق ساۋاتتىڭ ارتقانىن بىلدىرەدى», دەدى «ۇلتتىق زياتكەرلىك مەنشىك ينستيتۋتى» ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى ايدىن ارتىقوۆا.
سالا ماماندارى تۋىندىلاردى رەسمي تىركەۋدە ادىلەت ورگاندارىنىڭ دا قاتەلەسۋى مۇمكىن ەكەنىن مالىمدەدى.
«قازىر جاساندى ينتەللەكتى قارىشتاپ تانىپ جاتىر. ماسەلەن, ءبىر كىتاپ جارىق كوردى دەلىك. ونىڭ سۋرەتتەرى جاساندى ينتەللەكتىمەن سالىنۋى مۇمكىن. الەمدە جاساندى ينتەللەكتىنىڭ تۋىندىلارىن انىقتاپ بەرەتىن مەحانيزم جوق. بۇل جايت اۆتورلار اراسىنداعى داۋدى بۇدان ءارى دە ءورشىتۋى مۇمكىن», دەدى ا.ارتىقوۆا.
سونداي-اق ۆيتسە-مينيستر «Meta» كومپانياسى مەن اۆتورلار اراسىنداعى قارىم-قاتىناستاردى رەتتەۋ ماسەلەسىندە دە پروبلەمالار بار ەكەنىنە توقتالىپ, قازاق اندەرىنىڭ الەۋمەتتىك جەلىلەردەن جوعالىپ كەتۋىنە قاتىستى پىكىر ءبىلدىردى.
«Meta» مەن وتاندىق ۇيىمداردىڭ ءبىرىنىڭ اراسىندا كەلىسىم بولعان. بىراق قاراشا ايىنىڭ سوڭىندا تولەنەتىن سىياقى مولشەرىنە قاتىستى داۋ تۋىنداپ, سونىڭ سالدارىنان جەلىلەردەن قازاق اندەرى جويىلىپ كەتتى. ەكى تاراپتىڭ دا ءوز ۇستانىمى بولعاندىقتان, ورتاق شەشىمگە كەلە المادى. قازىر «Meta» اۆتورلىق قۇقىق قورعاۋ ماسەلەسىمەن اينالىساتىن قازاقستانداعى باسقا ۇيىممەن بايلانىس ورناتپاق نيەتتە. تاراپتار كەلىسىمشارت تالاپتارىن تالقىلاپ جاتىر. جاقىن ارادا بۇل ماسەلە شەشىلەدى دەپ ويلايمىن», دەدى ب.جاقسەلەكوۆا.
مامانداردىڭ مالىمەتىنە قاراعاندا, قازاقستاندا زياتكەرلىك مەنشىك قۇقىعى ماسەلەسىمەن اينالىساتىن 15 ۇيىم بار ەكەن. ال باسقا ەلدەردە مۇنداي ۇيىمدار سانى 1-2-دەن اسپايدى-مىس. «اۆتورلىق قۇقىققا قاتىستى ۇيىمنىڭ كوپتىگى بۇل سالاداعى باسەكەلەستىكتى ارتتىرادى. ال «Meta» كومپانياسىنىڭ قاي ۇيىممەن بايلانىس ورناتارىن وزدەرى شەشەدى», دەيدى ماماندار.
