ەگىن جيناۋ ناۋقانى
كوكتەمگى ەگىس پەن كۇزگى جيىن-تەرىن جۇمىستارىن تابىستى جۇرگىزۋگە قاجەتتى بارلىق جاعداي جاسالدى. پرەزيدەنت تاپسىرمالارىن ورىنداۋ اياسىندا اگروونەركاسىپ كەشەنى قارجىلاندىرىلدى.
«Primeminister.kz» سايتىنىڭ مالىمەتىنشە, قارجىلاندىرۋ كولەمى العاش رەت رەكوردتىق 580 ملرد تەڭگەنى قۇرادى. بۇل قاراجات ەگىنشىلەرگە تىكەلەي نەسيە بەرۋ, پايىزدىق مولشەرلەمەنى تومەندەتۋ, فورۆاردتىق ساتىپ الۋعا باعىتتالدى. 2025 جىلى قارجىلاندىرۋ كولەمىن 700 ملرد تەڭگەگە دەيىن جەتكىزۋ جوسپارلانىپ وتىر. قولايلى كۇزگى اۋا رايى ەگىن جيناۋ كەزىندەگى جاۋىن-شاشىنعا قاراماستان, ناۋقاندى ايتارلىقتاي شىعىنسىز وتكىزۋگە مۇمكىندىك بەردى.
ناتيجەسىندە, ورتاشا ونىمدىلىك گەكتارىنا 16,1 تسەنتنەر, 26,7 ملن توننا استىق باستىرىلدى. 2023 جىلى ورتاشا ونىمدىلىك 10 تس/گا قۇراعان بولاتىن. سونىمەن قاتار 3,2 ملن توننا مايلى داقىل, 2,9 ملن توننا كارتوپ, 3,9 ملن توننا كوكونىس, 2,6 ملن توننا باقشا داقىلدارى جينالدى. الداعى ۋاقىتتا اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىن ءارتاراپتاندىرۋ جۇمىسى جالعاسىن تابادى. پرەزيدەنت تاپسىرمالارى اياسىندا 2024–2028 جىلدار ارالىعىندا اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ جالپى ءونىم كولەمىن ەكى ەسەگە ارتتىرۋ مىندەتى قويىلدى.
استىق قابىلداۋ
وبلىس اكىمدىكتەرىنىڭ دەرەگىنە سۇيەنسەك, رەسپۋبليكاداعى استىق ساقتاۋ قويمالارىنىڭ جالپى سىيىمدىلىعى 30 ملن توننانى قۇرايدى. اتاپ ايتقاندا, قولدانىستاعى ليتسەنزيالانعان كاسىپورىنداردا 12,7 ملن توننا, ال اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارىن وندىرۋشىلەردە 17,4 ملن توننا استىق ساقتالادى. كورسەتىلگەن قۋاتتىلىق كولەمى وتكەن جىلداردان قالعان قورلاردى ەسكەرگەندە دە, جينالعان ءونىمدى ساقتاۋعا جەتكىلىكتى.
استىق قابىلداۋ كاسىپورىندارىنا شامامەن 7,9 ملن توننا استىق تاپسىرىلدى, ونىڭ 5,7 ملن تونناسى – بيداي. قالعان استىق ەگىنشىلەر قويمالارىندا ساقتاۋلى. قازىر ليتسەنزيالانعان ەلەۆاتورلار جۇكتەمەسى 44%-دى قۇرايدى. جاڭا ءونىمدى قابىلداۋعا ەلەۆاتورلاردى بوساتۋ ماقساتىندا استىقتى تاسىمالداۋ ءارى وتكىزۋ جۇمىستارى جالعاسىن تاپتى. تامىز ايىنان قاراشاعا دەيىن 3,5 ملن توننا استىق تاسىمالداندى.
ەگىس القاپتارىن ءارتاراپتاندىرۋ
ەلىمىز اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ۇلكەن الەۋەتىنە يە. بۇل, ارينە, ەلىمىزدىڭ ارتاراپتاندىرىلعان ءارى ينكليۋزيۆتى ەكونوميكالىق وسۋىنە ىقپال ەتەدى. مىسالى, بيىلعى جالپى ەگىس كولەمى 23,3 ملن گەكتاردى قۇرادى, ونىڭ 21,1 ملن گەكتارى – جازدىق ەگىس. وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا بيداي القابى 560,9 مىڭ گەكتارعا قىسقارىپ, 13,1 ملن گەكتاردى قۇرادى. مايلى داقىلدار كولەمى 135,5 مىڭ گەكتارعا ۇلعايىپ, 2,9 ملن گەكتارعا جەتتى.
