حاكىم ابايدىڭ ەكىنشى ايەلى ايگەرىمنىڭ وتاۋىندا «ەڭلىك-كەبەك» شىعارماسى العاش قويىلعاندا ءبىر جاعى ساحنا, ەكىنشى جاعى كورەرمەندەر وتىراتىن ورىن بولىپ ەكى كيىز ءۇي تىگىلەدى. ەلۋ تيىننان بيلەت ساتىلعان. بارلىعى 54 سوم 50 تيىن جينالعان. تۇسكەن قاراجاتتى قۇلجاداعى اشارشىلىققا ۇشىراعان حالىقتىڭ پايداسىنا جونەلتىلگەنى سول ءىستىڭ باسى-قاسىنان تابىلعان ەرلەردىڭ ازاماتتىعى دەسەك جارار. بۇل تۋرالى ون جەتىنشى جىلى الاشتىڭ ءۇنجارياسى بولعان «سارىارقا» گازەتىندە جالپاق جۇرتقا جاريا بولدى.
شىڭعىستاۋ باۋىرىندا ساحنالانعان «ەڭلىك-كەبەك» پەساسى ويقۇدىقتا تۋعان ويلى دۇنيە ءبىر كۇننىڭ جەمىسى ەمەس. تاريح ديىرمەنىن كەرى شەگەرسەك, سەمەيدە ابايدىڭ دۇنيەدەن قايتقانىنا 10 جىل تولۋىنا وراي وتكەن ادەبي كەشكە, سول زامان شەڭبەرىندەگى «كۇنشىعىس» كەشى سياقتى مادەني ءھام ادەبي وتىرىستارعا بارىپ تىرەلەدى. 25 قاڭتار 1914 جىلعى ابايدى ەسكە الۋعا ارنالعان كەشتەن اڭگىمەشى كوكباي, دومبىراشى الماعانبەت, سكريپكاشى مۇقا – ابايدىڭ اقىندىق نە بولماسا ادەبي مەكتەبىنىڭ ۇلگى-سورابى اڭدالادى. 1915 جىلى 13 اقپاندا سەمەيدەگى پريكازششيكتەر ۇيىندە وتكەن ويىن-ساۋىق كەشى. ءبىرجان-سارا ايتىسى تەاتر ساحناسىنا بەيىمدەلىپ, مۋزىكا-ينستسەنيروۆكا رەتىندە قويىلدى. ءتورت بولىمنەن تۇرعان ۇلكەن ساۋىق كەشتى ۇيىمداستىرۋشى ءنازيپا قۇلجانوۆا دەلىنەدى مۇراعات ماتەريالىندا. ارحيۆ قۇجاتىن اقتارساڭىز, سەمەيدە 1917–1918 جىلدارى قازاق, ورىس, تاتار ترۋپپالارىنىڭ قىزمەت ەتكەنىن بايقاۋعا بولادى.
1920 جىلى تالاپتى قازاق جاستارى مەن وقىعاندارى «ەس-ايماق» اتتى مادەني-اعارتۋ قوعامىن قۇردى. اتاۋىنىڭ ءوزى ايماقتى ەسەيتۋ, ساناسىن وياتۋ ءمانىن ۇستەدى. «قازاق ءتىلى» گازەتىنىڭ 1922 جىلدىڭ 22 اقپانىنداعى سانىندا «لۋناچارسكي تەاترىندا قازاق ساۋىعى بولادى. درامانىڭ سوڭىن الا يسا اقىن مەن جابايحان ءدۇبىر ۇلى ايتىسادى» دەلىنگەن حابار تارايدى. ءبىر ايدان كەيىن ءدال سونداي حابارلامادا يسا مەن نۇرلىبەك اقىننىڭ ايتىسقانى تارايدى. ال ءدال سول جىلى 17 جەلتوقسان كۇنى پەدتەحنيكۋم جاستارىنىڭ قاتىسۋىمەن «كۇنشىعىس» ساۋىق كەشى ءوتتى. كەيبىر جەردە بۇل «شىعىس» كەشى دەپ تە ايتىلىپ ءجۇر.
راس, مۇحتار اۋەزوۆ ايتپاقشى, كاسىبي تەاتر ەلەمەنتتەرى قارقارالى ماڭىنداعى قوياندى, قارقارا جارمەڭكەسىندەگى جيىن-تويعا, تىپتەن ودان ءارى تەرەڭدەسەك, قازاقتىڭ حالىق اۋىز ادەبيەتىندەگى جار-جار مەن ايتىس, سالتتى سارالايتىن, ءداستۇردى دارىپتەيتىن مىڭجىلدىق مادەنيەتىمىزدىڭ مايەگى بولىپ شىعادى. دەمەك قازاق تەاترىنىڭ دىڭگەگى ءتىپتى ارىدە قاعىلعانىن ايعاقتايتىن دەرەك تە جەتەرلىك. قازىعىمىزدى نەعۇرلىم ارى اپارىپ قاقساق, تەاتر اياسى كەڭەيىپ سالارى انىق. بۇل ءوز شەجىرەمىزدى شەرتىپ, تاريحتىڭ قاتپارلى سىرىن بىلسەك دەگەن لەپەستە ايتىلعان يشارا.
تەاتر تويى اياسىندا الدىمەن «اباي تەاترى تاريح تولقىنىندا» رەسپۋبليكالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيا شىمىلدىعىن ءتۇردى. عىلىمي باسقوسۋدا ءسوز العان م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتى سەمەي فيليالىنىڭ ديرەكتورى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور باۋىرجان ەردەمبەكوۆ الاش كەزەڭىنەن باستاۋ العان تەاتر كەلەشەكتە كورەرمەن كوڭىلىنىڭ كىلتىن تاۋىپ ەڭبەكتەنۋ جولى مەن رەپەرتۋارىن بايىتۋى تۋرالى جانە وزەكتى ماسەلەلەر توڭىرەگىندە ءبىرشاما وي ايتتى.
