كوكتەي سولعان كوشەتتەر...

ەرتەدە اتاقتى بەكەت اۋليەنىڭ – بەكەت مىرزاعۇل ۇلىنىڭ بالا كەزى بولسا كەرەك. كە­زەك­تى دەمالىسقا كەتكەلى جاتقان شəكىرتتەرى­نە ۇستازى قىستىق وتىن دايارلاپ كەتۋدى تاپسى­رادى. سودان ورمان جاعالاپ كەتكەن شاكىرت­تەر اعاش اتاۋلىنىڭ ءبارىن كەسىپ, قۇشاقتا­رىن وتىنعا تولتىرىپ كەلەدى. بەكەت تەك قۋراعان اعاشتار­دى عانا تەرىپ, ەڭ سوڭىنان ورالادى. مۇنىڭ قولىنداعى ازعانتاي وتىندى كورگەن ­بالا­لار ونى كەلەكە ەتە باستايدى. زەرەك بالا­نىڭ مۇنىسى بەكەر ەمەس ەكەنىن تۇسىنگەن ۇستازى ونىڭ سىرىن سۇرايدى. سوندا بالا بەكەت: «مەن əب­دەن قۋراعان اعاشتاردى عانا تەردىم. جاس بۇتاق­تار­عا جاقىنداعانىمدا, ولار ومىرلەرىنىڭ ءəلى الدا ەكەنىن ايتىپ, قىرشىنىنان قيماۋىم­دى ءوتىندى», دەيدى. تال-تەرەكتىڭ ءتىلىن اۋليەدەن باسقا كىم ۇقسىن؟! دەسەك تە, ەرتە كوكتەمدە ەگى­لىپ, سۋسىزدىقتان شىلدەگە جەتپەي قۋراي باستاي­تىن بالا شىبىقتاردىڭ مي قايناتار ىستىق­تاعى مۇشكىل ءحالىن تۇسىنۋگە مىندەتتى تۇردە ونىڭ ءتىلىن ءبىلۋدىڭ قاجەتى جوق.

كوشەت ەگەمىز, كوگالداندىرامىز دەگەن جە­لەۋمەن مەملەكەت قازىناسىنان قارجى ءبولدىرىپ, ونىسى قۇمعا سىڭگەن سۋداي ءىز-ءتۇزسىز جوعالىپ جاتقان جوبالار از ەمەس. ناتيجەسىز جۇمىستىڭ سالدارىنان بۇگىندە اعاش اتاۋلى قۋراپ, اۋىل-ايماق توزىپ, قۇنارلى جەرلەر قۇردىمعا كەتىپ بارا جاتقانىن جاسىرۋعا بولمايدى.

تابيعات-اناعا جاسالىپ جاتقان قياناتتىڭ كەسىرى ءتيىپ, ءتۇرلى كەسەلدەردىڭ كوبەيىپ كەتكە­نىن عالىمدار دا جوققا شىعارمايدى. تاياۋدا وتىرار اۋدانىندا بولعان وسىنداي كەلەلى كەزدەسۋدە قوجا احمەت ياساۋي اتىنداعى حالىقارا­لىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتى جانىنداعى «ەكولوگيا» عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ماماندارى كوگالداندىرۋ جۇمىستارىنىڭ ءوز دەڭگەيىندە جۇرگىزىلمەۋىنەن كوپتەگەن اۋرۋ­دىڭ باس كوتەرە باستاعانىن العا تارتتى. ءتۇرلى كەسەلدىڭ الدىن الۋدىڭ جالعىز جولى – جاسىل-جەلەكتى كوبەيتىپ, اۋا تازالىعىنا ەرەكشە ءمان بەرۋ. بۇل جوبا جونىندە ءبىرازدان بەرى ىزدە­نىپ جۇرگەن عالىمدار ءتىپتى قاي جەرگە قانداي وسىمدىك جاقسى جەرسىنەتىنىن دە تەرەڭىرەك زەرتتەگەن ەكەن. ولاردىڭ ايتۋىنشا, وتىرار اۋدانىنا الدىمەن شولگە شىدامدى, تەز جەتىلەتىن «ولەرمەن» اعاشتار وتىرعىزۋ كەرەك. العاشقى جىلدارى مالدان قورعاپ, تامىر جايىپ العان­شا كۇتىم جاساسا, ودان كەيىن وزدەرى-اق بوي بەر­مەي كەتەدى. نۋ ورمانعا اينالىپ جاتسا, ول جەر­دىڭ قۇنارلىلىعىن دا ارتتىرا تۇسەدى. قۇنار­لى جەرلەرگە ءتۇرلى جەمىس اعاشتارىن ەگۋگە دە بولادى. ەڭ باستىسى, قىمبات كوشەتكە قىرۋار اقشا ءبولدىرىپ, ونىسى جەرسىنبەي جاتقاننان گورى وزدەرىندە وسىرىلەتىن جەرگىلىكتى اعاشتار مەن تابيعي بۇتالاردى, جىڭعىل, توراڭعىل, جيدە سياقتى تال-بۇتالاردى كوپتەپ وسىرۋگە باسىم­دىق بەرۋ كەرەك.