ناتيجەسىندە, قىسقارتىلعان القاپتاردا الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ءارى جوعارى رەنتابەلدى داقىلداردىڭ ەگىس القاپتارى ارتا ءتۇستى. سونداي-اق وڭىرلەردە بەرىك جەمشوپ بازاسىن قۇرۋ ماقساتىندا جەمدىك داقىلداردىڭ ەگىس القاپتارىن ۇلعايتۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىن ءارتاراپتاندىرۋ جۇمىستارى الداعى ۋاقىتتا دا جالعاسادى.
ونىمدەردى وتكىزۋ
مەملەكەتىمىز جىل سايىن 8-9 ملن توننا استىق ەكسپورتتايدى, ونىڭ ىشىندە 6,5–7,5 ملن تونناسى – بيداي. ەكسپورت گەوگرافياسى 40-تان استام ەلدى قامتيدى. ءداستۇرلى نارىقتار – ورتالىق ازيا ەلدەرى, اۋعانستان, قىتاي, تۇركيا, يران, يتاليا, تۋنيس. بيىلعى قاراشا ايىنىڭ سوڭىنا دەيىن 6,3 ملن توننا استىق ەكسپورتتالدى. جاڭا ءونىمدى ەكسپورتتاۋ كولەمى 2,37 ملن توننا, بۇل – 2023 جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 52%-عا ارتىق.
وزبەكستانعا جەتكىزىلىمدەر كولەمى 42%-عا ءوسىپ, 944 مىڭ توننانى قۇرادى, وتكەن جىلى بۇل كورسەتكىش 665 مىڭ توننا بولعان ەدى. تاجىكستانعا جەتكىزىلىم 2023 جىلعى 254 مىڭ توننادان 49%-عا ارتىپ, بيىل 377 مىڭ تونناعا دەيىن جەتتى. قىتايعا ەكسپورت كولەمى 17%-عا ارتىپ, 355 مىڭ تونناعا جەتتى (وتكەن جىلى 304 مىڭ توننا), اۋعانستانعا جەتكىزىلىمدەر كولەمى 71%-عا ۇلعايىپ, 115 مىڭ توننانى قۇرادى (وتكەن جىلى 67 مىڭ توننا بولعان). يرانعا ەكسپورت كولەمى 30 ەسەگە دەيىن – 10 مىڭ توننادان 299 مىڭ تونناعا ارتتى.
بيىل ەكسپورتتىق الەۋەت 12 ملن تونناعا جەتەدى دەگەن بولجام بار. نەگىزگى نارىقتار – ورتالىق ازيا ەلدەرى, قىتاي, اۋعانستان, يتاليا جانە باسقا ەلدەر. سونداي-اق ازەربايجان, اۋعانستان (تۇرىكمەنستان ارقىلى ترانزيتپەن), يران, يراك, سولتۇستىك افريكا ەلدەرى مەن ەۋروپالىق وداققا قارا جانە بالتىق تەڭىزدەرى ارقىلى جەتكىزىلەتىن استىقتى 2 ملن تونناعا دەيىنگى كولەمدە تاسىمالداۋدى ۇيىمداستىرۋ ماسەلەسى پىسىقتالىپ جاتىر.