«مۇحتار اۋەزوۆتىڭ ۇلت تەاترى مەن دراماتۋرگياسى جايلى ويلارى جانە ونىڭ ترانسفورماتسيالانۋى» تاقىرىبىندا م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ «تەاتر جانە كينو» ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى امانكەلدى مۇقان, «قازاقستانداعى تەاتر ونەرىنىڭ قالىپتاسۋى – اباي تەاترىنىڭ ماڭىزى» اتتى بايانداماسىمەن ونەرتانۋ دوكتورى, تەمىربەك جۇرگەنوۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ونەر اكادەمياسىنىڭ پروفەسسورى باقىت نۇرپەيىس تەاتر تۋرالى تولعانىستاردى ورتاعا سالدى. سونىمەن قاتار جەرگىلىكتى عالىمدار مەن ونەرتانۋشىلار دا وزگە تاقىرىپتار جايىندا ەگجەي-تەگجەيلى پىكىرلەرىمەن ءبولىستى.
كونفەرەنتسيانىڭ ءتۇيىنى رەتىندە اباي اتىنداعى تەاتردىڭ قوعامداعى ءرولى مەن تەاتردىڭ قالىپتاسۋى مەن دامۋى, قازاق ونەرى مەن مادەنيەتىنە قوسقان ۇلەسى جان-جاقتى قامتىلعان «تاريحى تەرەڭ تەاتر» اتتى كىتاپتىڭ تۇساۋى كەسىلىپ, تەاتر تاريحىنىڭ ماڭىزدى كەزەڭدەرىن, بەلگىلى ونەر قايراتكەرلەرىنىڭ شىعارماشىلىعىن, تەاتردىڭ ۇلتتىق مادەنيەتتەگى ورنىن باياندايتىن «ويقۇدىقتا مازداعان تەاتر» دەرەكتى ءفيلمىنىڭ كورسەتىلىمى ۇسىنىلدى.
سالتاناتتى ءىس-شارا اياسىندا پارلامەنت سەناتىنىڭ توراعاسى ماۋلەن اشىمباەۆ پەن مادەنيەت جانە اقپارات ءمينيسترى ايدا بالاەۆانىڭ قۇتتىقتاۋ حاتتارى وقىلدى. ايماق باسشىسى نۇرلان ۇرانحاەۆ تەاتر ۇجىمى مەن بارشا ونەرسۇيەر قاۋىمدى ايتۋلى وقيعامەن قۇتتىقتاپ, جاڭا اۆتوبۋستىڭ كىلتىن تابىس ەتتى.
«مۇحتار اۋەزوۆ, قانىش ساتباەۆ, عالياقپار تورەباەۆ سىندى كورنەكتى تۇلعالار قۇرعان مادەني ورتالىق ءوڭىرىمىزدىڭ رۋحاني قۇندىلىعىنىڭ سيمۆولىنا اينالدى. تەاتردىڭ 90 جىلدىق تاريحىندا ونەر سالاسىنداعى تولاعاي تابىستاردىڭ شەجىرەسى جازىلدى. مۇحتار اۋەزوۆ: «تەاتر – ەڭ ۇلى بەينەلەۋ ونەرىنىڭ ءبىرى», دەگەن ەكەن. بۇل – وبلىسىمىزدىڭ عانا ەمەس, بۇكىل قازاق حالقىنىڭ رۋحاني ماقتانىشى, ۇلتتىق مادەنيەتتىڭ جارقىن شامشىراعى. ىنتىماعى جاراسقان تەاتر ۇجىمىنا شابىتتى شىعارماشىلىق جولعا جاڭا جارقىن تابىستار تىلەيمىن!», – دەدى وبلىس اكىمى.
سونىمەن بىرگە اباي اتىنداعى تەاتردىڭ دامۋى مەن شىعارماشىلىق جەتىستىكتەرگە جەتكەن ونەرپازدار ماراپاتتالدى. «ەڭبەك ارداگەرى» مەدالى الميرا ايدارحانوۆاعا تابىس ەتىلدى. «مادەنيەت سالاسىنىڭ ۇزدىگى» توسبەلگىسىمەن نۇربەك تاشكەنباەۆ, تالعات تولەۋباەۆ, ەلەنا وبۋحوۆا, ايدوس بايگەلدين, ەرەن احمەتوۆ, نۇرجان حاسەنوۆ, اسەل نۇرلانوۆا, ءاليا حاميتوۆا ماراپاتتالدى. سونداي-اق مادەنيەت جانە اقپارات ءمينيسترىنىڭ قۇرمەت گراموتاسى, «سەمەي قالاسىنا سىڭىرگەن ەڭبەگى ءۇشىن» توسبەلگىسى توقسان جىل بويى قازاق تەاتر ونەرىنىڭ تىنىسىنا دەم بەرىپ, قازاق رۋحانياتىنىڭ قازانىندا قايناعان تەاتر سالاسىنداعى كورنەكتى تۇلعالاردىڭ ءىزىن جالعاعان ارتىستەرگە تابىس ەتىلدى.
«ەڭلىك – كەبەكپەن» ەسىك اشىپ, «ەس-ايماقپەن» ەر جەتىپ, ەڭسە تىكتەگەن ونەر ورداسى كەلەشەكتە دە ونەر تۋىندىلارىمەن ءورىس اشىپ, تەاتر سالاسىنىڭ تۇعىرىن تىكتەۋگە اتسالىسارى انىق.
سەمەي