ايتسا ايتقانداي, اۋدان ورتالىعىنداعى ۇلكەن جولدىڭ بويىنا وسىدان ونشاقتى جىل بۇرىن ەگىلگەن اعاشتار بۇگىندە يت تۇمسىعى باتپايتىن قالىڭ ورمانعا اينالعان. دەمەك بۇل جوبا تاجىريبە رەتىندە ءوز-ءوزىن تولىق اقتاپ وتىر. ەگەر اتالعان جوبا اۋدانداعى باسقا ­اۋىلداردا دا قولعا الىنسا, ونىڭ تابيعاتقا كەلتىرەر پايداسى دا كول-كوسىر بولماق. ياعني بەلگىلى ءبىر ايماقتى 15 پايىز كوگالداندىرسا, ونىڭ ناتيجەسى شۋدان, كۇننەن, شاڭ-توزاڭنان ارىلۋعا 20 پايىزعا دەيىن اسەر ەتەدى. 35 پايىزعا كوگالداندىرىلسا, ونىڭ پايداسى ەلۋ پايىزعا ارتادى. العاشقىدا ەگىلگەن كوشەتتەر جەردىڭ قۇنارلىلىعىن ارتتىرىپ, ودان كەيىن ءتۇرلى جەمىس اعاشتارى دا وسە باستاپ, اۋىل-ايماق الپىس-جەتپىس پايىزعا دەيىن كوگالداندىرىلسا, ونداي جەردە شاڭ-توزاڭ جو­يىلىپ, اۋا تازالى­عى دا ءجۇز پايىزعا جاقسارا تۇسەدى. ماماندار­دىڭ زەرتتەۋىنشە, ورتاشا كولەمدەگى ءبىر اعاش ءۇش ادامعا قاجەتتى وتتەگى بەرە الادى. ال اعاش­تارى جىل وتكەن سايىن ازا­يىپ, بارىنىڭ ءوزى مەرزىمىنەن بۇرىن «قارتا­يىپ» قالعان وڭىردە ەكولوگيالىق احۋال ۋاقىت وت­كەن سايىن اسقىنىپ بارا جاتقانى الاڭداتادى.

ءسوز باسىندا ءبىز جەردى دايىنداپ الماي كوشەت ەگۋ ەشقانداي ناتيجە بەرمەيتىنىن, قاي­تا وعان بولىنگەن قىرۋار قارجى جەلگە ۇشا­تىنىن بەكەرگە ايتقان جوقپىز. تەك وتىرار اۋدانىندا بۇگىندە جەتپىس بەس مىڭ تۇپكە جۋىق اعاش قۋراپ قالعان. اتاپ ايتساق, اققۇم اۋىل­دىق وكرۋگىندەگى – 1 347, قارعالىداعى – 765, قاراقوڭىرداعى – 15 603, قوعامداعى – 1 846, تالاپتىداعى – 2 204, شاۋىلدىردەگى – 5 704, كوكسارايداعى – 1 473, ماياقۇمداعى – 996, بالتاكولدەگى 2 749 ءتۇپ اعاشتىڭ قۋراپ قالۋىن قالاي تۇسىنۋگە بولادى؟ سونىڭ ىشىندە «وتىرار – 2050» كوممۋنالدىق مەملەكەتتىك مەكەمەسى ەككەن 42 327 ءتۇپ كوشەتتىڭ كوگەرمەي جاتىپ كوكتەي سولعانى دابىل قاقتىرماي تۇرمايدى. وسىنشاما كوشەتتىڭ وبال-ساۋابىن ايتپاعاندا, ونى ەگۋگە جۇمسالعان قىرۋار قارجى ءۇشىن بىرەۋ جاۋاپ بەرۋى كەرەك شىعار؟! قالاي دەگەندە دە بۇل ەكولوگيالىق قاسىرەتتىڭ سۇراۋى بولعانى ءجون.

امانبەك جايىمبەت,

جۋرناليست