سونىمەن قاتار نارىققا رەتتەۋشى ىقپال تيگىزۋ ماقساتىندا «ازىق-ت ۇلىك كورپوراتسياسى» ۇك» اق ەگىنشىلەردەن استىق ساتىپ الۋ شارالارىن قابىلدايدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى قىزمەتكەرلەرىنىڭ ءبىرىنشى فورۋمىندا بەرگەن تاپسىرمالارىن ورىنداۋ اياسىندا جاڭا ءونىمدى تىكەلەي ساتىپ الۋ جۇزەگە اسىرىلادى. ءبىرىنشى كەزەڭدە ۇكىمەت رەزەرۆىنەن 10 ملرد تەڭگە كولەمىندە قارجى ءبولۋ ارقىلى 150 مىڭ توننا ءونىمدى نارىقتىق باعامەن ساتىپ الۋ ۇسىنىلىپ وتىر. استىقتىڭ العاشقى ساتىپ الۋى شاعىن شارۋا قوجالىقتارىنان جۇزەگە اسىرىلادى, بۇل ءونىمنىڭ ءادىل باعامەن ساتىلۋىن قامتاماسىز ەتەدى. سونداي-اق ارتىق استىقتى ساتىپ الۋ تەتىگىن ەنگىزۋ ارقىلى ىشكى نارىقتاعى باعا جاعدايىنا دەلدالدار ىقپالىن بارىنشا ازايتۋ كوزدەلىپ وتىر.
تىڭايتقىشتاردى سۋبسيديالاۋ
تىڭايتقىشتار نارىعىندا ەڭ كوپ تارالعاندار – اممياك سەليتراسى, امموفوس, كارباميد, امموني سۋلفاتى, سۋلفوامموفوس, NPK (ازوت, فوسفور, كالي). سونىمەن قاتار امموني نيتراتى مەن امموفوس جالپى تۇتىنۋدىڭ 60%-دان استامىن قۇرايدى. بىزدە تىڭايتقىشتاردىڭ ءۇش ءتۇرى بويىنشا تولىق وندىرىستىك تسيكل قۇرىلعان: اممياك سەليتراسى «قازازوت» اق-دا, امموفوس – «قازفوسفات» جشس-دا, امموني سۋلفاتى – «قازازوت» اق-دا جانە «Qarmet» جشس-دا وندىرىلەدى. تىڭايتقىشتارعا عىلىمي قاجەتتىلىك فيزيكالىق سالماقتا 3,2 ملن توننانى قۇرايدى, ال وتاندىق وندىرۋشىلەر قۋاتى وسى قاجەتتىلىكتىڭ 56%-ىن, شامامەن 1,8 ملن توننانى قۇرايدى (ونىڭ ىشىندە «قازازوت» اق 420 مىڭ توننانى, ال «قازفوسفات» جشس 1 ملن توننانى وندىرەدى).
قازىر سۋبسيديالاردى 60%-عا دەيىن ۇلعايتا وتىرىپ, اۆانستىق وتىنىمدەردى قاراۋعا باسىمدىقپەن, وتاندىق تىڭايتقىشتاردى اۆانستىق سۋبسيديالاۋ تەتىگى ەنگىزىلدى. سونداي-اق 1 گەكتار ەگىستىك القابىنا تىڭايتقىش ەنگىزۋ نورماسى دا ۇلعايتىلدى. بۇل توپىراقتى نەگىزگى قورەكتىك زاتتارعا مول قىلادى. بيىلعى 1 جەلتوقسانداعى جاعدايعا سايكەس شارۋالار 1,3 ملن توننا تىڭايتقىش ەنگىزدى, بىلتىرمەن سالىستىرعاندا ەكى ەسە كوپ. شارۋالاردىڭ سۋبسيديالارعا دەگەن قاجەتتىلىكتەرىن تولىق قاناعاتتاندىرۋ ماقساتىندا تىڭايتقىشتاردى سۋبسيديالاۋعا قوسىمشا قاراجات ءبولۋ جوسپارلانىپ وتىر.
سونداي-اق ءونىم تۇرلەرىن كەڭەيتىپ, مينەرالدى تىڭايتقىشتار ءوندىرىسى كولەمىن ۇلعايتۋ كەرەك. تىڭايتقىش وندىرۋشىلەردى جىلجىمالى قۇراممەن ۋاقتىلى قامتاماسىز ەتۋگە نازار اۋدارىلادى. بيىل سالاداعى نەسيە قۇنىن تومەندەتۋ تاسىلدەرى قايتا قارالدى. العاش رەت التى تاراتۋ ارناسىن پايدالانا وتىرىپ, دالا جۇمىستارىن قارجىلاندىرۋعا باسەكەلەستىك جاعداي جاسالدى. ال اگرارلىق نەسيە كورپوراتسياسىنىڭ تاراپىنان قارجىلاندىرۋ كولەمى 82,3 ملرد تەڭگەنى قۇرادى.
كەپىلمەن قامتاماسىز ەتۋدىڭ جەتكىلىكسىزدىگى ماسەلەسىن شەشۋگە «دامۋ» كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ قورى نەسيە سوماسىنىڭ 85%-ىن جاباتىن قارىزدارعا كەپىلدىك بەرۋ تەتىگىن ەنگىزدى. سونداي-اق اينالىم قاراجاتىن الەۋمەتتىك-كاسىپكەرلىك كورپوراتسيالار ارقىلى تولىقتىرۋ ماقساتىندا وڭدەۋ كاسىپورىندارىن جەڭىلدىكپەن قارجىلاندىرۋ باعدارلاماسى دا ازىرلەندى. ول ەگىن مەن شيكىزاتتى وتكىزۋدى قامتاماسىز ەتۋگە, سونداي-اق وتاندىق قايتا وڭدەۋ زاۋىتتارىنىڭ جۇكتەمەسىن ۇلعايتۋعا باعىتتالعان.
اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكاسىن جاڭارتۋ
بيىل 7 جىل مەرزىمگە 5%-دىق مولشەرلەمەمەن 120 ميلليارد تەڭگەگە اۋقىمدى جەڭىلدىكتى ليزينگ باعدارلاماسى ىسكە قوسىلدى.
1 جەلتوقساندا شارۋالار 212,9 ملرد تەڭگەگە 9 887 تەحنيكانى ليزينگكە الدى. كەلەسى جىلى جەڭىلدەتىلگەن ليزينگ باعدارلاماسىنا 200 ملرد تەڭگەگە دەيىن, ال مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس باعدارلاما بيۋدجەتىن 450 ملرد تەڭگەگە دەيىن جەتكىزۋ جوسپارلانىپ وتىر. بۇل اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكاسى پاركىن جاڭارتۋدا وڭ ءوسۋ ديناميكاسىن قامتاماسىز ەتەدى.
بۇگىندە بىزدە 149,9 مىڭ تراكتور, 38,7 مىڭ كومباين, 5 مىڭ ەگىس كەشەنى, 76,4 مىڭ تۇقىم سەپكىش, 219 مىڭعا جۋىق توپىراق وڭدەيتىن جانە مامانداندىرىلعان تەحنيكا بار. كەيىنگى 8 جىلدا اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكاسىن جاڭارتۋ دەڭگەيى وڭ ديناميكا كورسەتتى: 2017 جىلعى 1,9%-دان 2023 جىلى 4,5%-عا دەيىن (ەكى ەسە), تەحنولوگيالىق جاڭارتۋ نورماسى 8-10%.
بيىل اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكاسىن سۋبسيديالاۋدىڭ جاڭا تەتىگى ەنگىزىلدى:
- قازاقستاندا ءوندىرىسى جولعا قويىلعان تەحنيكانىڭ يمپورتتىق انالوگتەرىن سۋبسيديالاۋ مۇمكىندىگى الىنىپ تاستالدى;
- وتاندىق وندىرىستەگى اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكاسى ءۇشىن جوعارى نورماتيۆ سۋبسيديالانادى – 30%;
- اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكاسىن ساتىپ الۋعا نەسيەلەر/ليزينگ بويىنشا سىياقى مولشەرلەمەلەرىن سۋبسيديالاۋدىڭ سارالانعان تەتىگى قولدانىلدى: وتاندىق ءوندىرىس تەحنيكاسى ءۇشىن سىياقى مولشەرلەمەسى 6%-عا دەيىن, يمپورتتىق تەحنيكا ءۇشىن 15%-عا دەيىن سۋبسيديالانادى;
- قازاقستاندا ءوندىرىسى جولعا قويىلماعان مامانداندىرىلعان تەحنيكا ءۇشىن (مىسالى, ماقتا, كارتوپ جيناۋ ءۇشىن) سۋبسيديا ءنورماتيۆى 25%–عا, ال قانت قىزىلشاسىن جيناۋ تەحنيكاسى ءۇشىن 50%-عا دەيىن قۇرايدى;
- جاڭا تاسىلدەر قوسىمشا بيۋدجەت قاراجاتىن تارتپاي-اق وتاندىق اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكاسىن سۋبسيديالاۋ كولەمىن ەكى ەسەگە ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
